Adhyaya 5

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यमेतदखिलं कथितं भो द्विजोत्तम । विस्मयं परमापन्ना ऋषिसंघा मया सह

Yudhiṣṭhira dijo: «Maravilloso es todo cuanto has narrado, oh el mejor de los nacidos dos veces. Las asambleas de ṛṣis, junto conmigo, han quedado colmadas del mayor asombro».

Verse 2

अहो भगवती पुण्या नर्मदेयमयोनिजा । रुद्रदेहाद्विनिष्क्रान्ता महापापक्षयंकरी

¡Oh! Bendita y santa es esta Narmadā, no nacida de vientre alguno; surgida del propio cuerpo de Rudra, destructora aun de los grandes pecados.

Verse 3

सप्तकल्पक्षये प्राप्ते त्वयेयं सह सुव्रत । न मृता च महाभागा किमतः पुण्यमुत्तमम्

Aun cuando llegó la destrucción de siete kalpas, ella permaneció contigo, oh de excelentes votos; esta grandemente bienaventurada no pereció: ¿qué santidad mayor que ésta podría haber?

Verse 4

के ते कल्पाः समुद्दिष्टाः सप्त कल्पक्षयंकराः । न मृता चेदियं देवी त्वं चैव ऋषिपुंगव

¿Cuáles son esos kalpas que has enumerado, esos siete que ocasionan la disolución del kalpa? Si esta Diosa no ha perecido, entonces tú también, oh toro entre los rishis, has de explicarlo.

Verse 5

अध्याय

«Capítulo» — una marca de escriba o de sección, no un verso métrico.

Verse 6

कथं संहरते विश्वं कथं चास्ते महार्णवे । कथं च सृजते विश्वं कथं धारयते प्रजाः

¿Cómo retira lo Divino el universo, y cómo permanece en el gran océano? ¿Cómo crea el universo, y cómo sostiene a los seres?

Verse 7

कीदृग्रूपा भवेद्देवी सरिदेकार्णवीकृते । किमर्थं नर्मदा प्रोक्ता रेवती च कथं स्मृता

¿Qué forma asume la Diosa cuando los ríos se vuelven un solo océano? ¿Por qué se la llama Narmadā, y cómo es recordada como Revatī?

Verse 8

अञ्जनेति किमर्थं वा किमर्थं सुरसेति च । मन्दाकिनी किमर्थं च शोणश्चेति कथं भवेत्

¿Por qué se la llama Añjanā, y por qué Surasā? ¿Por qué (se la llama) Mandākinī, y cómo llega a ser (conocida como) Śoṇa?

Verse 9

त्रिकूटेति किमर्थं वा किमर्थं वालुवाहिनी । कोटिकोट्यो हि तीर्थानां प्रविष्टा या महार्णवम्

¿Por qué se la llama Trikūṭā, y por qué Vāluvāhinī (la que lleva arena)? Aquella en quien entran crores y crores de tīrthas, y que se ha fundido en el gran océano: explícalo.

Verse 10

कियत्यः सरितां कोट्यो नर्मदां समुपासते । यज्ञोपवीतैरृषिभिर्देवताभिस्तथैव च

¿Cuántos crores de ríos veneran a Narmadā? ¿Y cómo la adoran los ṛṣis que llevan el cordón sagrado, y también las deidades?

Verse 11

विभक्तेयं किमर्थं च श्रूयते मुनिसत्तम । वैष्णवीति पुराणज्ञैः किमर्थमिह चोच्यते

¿Por qué se oye, oh el mejor de los munis, que ella está ‘dividida’ (en secciones)? ¿Y por qué los conocedores de los Purāṇas la llaman aquí ‘Vaiṣṇavī’?

Verse 12

केषु स्थानेषु तीर्थेषु पूजनीया सरिद्वरा । तीर्थानि च पृथग्ब्रूहि यत्र संनिहितो हरः

¿En qué lugares y tīrthas debe ser venerada esa excelsa entre los ríos? Dime por separado los tīrthas donde Hara (Śiva) está especialmente presente.

Verse 13

यत्प्रमाणा च सा देवी या रुद्रेण विनिर्मिता । कीदृशानि च कर्माणि रुद्रेण कथितानि ते

¿Cuál es la medida o extensión de esa Diosa, formada por Rudra? ¿Y qué clases de ritos y actos te enseñó Rudra?

Verse 14

कथं म्लेच्छसमाकीर्णो देशोऽयं द्विजसत्तम । एतदाचक्ष्व मां ब्रह्मन्मार्कण्डेय महामते

¿Cómo ha quedado esta tierra colmada de mlecchas, oh el mejor de los dvijas? Explícame esto, venerable brāhmaṇa, oh Mārkaṇḍeya de gran alma.

Verse 15

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे त्वं च तात युधिष्ठिर । पुराणं नर्मदायां तु कथितं च त्रिशूलिना

Dijo Śrī Mārkaṇḍeya: Escuchen todos los ṛṣis, y tú también, querido Yudhiṣṭhira. Este Purāṇa fue proclamado a orillas del Narmadā por el Portador del Tridente (Śiva).

Verse 16

वायोः सकाशाच्च मया तेनापि च महेश्वरात् । अशक्यत्वान्मनुष्याणां संक्षिप्तमृषिभिः पुरा

Yo lo recibí de Vāyu, y él, a su vez, de Maheśvara (Śiva). Como era demasiado vasto para la capacidad humana, los antiguos ṛṣis lo condensaron.

Verse 17

मायूरं प्रथमं तात कौर्म्यं च तदनन्तरम् । पुरं तथा कौशिकं च मात्स्यं द्विरदमेव च

Primero, oh querido, (vino) el Māyūra; después el Kaurmya. Luego siguieron el Pura, el Kauśika, el Mātsya y también el Dvirada, como recensiones.

Verse 18

वाराहं यन्मया दृष्टं वैष्णवं चाष्टमं परम् । न्यग्रोधाख्यमतः चासीदाकाङ्क्षं पुनरुत्तमम्

También contemplé el Vārāha, y el supremo Vaiṣṇava como el octavo. Existía asimismo el llamado Nyagrodha; y de nuevo el excelente Ākāṅkṣa.

Verse 19

पद्मं च तामसं चैव संवर्तोद्वर्तमेव च । महाप्रलयमित्याहुः पुराणे वेदचिन्तकाः

Hablan también del Padma y del Tāmasa, y asimismo del Saṃvarta y del Udvarta; y de (una recensión llamada) Mahāpralaya, así lo declaran los contempladores del Veda en la tradición puránica.

Verse 20

एतत्संक्षेपतः सर्वं संक्षिप्तं तैर्महात्मभिः । विभक्तं च चतुर्भागैर्ब्रह्माद्यैश्च महर्षिभिः

Todo esto, en suma, fue condensado por aquellas grandes almas; y también fue dividido en cuatro partes por los grandes ṛṣis, comenzando por Brahmā.

Verse 21

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि पुराणार्थविशारद । सप्त कल्पा महाघोरा यैरियं न मृता सरित्

Por ello ahora lo expondré, oh conocedor del sentido puránico. A través de siete kalpas sumamente terribles, este río (Revā) no pereció.

Verse 22

आ जङ्गमं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । नष्टचन्द्रार्ककिरणमासीद्भूतविवर्जितम्

Todo, hasta los seres que se mueven, se volvió oscuridad: indistinguible y sin señales; se perdieron los rayos de la luna y del sol, y la existencia quedó despojada de seres.

Verse 23

तमसोऽतो महानाम्ना पुरुषः स जगद्गुरुः । चचार तस्मिन्नेकाकी व्यक्ताव्यक्तः सनातनः

Entonces, de aquella oscuridad, el Puruṣa de gran Nombre—el Gurú del mundo—se movió allí en soledad: eterno, a la vez manifiesto e inmanifiesto.

Verse 24

स चौंकारमयोऽतीतो गायत्रीमसृजद्द्विजः । स तया सार्द्धमीशानश्चिक्रीड पुरुषो विराट्

Aquel Señor trascendente, cuya esencia es la sílaba sagrada Oṃ, engendró a Gāyatrī. Luego Īśāna—el Hombre Cósmico llamado Virāṭ—jugó con ella en divina alegría.

Verse 25

स्वदेहादसृजद्विश्वं पञ्चभूतात्मसंज्ञितम् । क्रीडन्समसृजद्विश्वं पञ्चभूतात्मसंज्ञितम्

De Su propio ser manifestó el universo, llamado la encarnación de los cinco grandes elementos. Jugando en el līlā divino, de nuevo hizo surgir el cosmos, reconocido como esos mismos cinco elementos.

Verse 26

क्रीडन् सृजद्विराट्संज्ञः सबीजं च हिरण्मयम् । तच्चाण्डमभवद्दिव्यं द्वादशादित्यसन्निभम्

Jugando, Aquel llamado Virāṭ hizo surgir el principio dorado, portador de semilla. De él nació el divino Huevo cósmico, resplandeciente como doce soles.

Verse 27

तद्भित्त्वा पुरुषो जज्ञे चतुर्वक्त्रः पितामहः । सोऽसृजद्विश्वमेवं तु सदेवासुरमानुषम्

Al partir aquel Huevo, nació el Puruṣa como el Abuelo de Cuatro Rostros (Brahmā). Luego ordenó y formó el universo, junto con los devas, los asuras y la humanidad.

Verse 28

सतिर्यक्पशुपक्षीकं स्वेदाण्डजजरायुजम् । एतदण्डं पुराणेषु प्रथमं परिकीर्तितम्

De allí surgieron los animales y las aves, y todas las criaturas de nacimientos diversos: las nacidas del sudor, del huevo y del vientre. Este Huevo cósmico es proclamado en los Purāṇas como el primero.

Verse 29

पूर्वकल्पे नृपश्रेष्ठ क्रीडन्त्या परमेष्ठिना । उमया सह रुद्रस्य क्रीडतश्चार्णवीकृतः

Oh excelso entre los reyes, en un kalpa anterior, cuando el Señor Supremo jugaba junto a Umā, por el juego de Rudra el universo se volvió como una vasta extensión oceánica.

Verse 30

हर्षाज्जज्ञे शुभा कन्या उमायाः स्वेदसंभवा । शर्वस्योरःस्थलाज्जज्ञे उमा कुचविमर्दनात्

Del júbilo nació una doncella auspiciosa, surgida del sudor de Umā. Y Umā (de nuevo) nació del pecho de Śarva, por la presión de sus senos.

Verse 31

स्वेदाद्विजज्ञे महती कन्या राजीवलोचना । द्वितीयः संभवो यस्या रुद्रदेहाद्युधिष्ठिर

Del sudor nació una gran doncella, de ojos de loto. Su segundo nacimiento, oh Yudhiṣṭhira, fue del propio cuerpo de Rudra.

Verse 32

सा परिभ्रमते लोकान् सदेवासुरमानवान् । त्रैलोक्योन्मादजननी रूपेणऽप्रतिमा तदा

Ella vagó por los mundos—entre dioses, asuras y hombres—y entonces, con una hermosura sin igual, se volvió la causa misma del arrobamiento de los tres mundos.

Verse 33

तां दृष्ट्वा देवदैत्येन्द्रा मोहिता लभते कथम् । मृगयन्ति स्म तां कन्यामितश्चेतश्च भारत

Al verla, los señores de los dioses y de los daityas quedaron hechizados, pensando: «¿Cómo podrá obtenerse?» Oh Bhārata, buscaron a la doncella, indagando aquí y allá.

Verse 34

हावभावविलासैश्च मोहयत्यखिलं जगत् । भ्रमते दिव्यरूपा सा विद्युत्सौदामिनी यथा

Con sus gestos juguetones, sus miradas y su gracia seductora, embelesa al mundo entero. De forma divina, se mueve como un relámpago que fulgura entre las nubes.

Verse 35

मेघमध्ये स्थिता भाभिः सर्वयोषिदनुत्तमा । ततो रुद्रं सुराः सर्वे दैत्याश्च सह दानवैः

De pie en medio de las nubes, resplandeciente de esplendor, era la insuperable entre todas las mujeres. Entonces todos los dioses—y los daityas junto con los dānavas—se volvieron hacia Rudra.

Verse 36

वरयन्ति स्म तां कन्यां कामेनाकुलिता भृशम् । ततोऽब्रवीन्महादेवो देवदानवयोर्द्वयोः

Agitados en extremo por el deseo, pidieron la mano de la doncella. Entonces Mahādeva habló a ambas partes: a los devas y a los dānavas.

Verse 37

बलेन तेजसा चैव ह्यधिको यो भविष्यति । स इमां प्राप्स्यते कन्यां नान्यथा वै सुरोत्तमाः

Quien resulte superior en fuerza y en esplendor (tejas) obtendrá a esta doncella; de ningún otro modo, oh excelso entre los dioses.

Verse 38

ततो देवासुराः सर्वे कन्यां वै समुपागमन् । अहमेनां ग्रहीष्यामि अहमेनामिति ब्रुवन्

Entonces todos los Devas y los Asuras se acercaron a la doncella, proclamando cada cual: «Yo la tomaré, sí, yo la tomaré».

Verse 39

पश्यतामेव सर्वेषां सा कन्यान्तरधीयत । पुनस्तां ददृशुः सर्वे योजनान्तरधिष्ठिताम्

Mientras todos miraban, la doncella desapareció. Luego todos la vieron de nuevo, situada a la distancia de otro yojana.

Verse 40

जग्मुस्ते त्वरिताः सर्वे यत्र सा समदृश्यत । त्रिभिश्चतुर्भिश्च तथा योजनैर्दशभिः पुनः

Todos se apresuraron al lugar donde se la veía; y de nuevo (apareció) a distancias de tres, de cuatro y luego de diez yojanas.

Verse 41

धिष्ठितां समपश्यंस्ते सर्वे मातंगगामिनीम् । योजनानां शतैर्भूयः सहस्रैश्चाप्यधिष्ठिताम्

Todos la vieron allí, avanzando con el paso de un noble elefante. Y otra vez fue vista, situada a cientos —e incluso a miles— de yojanas.

Verse 42

तथा शतसहस्रेण लघुत्वात्समदृश्यत । अग्रतः पृष्ठतश्चैव दिशासु विदिशासु च

Asimismo, por su rapidez, fue vista aun a cien mil yojanas de distancia, apareciendo delante y detrás, en los rumbos y en las direcciones intermedias.

Verse 43

तां पश्यन्ति वरारोहामेकधा बहुधा पुनः । दिव्यवर्षसहस्रं तु भ्रामितास्ते तया पुरा

Seguían contemplando a aquella doncella de hermosos miembros: ora como una, ora de nuevo como muchas. En verdad, desde antiguo los había extraviado durante mil años divinos.

Verse 44

न चावाप्ता तु सा कन्या महादेवाङ्गसंभवा । सहोमया ततो देवो जहासोच्चैः पुनःपुनः

Pero aquella doncella—nacida del propio cuerpo de Mahādeva—no había sido aún obtenida por quien le estaba destinado. Entonces el Señor, junto con Umā, rió en voz alta una y otra vez.

Verse 45

गणास्तालकसंपातैर्नृत्यन्ति च मुदान्विताः । अकस्माद्दृश्यते कन्या शंकरस्य समीपगा

Los gaṇas de Śiva, colmados de júbilo, danzaban al compás del golpear y chocar de los instrumentos que marcan el tiempo. De pronto se vio a la doncella de pie cerca de Śaṅkara.

Verse 46

तां दृष्ट्वा विस्मयापन्ना देवा यान्ति पराङ्मुखाः । तस्याश्चक्रे ततो नाम स्वयमेव पिनाकधृक्

Al verla, los dioses quedaron sobrecogidos de asombro y se volvieron de espaldas, por reverencia y pudor. Entonces el Portador del arco Pināka le otorgó él mismo un nombre.

Verse 47

नर्म चैभ्यो ददे यस्मात्तत्कृतैश्चेष्टितैः पृथक् । भविष्यसि वरारोहे सरिच्छ्रेष्ठा तु नर्मदा

Porque les otorgó deleite mediante sus actos singulares y juguetones, oh de hermosas caderas, llegarás a ser la mejor de los ríos; por eso eres llamada Narmadā.

Verse 48

स्वरूपमास्थितो देवः प्राप हास्यं यतो भुवि । नर्मदा तेन चोक्तेयं सुशीतलजला शिवा

Puesto que el Señor, permaneciendo en su propia forma verdadera, hizo brotar la risa sobre la tierra, por eso ella es llamada Narmadā: auspiciosa (Śivā) y de aguas sumamente frescas.

Verse 49

सप्तकल्पक्षये जाते यदुक्तं शंभुना पुरा । न मृता तेन राजेन्द्र नर्मदा ख्यातिमागता

Cuando llegó la destrucción de siete kalpas, se cumplió lo que antaño dijo Śambhu; por eso, oh el mejor de los reyes, Narmadā no pereció y así alcanzó renombrada fama.

Verse 50

ततस्तामददात्कन्यां शीलवतीं सुशोभनाम् । महार्णवाय देवेशः सर्वभूतपतिः प्रभुः

Entonces el Señor de los dioses, soberano y dueño de todos los seres, entregó a aquella doncella virtuosa y espléndida al Gran Océano.

Verse 51

ततः सा ऋक्षशैलेन्द्रात्फेनपुञ्जाट्टहासिनी । विवेश नर्मदा देवी समुद्रं सरितां पतिम्

Entonces la diosa Narmadā, riendo a carcajadas como un cúmulo de espuma, descendió del soberbio monte Ṛkṣa y entró en el Océano, señor de los ríos.

Verse 52

एवं ब्राह्मे पुरा कल्पे समुद्भूतेयमीश्वरात् । मात्स्ये कल्पे मया दृष्टा समाख्याता मया शृणु

Así, en el antiguo kalpa de Brāhma, ella surgió del Señor. En el kalpa Mātsya la vi; ahora lo he narrado: escucha y comprende.