Adhyaya 90

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । रेवाया उत्तरे कूले वैष्णवं तीर्थमुत्तमम् । जलशायीति वै नाम विख्यातं वसुधातले

Dijo Śrī Mārkaṇḍeya: En la ribera septentrional de la Revā hay un supremo tīrtha vaiṣṇava, célebre en la tierra con el nombre de “Jalaśāyī”, Aquel que reposa sobre las aguas.

Verse 2

दानवानां वधं कृत्वा सुप्तस्तत्र जनार्दनः । चक्रं प्रक्षालितं तत्र देवदेवेन चक्रिणा । सुदर्शनं च निष्पापं रेवाजलसमाश्रयात्

Tras dar muerte a los Dānavas, Janārdana yació allí dormido. Allí el Dios de los dioses, el portador del disco, lavó su disco; y al ampararse en las aguas de la Revā, Sudarśana quedó sin mancha, libre de pecado.

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । चक्रतीर्थं समाचक्ष्व मुनिसंघैश्च वन्दितम् । विष्णोः प्रभावमतुलं रेवायाश्चैव यत्फलम्

Dijo Yudhiṣṭhira: Descríbeme Cakratīrtha, venerado por multitudes de sabios—su incomparable gloria vinculada a Viṣṇu, y el fruto espiritual que también procede de la Revā.

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ विरक्तस्त्वं युधिष्ठिर । गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं निर्मितं चक्रिणा स्वयम्

Dijo Śrī Mārkaṇḍeya: «¡Bien dicho, bien dicho, oh Yudhiṣṭhira de gran sabiduría, desapegado en espíritu! Este tīrtha es más secreto que los secretos, forjado por el Señor portador del disco, Él mismo.»

Verse 5

तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । आसीत्पुरा महादैत्यस्तालमेघ इति श्रुतः

Ahora te relataré la historia que destruye el pecado. En tiempos antiguos hubo un gran Dānava, célebre con el nombre de Tāla-megha.

Verse 6

तेन देवा जिताः सर्वे हृतराज्या नराधिप । यज्ञभागान् स्वयं भुङ्क्ते अहं विष्णुर्न संशयः

Por él fueron vencidos todos los devas y les fueron arrebatados sus reinos, oh rey. Él mismo devoraba las porciones del yajña, proclamando: «Yo soy Viṣṇu, sin duda alguna».

Verse 7

धनदस्य हृतं चित्तं हृतः शक्रस्य वारणः । इन्द्राणीं वाञ्छते पापो हयरत्नं रवेरपि

Robó el tesoro del corazón de Dhanada (Kubera) y se apoderó del elefante de Śakra. Aquel pecador incluso codició a Indrāṇī y también el caballo joya del Sol (Ravi).

Verse 8

तालमेघभयात्पार्थ रविरुद्राः सवासवाः । यमः स्कन्दो जलेशोऽग्निर्वायुर्देवो धनेश्वरः

Por temor a Tāla-megha, oh Pārtha, el Sol, los Rudras junto con Indra, Yama, Skanda, Varuṇa señor de las aguas, Agni, Vāyu y Kubera, señor de la riqueza—

Verse 9

सवाक्पतिमहेशाश्च नष्टचित्ताः पितामहम् । गता देवा ब्रह्मलोकं तत्र दृष्ट्वा पितामहम्

Junto con Vākpati (Bṛhaspati) y Maheśa, con la mente turbada, los dioses fueron a Brahmaloka; allí contemplaron a Pitāmaha (Brahmā).

Verse 10

तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्वागीशप्रमुखाः सुराः । गुणत्रयविभागाय पश्चाद्भेदमुपेयुषे

Guiados por Vāgīśa, los dioses lo alabaron con diversos himnos: a Aquel que, para ordenar las tres guṇas, después hace surgir la diferenciación en la creación.

Verse 11

दृष्ट्वा देवान्निरुत्साहान् विवर्णानवनीपते । प्रसादाभिमुखो देवः प्रत्युवाच दिवौकसः

Al ver a los dioses abatidos y pálidos, oh rey, el Señor benigno, volviéndose hacia ellos con compasión, respondió a los moradores del cielo.

Verse 12

ब्रह्मोवाच । स्वागतं सुरसङ्घस्य कान्तिर्नष्टा पुरातनी । हिमक्लिष्टप्रभावेण ज्योतींषीव मुखानि वः

Brahmā dijo: Bienvenidos, oh hueste de dioses. Vuestra antigua lozanía parece haberse apagado; vuestros rostros son como luces debilitadas por el duro poder de la escarcha.

Verse 13

प्रशमादर्चिषामेतदनुद्गीर्णं सुरायुधम् । वृत्रस्य हन्तुः कुलिशं कुण्ठितश्रीव लक्ष्यते

El arma de los dioses ya no arde con sus antiguas llamas; incluso el rayo (kuliśa) del matador de Vṛtra parece como si su gloria hubiera sido embotada.

Verse 14

किं चायमरिदुर्वारः पाणौ पाशः प्रचेतसः । मन्त्रेण हतवीर्यस्य फणिनो दैन्यमाश्रितः

¿Cómo es que el lazo irresistible de Varuṇa, sostenido en su mano, ha caído en estado miserable, como una serpiente cuyo vigor ha sido abatido por un mantra?

Verse 15

कुबेरस्य मनःशल्यं शंसतीव पराभवम् । अपविद्धगतो वायुर्भग्नशाख इव द्रुमः

La espina del corazón de Kubera parece anunciar la derrota; y Vāyu, arrojado fuera de su curso, es como un árbol de ramas quebradas.

Verse 16

यमोऽपि विलिखन्भूमिं दण्डेनास्तमितत्विषा । कुरुतेऽस्मिन्नमोघोऽपि निर्वाणालातलाघवम्

Aun Yama, raspando la tierra con su bastón de brillo apagado, hace que su vara infalible parezca ligera, como un tizón ya extinguido.

Verse 17

अमी च कथमादित्याः प्रतापक्षतिशीतलाः । चित्रन्यस्ता इव गताः प्रकामालोकनीयताम्

¿Y cómo es que estos Ādityas se han enfriado, herido su esplendor? Parecen figuras pintadas: dignas de contemplarse, pero sin fuerza viviente.

Verse 18

तद्ब्रूत वत्साः किमितः प्रार्थयध्वं समागताः । किमागमनकृत्यं वो ब्रूत निःसंशयं सुराः

Decidme, pues, hijos queridos: ¿qué habéis venido aquí a solicitar? Declarad sin vacilar, oh dioses, cuál es el propósito de vuestra llegada.

Verse 19

मयि सृष्टिर्हि लोकानां रक्षा युष्मास्ववस्थिता । ततो मन्दानिलोद्भूतकमलाकरशोभिना

En Mí reposa la creación de los mundos, y en vosotros está establecida su protección. Por ello—con un esplendor cual estanque de lotos mecido por una brisa suave…

Verse 20

गुरुं नेत्रसहस्रेण प्रेरयामास वृत्रहा । स द्विनेत्रं हरेश्चक्षुः सहस्रनयनाधिकम्

El matador de Vṛtra (Indra), con sus mil ojos, instó al venerable maestro. Así, la visión de Hari, de dos ojos, quedó superada por la del de mil miradas.

Verse 21

वाचस्पतिरुवाचेदं प्राञ्जलिर्जलजासनम् । युष्मद्वंशोद्भवस्तात तालमेघो महाबलः

Vācaspati, con las manos juntas, habló al Brahmā sentado en el loto: «Oh venerable, de tu propio linaje ha surgido un ser de inmenso poder llamado Tālamegha».

Verse 22

उपतापयते देवान्धूमकेतुरिवोच्छ्रितः । तेन देवगणाः सर्वे दुःखिता दानवेन च

Elevándose como un cometa ardiente, abrasa a los dioses; por ese dānava, todas las huestes de devas han caído en aflicción.

Verse 23

तालमेघो दैत्यपतिः सर्वान्नो बाधते बली । तस्मात्त्वां शरणं प्राप्ताः शरणं नो विधे भव

El poderoso Tālamegha, señor de los daityas, nos oprime a todos. Por eso hemos acudido a ti en busca de refugio: oh Ordenador (Brahmā), sé nuestro amparo.

Verse 24

ततः प्रसन्नो भगवान् वेधास्तानब्रवीद्वचः

Entonces el Bienaventurado Creador, Vedhā (Brahmā), complacido, les dirigió estas palabras.

Verse 25

ब्रह्मोवाच । तालमेघेन वो मध्ये बली तेन समः सुराः । विना माधवदेवेन साध्यो मे नैव दानवः

Brahmā dijo: «Entre vosotros, Tālamegha es poderoso; en fuerza iguala a los devas. Sin Mādhava (Viṣṇu), ese dānava no puede ser sometido por mí».

Verse 26

ततः सुरगणाः सर्वे विरिञ्चिप्रमुखा नृप । क्षीरोदं प्रस्थिताः सर्वे दुःखितास्तेन वैरिणा

Entonces todas las huestes de devas—guiadas por Viriñci (Brahmā), oh rey—partieron hacia Kṣīroda, el Océano de Leche, afligidas por aquel enemigo.

Verse 27

त्वरिताः प्रस्थिता देवाः केशवं द्रष्टुकाम्यया । क्षीरोदं सागरं गत्वास्तुवंस्ते जलशायिनम्

Apresurándose, los devas—deseosos de contemplar a Keśava—llegaron al Océano Kṣīroda y allí alabaron al Señor que reposa sobre las aguas.

Verse 28

देवा ऊचुः । जगदादिरनादिस्त्वं जगदन्तोऽप्यनन्तकः । जगन्मूर्तिरमूर्तिस्त्वं जय गीर्वाणपूजित

Los devas dijeron: «Tú eres el origen del mundo y, sin embargo, no tienes origen; eres el fin del mundo y, aun así, eres infinito. Eres la forma del universo y también lo informe. ¡Victoria a Ti, oh Adorado por los dioses!»

Verse 29

जय क्षीरोदशयन जय लक्ष्म्या सदा वृत । जय दानवनाशाय जय देवकिनन्दन

Victoria a Ti, oh Reposador sobre el Océano de Leche; victoria a Ti, siempre abrazado por Lakṣmī. Victoria a Ti, destructor de los dānavas; victoria a Ti, amado hijo de Devakī.

Verse 30

जय शङ्खगदापाणे जय चक्रधर प्रभो । इति देवस्तुतिं श्रुत्वा प्रबुद्धो जलशाय्यथ

«Victoria a Ti, oh Señor cuyas manos portan la caracola y la maza; victoria a Ti, oh Soberano que sostiene el disco.» Al oír esta alabanza de los devas, el Señor que reposa en las aguas despertó entonces.

Verse 31

उवाच मधुरां वाणीं मेघगम्भीरनिस्वनाम् । किमर्थं बोधितो ब्रह्मन् समर्थैर्वः सुरासुरैः

Habló con voz dulce, de resonancia profunda como el trueno de las nubes: «Oh Brahmán, ¿con qué propósito me habéis despertado, vosotros—dioses y asuras—siendo capaces?»

Verse 32

ब्रह्मोवाच । तालमेघभयात्कृष्ण सम्प्राप्तास्तव मन्दिरम् । न वध्यः कस्यचित्पापस्तालमेघो जनार्दन

Brahmā dijo: «Oh Kṛṣṇa, por temor a Tālamegha hemos llegado a Tu morada. Oh Janārdana, ese pecador Tālamegha no puede ser muerto por nadie más.»

Verse 33

त्वमेव जहि तं दुष्टं मृत्युं यास्यति नान्यथा

«Sólo Tú debes abatir a ese malvado; de otro modo no encontrará la muerte.»

Verse 34

श्रीकृष्ण उवाच । स्वस्थानं गम्यतां देवाः स्वकीयां लभत प्रजाम् । दुष्टात्मानं हनिष्यामि तालमेघं महाबलम्

Śrī Kṛṣṇa dijo: «Regresad a vuestros propios reinos, oh devas, y recobrad a vuestro pueblo. Yo daré muerte a Tālamegha, el poderoso de alma malvada».

Verse 35

स्थानं ब्रुवन्तु मे देवा वसेद्यत्र स दानवः

«Decidme, oh devas, el lugar donde mora ese demonio.»

Verse 36

देवा ऊचुः । हिमाचलगुहायां स वसते दानवेश्वरः । चतुर्विंशतिसाहस्रैः कन्याभिः परिवारितः

Los devas dijeron: «Ese señor de los demonios habita en una cueva del Himācala, rodeado por veinticuatro mil doncellas».

Verse 37

तुरङ्गैः स्यन्दनैः कृष्ण संख्या तस्य न विद्यते । नटा नानाविधास्तत्र असंख्यातगुणा हरे

«Oh Kṛṣṇa, sus caballos y sus carros son incontables. Y allí hay muchos tipos de artistas, oh Hari, dotados de habilidades sin número.»

Verse 38

द्विरदाः पर्वताकारा हयाश्च द्विरदोपमाः । महाबलो वसेत्तत्र गीर्वाणभयदायकः

«Sus elefantes son como montañas, y sus caballos se asemejan a elefantes. Allí mora ese poderosísimo, que infunde temor a los devas.»

Verse 39

श्रुत्वा देवो वचस्तेषां देवानामातुरात्मनाम् । अचिन्तयद्गरुत्मन्तं शत्रुसङ्घविनाशनम्

Al oír las palabras de aquellos dioses afligidos en su corazón, el Señor meditó en Garutmān (Garuḍa), destructor de las huestes enemigas.

Verse 40

चक्रं करेण संगृह्य गदाचक्रधरः प्रभुः । शार्ङ्गं च मुशलं सीरं करैर्गृह्य जनार्दनः

Tomando el disco en su mano, el Señor—portador de maza y disco—emp uñó también a Śārṅga (su arco), el mazo (muśala) y el arado (sīra); así Janārdana se dispuso a guardar el dharma.

Verse 41

आरूढः पक्षिराजेन्द्रं वधार्थं दानवस्य च । दानवस्य पुरे पेतुरुत्पाता घोररूपिणः

Montado en el rey de las aves (Garuḍa), partió para dar muerte al Dānava; y en la ciudad del Dānava comenzaron a caer presagios terribles y espantosos.

Verse 42

गोमायुर्गृध्रमध्ये तु कपोतैः सममाविशत् । विना वातेन तस्यैव ध्वजदण्डः पपात ह

Un chacal entró entre los buitres junto con palomas; y, aun sin viento alguno, aquel mismo mástil de la bandera cayó.

Verse 43

सर्पसूषकयोर्युद्धं तथा केसरिनागयोः । उन्मार्गाः सरितस्तत्रावहन्रक्तविमिश्रिताः । अकालतरुपुष्पाणि दृश्यन्ते स्म समन्ततः

Hubo combate entre serpientes y mangostas, y también entre leones y elefantes. Los ríos allí se salieron de su cauce, llevando aguas mezcladas con sangre; y por doquier se veían flores fuera de estación en los árboles.

Verse 44

ततः प्राप्तो जगन्नाथो हिमवन्तं नगेश्वरम् । पाञ्चजन्यश्वसहसा पूरितः पुरसन्निधौ

Entonces Jagannātha llegó a Himavant, señor de las montañas; y ante la misma ciudad, el caracol Pāñcajanya fue soplado de pronto con toda su fuerza.

Verse 45

तेन शब्देन महता ह्यारूढो दानवेश्वरः । उवाच च तदा वाक्यं तालमेघो महाबलः

Conmovido por aquel gran estruendo, el señor de los Dānavas se alzó; y entonces el poderoso Tālamēgha pronunció estas palabras.

Verse 46

तालमेघ उवाच । कोऽयं मृत्युवशं प्राप्तो ह्यज्ञात्वा मम विक्रमम् । धुन्धुमाराज्ञया ह्याशु स्वसैन्यपरिवारितः

Tālamēgha dijo: «¿Quién es éste que ha caído bajo el dominio de la muerte, sin conocer mi poder? Por orden de Dhundhumāra, ¡pronto!, rodeadlo con mis propias tropas».

Verse 47

बलादानय तं बद्ध्वा ममाग्रे बहुशालिनम्

Apresadlo por la fuerza, atadlo y traed ante mí a ese grandemente dotado.

Verse 48

धुन्धुमार उवाच । आनयामि न सन्देहः सुरो यक्षोऽथ किन्नरः । स्यन्दनौघैः समायुक्तो गजवाजिभटैः सह

Dhundhumāra dijo: «Lo traeré, sin duda, sea un deva, un Yakṣa o un Kinnara; aunque venga con un torrente de carros, junto con elefantes, caballos y soldados».

Verse 49

हृष्टस्ततो जगद्योनिः सुपर्णस्थो महाबलः । गृह्यतां गृह्यतामेष इत्युक्तास्तेन किंकराः

Entonces el poderoso Origen del mundo, sentado sobre Garuḍa, se regocijó. Sus servidores, incitados por él, clamaron: «¡Apresadlo! ¡Apresadlo!»

Verse 50

चतुर्दिक्षु प्रधावन्त इतश्चेतश्च सर्वतः । सुपर्णेनाग्निरूपेण दग्धास्ते शलभा यथा

Corrieron hacia los cuatro rumbos, de aquí para allá por todas partes; pero por Suparṇa, en forma de fuego, fueron consumidos, como polillas.

Verse 51

धुन्धुमारोऽपि कृष्णेन शरघातेन ताडितः । हतो वक्षःस्थले पापो मृतावस्थो रथोपरि

Abatido por Kṛṣṇa con una aplastante lluvia de flechas, incluso Dhundhumāra, el pecador, fue atravesado en el pecho y yació sobre su carro, en estado de muerte.

Verse 52

हाहाकारं ततः सर्वे दानवाश्चक्रुरातुराः । तालमेघस्ततः क्रुद्धो रथारूढो विनिर्गतः । ददृशे केशवं पार्थ शङ्खचक्रगदाधरम्

Entonces todos los dānavas, afligidos, alzaron un gran clamor de lamento. Luego Tālamēgha, airado, salió montado en su carro, y vio a Keśava —oh Pārtha— portando caracola, disco y maza.

Verse 53

तालमेघ उवाच । अन्ये ते दानवाः कृष्ण ये हताः समरे त्वया । हिरण्यकशिपुप्रख्यानपुमांसो हि तेऽच्युत

Tālamēgha dijo: «Oh Kṛṣṇa, los otros dānavas a quienes diste muerte en la batalla—esos varones eran célebres como Hiraṇyakaśipu, oh Acyuta.»

Verse 54

इत्युक्त्वा दानवः पार्थ वर्षयामास सायकैः । दानवस्य शरान्मुक्तान् छेदयामास केशवः

Dicho esto, oh Pārtha, el dānava hizo llover flechas; mas Keśava cercenó los dardos que el dānava había disparado.

Verse 55

गरुत्मानवधीत्सैन्यमवध्यं यत्सुरासुरैः । कृष्णेन द्विगुणास्तस्य प्रेषिताः स्वशिलीमुखाः

Garuḍa abatió aquel ejército tenido por invencible aun para dioses y asuras; y Kṛṣṇa envió contra él sus propias flechas en doble número.

Verse 56

द्विगुणं द्विगुणीकृत्य प्रेषयामास दानवः । तानप्यष्टगुणैः कृष्णश्छादयामास सायकैः

Doblando y redoblando, el dānava lanzó sus proyectiles; pero Kṛṣṇa cubrió aun aquellos con flechas ocho veces más numerosas.

Verse 57

ततः क्रुद्धेन दैत्येन ह्याग्नेयं बाणमुत्तमम्

Entonces el daitya, enfurecido, lanzó el excelente misil Āgneya, el arma de fuego.

Verse 58

वारुणं प्रेषयामास त्वाग्नेयं शमितं ततः । वारुणेनैव वायव्यं तालमेघो व्यसर्जयत्

Despachó el arma Vāruṇa, y entonces el Āgneya quedó apagado. Después Tālamēgha arrojó el arma Vāyavya, contrarrestada en verdad por el Vāruṇa.

Verse 59

सार्पं चैव हृषीकेशो वायव्यस्य प्रशान्तये । नारसिंहं नृसिंहोऽपि प्रेषयामास पाण्डव

Y Hṛṣīkeśa envió también el arma Sārpa para apaciguar al Vāyavya. Luego Nṛsiṃha, asimismo, despachó el arma Nārasiṃha, oh Pāṇḍava.

Verse 60

नारसिंहं ततो दृष्ट्वा तालमेघो महाबलः । उत्तीर्य स्यन्दनाच्छीघ्रं गृहीत्वा खड्गचर्मणी

Al ver la fuerza Nārasiṃha, el poderosísimo Tālamēgha descendió presto de su carro, empuñando espada y escudo.

Verse 61

कृष्ण त्वां प्रेषयिष्यामि यममार्गं सुदारुणम् । इत्युक्त्वा दानवः पार्थ आगतः केशवं प्रति

«¡Kṛṣṇa, te enviaré al camino de Yama, terriblemente cruel!» Dicho esto, oh hijo de Pṛthā, el Dānava avanzó contra Keśava.

Verse 62

खड्गेनाताडयद्दैत्यो गदापाणिं जनार्दनम् । मण्डलाग्रं ततो गृह्य केशवो हृष्टमानसः

El Daitya hirió con su espada a Janārdana, que llevaba la maza en la mano. Entonces Keśava, con el ánimo exultante, asió el disco por su borde.

Verse 63

जघनोरःस्थले पार्थ तालमेघं महाहवे । जनार्दनस्तदा दैत्यं दैत्यो हरिमहन्मृधे

En aquella gran batalla, oh Pārtha, Janārdana hirió entonces al Daitya Tālamēgha en las caderas y el pecho; y en la fiera lid el Daitya también golpeó a Hari.

Verse 64

जनार्दनस्ततः क्रुद्धस्तालमेघाय भारत । अमोघं चक्रमादाय मुक्तं तस्य च मूर्धनि

Entonces Janārdana, airado, oh Bhārata, tomó su infalible disco y lo lanzó sobre la cabeza de Tālamegha.

Verse 65

निपपात शिरस्तस्य पर्वताश्च चकम्पिरे । समुद्राः क्षुभिताः पार्थ नद्य उन्मार्गगामिनीः

Su cabeza cayó; las montañas temblaron. Los océanos se agitaron, oh Pārtha, y los ríos se salieron de su cauce.

Verse 66

पुष्पवृष्टिं ततो देवा मुमुचुः केशवोपरि । अवध्यः सुरसङ्घानां सूदितः केशव त्वया

Entonces los dioses derramaron una lluvia de flores sobre Keśava. «Aquel que era invencible aun para las huestes de los dioses ha sido abatido por ti, oh Keśava».

Verse 67

स्वस्थाश्चैव ततो देवास्तालमेघे निपातिते । जनार्दनोऽपि कौन्तेय नर्मदातटमाश्रितः

Con Tālamegha abatido, los dioses quedaron en calma. Y Janārdana también, oh hijo de Kuntī, se acogió a la ribera del Narmadā.

Verse 68

क्षीरोदां नर्मदां मत्वा अनन्तभुजगोपरि । लक्ष्म्या समन्वितः कृष्णो निलीनश्चोत्तरे तटे

Teniendo a la Narmadā por el Océano de Leche, Kṛṣṇa—acompañado de Lakṣmī—reposó sobre Ananta, la serpiente, oculto en la ribera del norte.

Verse 69

चक्रं विभीषणं मर्त्ये ज्वालामालासमन्वितम् । पतितं नर्मदातोये जलशायिसमीपतः

Aquel disco—terrible en el mundo de los mortales, ceñido por una guirnalda de llamas—cayó en las aguas del Narmadā, cerca del lugar del Señor que reposa sobre las aguas (Jalaśāyī).

Verse 70

निर्धूतकल्मषं जातं नर्मदातोययोगतः । तालमेघवधोत्पन्नं यत्पापं नृपनन्दन

Por el contacto con las aguas del Narmadā, el pecado que había surgido de la muerte de Tālamegha fue sacudido y quedó purificado, oh príncipe.

Verse 71

तत्स्रवं क्षालितं सद्यो नर्मदांभसि भारत । तदाप्रभृति लोकेऽस्मिञ्जलशायी महीपते

Oh Bhārata, aquel derrame fue lavado al instante en las aguas del Narmadā. Desde entonces, oh rey, en este mundo llegó a ser célebre como el Señor que reposa sobre las aguas.

Verse 72

चक्रतीर्थं वदन्त्यन्ये केचित्कालाघनाशनम् । विख्यातं भारते वर्षे नर्मदायां महीपते

Unos lo llaman Cakratīrtha; otros lo describen como el destructor de la densa oscuridad del Tiempo. Es célebre en todo Bhārata-varṣa, oh rey, a orillas del Narmadā.

Verse 73

तत्तीर्थस्य प्रभावोऽयं श्रूयतामवनीपते । यथाऽनन्तो हि नागानां देवानां च जनार्दनः

Escucha, oh señor de la tierra, la grandeza de ese tīrtha: así como Ananta es el primero entre las serpientes nāga, y Janārdana el supremo entre los dioses.

Verse 74

मासानां मार्गशीर्षोऽस्ति नदीनां नर्मदा यथा । मासि मार्गशिरे पार्थ ह्येकादश्यां सितेऽहनि

Así como Mārgaśīrṣa es el primero entre los meses y la Narmadā entre los ríos, así también, oh Pārtha, en el undécimo día luminoso del mes de Mārgaśīrṣa…

Verse 75

गत्वा यो मनुजो भक्त्या कामक्रोधविवर्जितः । वैष्णवीं भावनां कृत्वा जलेशं तु व्रजेत वै

Quienquiera que vaya allí con devoción, libre de deseo y de ira, y, cultivando una contemplación vaiṣṇava, se acerque al Señor de las Aguas, ciertamente alcanza el fruto espiritual anhelado.

Verse 76

एकभुक्तं च नक्तं च तथैवायाचितं नृप । उपवासं तथा दानं ब्राह्मणानां च भोजनम्

Oh rey, que observe la práctica de una sola comida, y también la de comer por la noche (solo al atardecer), y vivir de alimento no solicitado; asimismo, ayuno, caridad y dar de comer a los brāhmaṇas.

Verse 77

करोति च कुरुश्रेष्ठ न स याति यमालयम् । यमलोकभयाद्भीता ये लोकाः पाण्डुनन्दन

Oh el mejor de los Kurus, quien realiza estas prácticas no va a la morada de Yama. Oh hijo de Pāṇḍu, aquellos mundos que tiemblan por temor al reino de Yama—

Verse 78

ते पश्यन्तु श्रियः कान्तं नागपर्यङ्कशायिनम् । गोपीजनसमावृत्तं योगनिद्रां समाश्रितम् । विश्वरूपं जगन्नाथं संसारभयनाशनम्

Que contemplen al amado de Śrī, al que reposa en el lecho de la serpiente, rodeado de las gopīs, establecido en el sueño yóguico: el Señor del universo de forma cósmica, destructor del temor nacido del saṃsāra.

Verse 79

स्नापयेत्परया भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा । खण्डेन तोयमिश्रेण जगद्योनिं जनार्दनम्

Con devoción suprema, báñese a Janārdana—matriz y fuente del mundo—con miel, leche, ghee y azúcar mezclados con agua.

Verse 80

स्नाप्यमानं च पश्यन्ति ये लोका गतमत्सराः । ते यान्ति परमं लोकं सुरासुरनमस्कृतम्

Aquellos que, libres de envidia, contemplan cómo Él es bañado—esos devotos van al reino supremo, venerado por devas y asuras por igual.

Verse 81

घृतेन बोधयेद्दीपमथवा तैलपूरितम् । रात्रौ जागरणं कृत्वा दैवस्याग्रे विमत्सराः

Enciéndase una lámpara con ghee, o bien una llena de aceite; y, velando toda la noche ante la Deidad, permanezcan libres de envidia.

Verse 82

ये कथां वैष्णवीं भक्त्या शृण्वन्ति च नृपोत्तम । ब्रह्महत्यादिपापानि नश्यन्ते नात्र संशयः

Oh, el mejor de los reyes, quienes escuchan con devoción la sagrada narración vaiṣṇava—los pecados como el brahminicidio y otros se destruyen; de ello no hay duda.

Verse 83

प्रदक्षिणन्ति ये मर्त्या जलशायिजगद्गुरुम् । प्रदक्षिणीकृता तैस्तु सप्तद्वीपा वसुंधरा

Los mortales que circunvalan en pradakṣiṇā al Jagadguru, el Señor que reposa sobre las aguas—por ellos, en verdad, queda circunvalada toda la tierra con sus siete continentes.

Verse 84

ततः प्रभाते विमले पित्ःन् संतर्पयेज्जलैः । श्राद्धं च ब्राह्मणैस्तत्र योग्यैः पाण्डव मानवाः

Luego, en la mañana pura, debe satisfacer a los Pitṛs con ofrendas de agua; y allí, oh hijo de Pāṇḍu, haga celebrar el śrāddha por brāhmaṇas idóneos.

Verse 85

स्वदारनिरतैः शान्तैः परदारविवर्जकैः । वेदाभ्यसनशीलैश्च स्वकर्मनिरतैः शुभैः

(El śrāddha debe hacerse) con brāhmaṇas entregados a su propia esposa legítima, de conducta pacífica, que evitan la mujer ajena, dedicados al estudio védico y firmes en sus deberes: hombres virtuosos.

Verse 86

नित्यं यजनशीलैश्च त्रिसन्ध्यापरिपालकैः । श्रद्धया कारयेच्छ्राद्धं यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः

Y (con brāhmaṇas) siempre dedicados al culto y observantes de las tres sandhyās diarias; con fe debe hacerse celebrar el śrāddha, si se desea el supremo bien propio.

Verse 87

ते धन्या मानुषे लोके वन्द्या हि भुवि मानवाः । ये वसन्ति सदाकालं पादपद्माश्रया हरेः

Dichosos en el mundo humano—y en verdad dignos de veneración en la tierra—son aquellos que moran siempre refugiados en los pies de loto de Hari.

Verse 88

जलशायं प्रपश्यन्ति प्रत्यक्षं सुरनायकम् । पक्षोपवासं पाराकं व्रतं चान्द्रायणं शुभम्

Contemplan al Señor que reposa sobre las aguas, al caudillo de los devas, manifiesto ante sus ojos; y (practican) el ayuno quincenal, la observancia Pārāka y el auspicioso voto Cāndrāyaṇa.

Verse 89

मासोपवासमुग्रं च षष्ठान्नं पञ्चमं व्रतम् । तत्र तीर्थे तु यः कुर्यात्सोऽक्षयां गतिमाप्नुयात्

Y el severo ayuno de un mes, la observancia de comer en el sexto día y el voto del quinto día: quien los cumpla en ese tīrtha sagrado alcanza un estado imperecedero, un destino espiritual sin fin.

Verse 90

। अध्याय

Aquí concluye el capítulo.

Verse 91

एतत्कथान्तरं पुण्यमृषेर्द्वैपायनात्पुरा । श्रुतं हि नैमिषे पुण्ये नारदाद्यैरनेकधा

Este sagrado relato suplementario fue oído antiguamente del sabio Dvaipāyana (Vyāsa). En verdad, en el santo bosque de Naimiṣa fue escuchado repetidas veces, de muchas maneras, por Nārada y otros rishis.

Verse 92

इदं परममायुष्यं मङ्गल्यं कीर्तिवर्धनम् । विप्राणां श्रावयन्विद्वान्फलानन्त्यंसमश्नुते

Esta enseñanza otorga suprema longevidad, auspiciosidad y aumento de buena fama. El sabio que la recita para los brāhmaṇas alcanza una abundancia interminable de mérito (puṇya).

Verse 93

बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः । विभक्तदक्षिणा ह्येता दातारं नाप्नुवन्ति च

No deben darse a muchos destinatarios una vaca, una casa, una cama y una mujer. Pues, cuando tales dones se reparten como dakṣiṇā entre varios, no llegan verdaderamente a beneficiar al dador.

Verse 94

एकमेतत्प्रदातव्यं न बहूनां युधिष्ठिर । सा च विक्रयमापन्ना दहत्यासप्तमं कुलम्

Esto debe darse como uno solo, no repartido entre muchos, oh Yudhiṣṭhira. Y si tal ofrenda se vende, abrasa y arruina el linaje hasta la séptima generación.

Verse 95

यथालाभा तु सर्वेषां चतुर्द्रोणा तु गौः स्मृता । द्रोणस्य वत्सकः कार्यो बहूनां वापि कामतः

Según las posibilidades de cada cual, para todos los donantes, una vaca se considera tradicionalmente de medida ‘cuatro droṇas’. Debe darse también un ternero de una droṇa—o, si se desea, incluso más.

Verse 96

यस्मिन्देशे तु यन्मानं विषये वा विचारितम् । तेन मानेन तां कुर्वन्नक्षयं फलमश्नुते

Cualquiera que sea la norma de medida aceptada en una tierra o región, conforme a esa misma medida debe realizarse la ofrenda; así se participa de un mérito imperecedero.

Verse 97

सुखपूर्वं शुचौ भूमौ पुष्पधूपाक्षतैस्तथा । कर्णाभ्यां रत्ने दातव्ये दीपौ नेत्रद्वये तथा

Con sosiego, sobre suelo puro, con flores, incienso y arroz sin quebrar, han de hacerse las ofrendas: joyas para los dos oídos, y lámparas también para los dos ojos.

Verse 98

श्रीखण्डमुरसि स्थाप्यं ताभ्यां चैव तु काञ्चनम् । ऊर्ध्वे मधु घृतं देयं कुर्यात्सर्षपरोमकम्

Ha de colocarse pasta de sándalo en el pecho, y asimismo poner allí oro. Arriba se ofrezcan miel y ghee; y dispónganse semillas de mostaza y cabellos, según el rito prescrito.

Verse 99

कम्बले कम्बलं दद्याच्छ्रोण्यां मधु घृतं तथा । यवसं पायसं दद्याद्घृतं क्षौद्रसमन्वितम्

Sobre una manta, ofrézcase una manta; a la altura de las caderas, miel y ghee asimismo. Ofrézcase forraje y dulce payasa, junto con ghee mezclado con miel.

Verse 100

स्वर्णशृङ्गी रूप्यशिफारुक्मलाङ्गूलसंयुता । रत्नपृष्ठी तु दातव्या कांस्यपात्रावदोहिनी

Debe donarse una vaca con los cuernos adornados de oro, con pezuñas de plata y con la cola ornamentada en oro; con el lomo engastado de gemas, y que dé leche en un recipiente de bronce.

Verse 101

यत्स्याद्बाल्यकृतं पापं यद्वा कृतमजानता । वाचा कृतं कर्मकृतं मनसा यद्विचिन्तितम्

Cualquier pecado cometido en la niñez, o hecho sin saberlo—ya sea por palabra, por obra, o incluso concebido en la mente—(todo ello se dice que es removido por el rito purificador alabado en esta sección de Revā).

Verse 102

जले निष्ठीवितं चैव मुशलं वापि लङ्घितम् । वृषलीगमनं चैव गुरुदारनिषेवणम्

Escupir en el agua; pasar por encima de un mazo; unirse a una mujer de trato prohibido; y violar a la esposa del maestro—(aun estas graves transgresiones se cuentan entre los pecados que el voto alabado en esta sección de Revā purifica).

Verse 103

कन्याया गमनं चैव सुवर्णस्तेयमेव च । सुरापानं तथा चान्यत्तिलधेनुः पुनाति हि

Unirse a una doncella, robar oro, beber licor, y otros pecados semejantes—en verdad, la ‘tila-dhenu’, la ofrenda ritual de una “vaca” de sésamo, se dice que los purifica.

Verse 104

अहोरात्रोपवासेन विधिवत्तां विसर्जयेत् । या सा यमपुरे घोरे नदी वैतरणी स्मृता

Tras ayunar día y noche, conforme al rito prescrito, debe completarse y entregarse en donación aquella ofrenda. Esa dádiva es recordada como el terrible río Vaitaraṇī en la ciudad de Yama, pues se vuelve el medio para cruzarlo.

Verse 105

वालुकायोऽश्मस्थला च पच्यते यत्र दुष्कृती । अवीचिर्नरको यत्र यत्र यामलपर्वतौ

Donde hay lechos de arena ardiente y suelo pedregoso, allí el malhechor es “cocido” en tormento; donde está el infierno Avīci; donde se alzan las montañas gemelas Yāmala: tales son esos parajes temibles.

Verse 106

यत्र लोहमुखाः काका यत्र श्वानो भयंकराः । असिपत्त्रवनं चैव यत्र सा कूटशाल्मली

Donde hay cuervos de pico de hierro, donde hay perros espantosos; donde está el bosque de hojas-espada, Asipattravana, y donde se alza el engañoso árbol espinoso Kūṭaśālmalī: tales horrores se hallan allí.

Verse 107

तान्सुखेन व्यतिक्रम्य धर्मराजालयं व्रजेत् । धर्मराजस्तु तं दृष्ट्वा सूनृतं वक्ति भारत

Habiendo pasado con facilidad más allá de ellos, va a la morada de Dharmarāja. Y Dharmarāja, al verlo, le dirige palabras benévolas, oh Bhārata.

Verse 108

विमानमुत्तमं योग्यं मणिरत्नविभूषितम् । अत्रारुह्य नरश्रेष्ठ प्रयाहि परमां गतिम्

«(Aquí está) un carro celestial supremo y digno, adornado con joyas y gemas. Sube a él, oh el mejor de los hombres, y marcha hacia el estado más alto.»

Verse 109

मा च चाटु भटे देहि मैव देहि पुरोहिते । मा च काणे विरूपे च न्यूनाङ्गे न च देवले

Al hacer la dádiva: «No la entregues a un adulador ni a un mercenario; no la des a un sacerdote que sólo oficia por oficio; ni a quien es tuerto, ni deforme, ni mutilado; ni al devala que sirve en el templo por sustento».

Verse 110

अवेदविदुषे नैव ब्राह्मणे सर्वविक्रये । मित्रघ्ने च कृतघ्ने च मन्त्रहीने तथैव च

Tampoco debe darse a un brāhmaṇa ignorante del Veda, ni a quien lo vende todo por lucro; ni al que mata a un amigo, ni al ingrato, ni asimismo a quien carece de mantra, incapaz para la recitación y el rito védicos.

Verse 111

वेदान्तगाय दातव्या श्रोत्रियाय कुटुम्बिने । वेदान्तगसुते देया श्रोत्रिये गृहपालके

La ofrenda (del rito de tiladhenu) debe darse a un vedāntin conocedor del Veda: un śrotriya cualificado, cabeza de familia. También puede darse al hijo de un vedāntin, con tal de que él mismo sea śrotriya y buen guardián del hogar.

Verse 112

सर्वाङ्गरुचिरे विप्रे सद्वृत्ते च प्रियंवदे । पूर्णिमायां तु माघस्य कार्त्तिक्यामथ भारत

Ofrécese la dádiva a un brāhmaṇa de resplandor íntegro, de conducta noble y palabra amable, oh Bhārata; especialmente en la luna llena de Māgha, y asimismo en el mes de Kārttika.

Verse 113

वैशाख्यां मार्गशीर्ष्यां वाषाढ्यां चैत्र्यामथापि वा । अयने विषुवे चैव व्यतीपाते च सर्वदा

O bien puede realizarse en Vaiśākha, Mārgaśīrṣa, Āṣāḍha o Caitra; también en los ayana (solsticios), en los viṣuva (equinoccios) y en Vyatīpāta: en verdad, en todo tiempo propicio.

Verse 114

षडशीतिमुखे पुण्ये छायायां कुंजरस्य वा । एष ते कथितः कल्पस्तिलधेनोर्मयानघ

En la santa apertura de la Ṣaḍaśīti, o incluso a la sombra de un elefante, oh intachable, te he expuesto íntegro el rito de Tiladhenu y su debido procedimiento.

Verse 115

व्रजन्ति वैष्णवं लोकं दत्त्वा पादं यमोपरि । प्राणत्यागात्परं लोकं वैष्णवं नात्र संशयः । भित्त्वाशु भास्करं यान्ति नात्र कार्या विचारणा

Van al mundo de Viṣṇu, como quien pone el pie sobre el mismo Yama. Tras abandonar el aliento vital, alcanzan el reino vaiṣṇava: de ello no hay duda. Atravesando presto más allá de la esfera del sol, prosiguen; no hace falta más deliberación.

Verse 116

एतत्ते सर्वमाख्यातं चक्रतीर्थफलं नृप । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते

Así, oh Rey, te ha sido explicado por completo el fruto de Cakratīrtha. Quien lo escucha con devoción queda liberado de todos los pecados.