Adhyaya 155

Verse 1

। श्रीमार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वतीर्थादनुत्तमम् । उत्तरे नर्मदाकूले शुक्लतीर्थं युधिष्ठिर

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: Ahora declararé el insuperable entre todos los tīrthas: Śukla-tīrtha, en la ribera septentrional del Narmadā, oh Yudhiṣṭhira.

Verse 2

तस्य तीर्थस्य चान्यानि पुण्यत्वाच्छुभदर्शनात् । पृथिव्यां सर्वतीर्थानि कलां नार्हन्ति षोडशीम्

Por la santidad de ese tīrtha y por su visión auspiciosa, todos los demás tīrthas de la tierra no alcanzan ni siquiera la decimosexta parte de su gloria.

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । भ्रातृभिः सहितः सर्वैस्तथान्यैर्द्विजसत्तमैः

Yudhiṣṭhira dijo: Deseo oír en verdad y plenamente la grandeza de ese tīrtha, junto con todos mis hermanos y también con otros brāhmaṇas eminentes.

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शुक्लतीर्थस्य चोत्पत्तिमाकर्णय नरेश्वर । यस्य संदर्शनादेव ब्रह्महत्या प्रलीयते

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: Oh rey, escucha el origen de Śukla-tīrtha; con sólo contemplarlo se disuelve incluso el pecado de matar a un brāhmaṇa.

Verse 5

नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी । यच्च बाल्यं कृतं पापं दर्शनादेव नश्यति

La Narmadā es la más excelsa de los ríos, destructora de todos los pecados; y aun la falta cometida en la niñez perece con sólo verla.

Verse 6

मोक्षदानि न सर्वत्र शुक्लतीर्थमृते नृप । शुक्लतीर्थस्य माहात्म्यं पुराणे यच्छ्रुतं मया

Oh rey, no en todas partes se hallan lugares sagrados que otorgan mokṣa, salvo en Śukla-tīrtha. La grandeza de Śukla-tīrtha es lo que he oído en los Purāṇas.

Verse 7

समागमे मुनीनां तु देवानां हि तथैव च । कथितं देवदेवेन शितिकण्ठेन भारत । कैलासे पर्वतश्रेष्ठे तत्ते संकथयाम्यहम्

En la asamblea de los munis, y asimismo de los dioses, esto fue dicho por el Dios de los dioses, Śitikaṇṭha (Śiva), oh Bhārata, en Kailāsa, el más excelso de los montes. Ese relato te lo narraré ahora.

Verse 8

पुरा कृतयुगस्यादौ तोषितुं गिरिजापतिम् । तपश्चचार विपुलं विष्णुर्वर्षसहस्रकम् । वायुभक्षो निराहारः शुक्लतीर्थे व्यवस्थितः

En tiempos antiguos, al comienzo del Kṛta Yuga, para complacer al Señor de Girijā (Śiva), Viṣṇu practicó una austeridad inmensa durante mil años. Alimentándose sólo de aire, sin tomar comida, permaneció firme en Śukla-tīrtha.

Verse 9

ततः प्रत्यक्षतामागाद्देवदेवो महेश्वरः । प्रादुर्भूतस्तु सहसा तत्र तीर्थे नराधिप

Entonces el Dios de los dioses, Maheśvara, se hizo manifiesto ante los ojos; de pronto apareció allí, en aquel tīrtha, oh soberano de los hombres.

Verse 10

क्रोशद्वयमिदं चक्रे भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

Hizo de esta región, de dos krośas de extensión, un dador de bhukti y de mukti. Quien se baña en ese tīrtha queda liberado de toda culpa.

Verse 11

गङ्गा कनखले पुण्या कुरुक्षेत्रे सरस्वती । ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा

El Gaṅgā es sagrado en Kanakhala; el Sarasvatī es sagrado en Kurukṣetra. Pero el Narmadā es sagrado en todas partes, sea en aldea o en bosque.

Verse 12

सर्वौषधीनामशनं प्रधानं सर्वेषु पेयेषु जलं प्रधानम् । निद्रा सुखानां प्रमदा रतीनां सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम्

Entre todas las medicinas, el alimento es lo principal; entre todas las bebidas, el agua es lo principal. Entre los placeres, el sueño es lo principal; entre los deleites del amor, la amada mujer es lo principal. Entre todos los miembros, la cabeza es lo principal.

Verse 13

स्नातस्यापि यथा पुण्यं ललाटं नृपसत्तम । शुक्लतीर्थं तथा पुण्यं नर्मदायां युधिष्ठिर

Oh el mejor de los reyes, así como la frente se considera especialmente auspiciosa aun para quien ya se ha bañado, así también Śukla-tīrtha es especialmente sagrado en el Narmadā, oh Yudhiṣṭhira.

Verse 14

सरितां च यथा गङ्गा देवतानां जनार्दनः । शुक्लतीर्थं तथा पुण्यं नर्मदायां व्यवस्थितम्

Así como el Gaṅgā es la primera entre los ríos, y Janārdana es el primero entre los dioses, así también Śuklatīrtha—establecido en el Narmadā—es supremamente santo.

Verse 15

चतुष्पदानां सुरभिर्वर्णानां ब्राह्मणो यथा । प्रधानं सर्वतीर्थानां शुक्लतीर्थं तथा नृप

Oh Rey, así como Surabhī es la principal entre los seres de cuatro patas, y el Brāhmaṇa es el principal entre los varṇas, así también Śukla-tīrtha es el principal entre todos los lugares de peregrinación.

Verse 16

ग्रहाणां तु यथादित्यो नक्षत्राणां यथा शशी । शिरो वा सर्वगात्राणां धर्माणां सत्यमिष्यते

Como el Sol es el jefe entre los grahas, y la Luna entre las constelaciones, y como la cabeza es lo principal entre todos los miembros, así la verdad se tiene por lo principal entre todos los dharmas.

Verse 17

तथैव पार्थ तीर्थानां शुक्लतीर्थमनुत्तमम् । दुर्विज्ञेयो यथा लोके परमात्मा सनातनः

Así también, oh hijo de Pṛthā, entre los tīrthas, Śuklatīrtha es insuperable; pero es difícil de reconocer, como el Supremo Ser, eterno, es arduo de comprender en este mundo.

Verse 18

सुसूक्ष्मत्वादनिर्देश्यः शुक्लतीर्थं तथा नृप । मन्दप्रज्ञत्वमापन्ने महामोहसमन्वितः

Así también, oh Rey, Śuklatīrtha es difícil de señalar por su extrema sutileza; quien cae en entendimiento torpe, abrumado por gran ilusión, no logra captarlo.

Verse 19

शुक्लतीर्थं ना जानाति नर्मदातटसंस्थितम् । बहुनात्र किमुक्तेन धर्मपुत्र पुनः पुनः

No conoce Śuklatīrtha, asentado en la ribera de la Narmadā. ¿Para qué decir mucho más aquí, oh Dharmaputra, una y otra vez?

Verse 20

शुक्लतीर्थं महापुण्यं सम्प्राप्तं कल्मषक्षयात् । योऽत्र दत्ते शुचिर्भूत्वा एकं रेवाजलाञ्जलिम्

Śuklatīrtha es de gran santidad, colmado de puṇya y destructor de impurezas. Quien aquí, tras purificarse, ofrece aunque sea un solo añjali de agua de la Revā (Narmadā)—

Verse 21

कल्पकोटिसहस्राणि पितरस्तेन तर्पिताः

Por ese acto, los antepasados quedan satisfechos durante miles de crores de kalpas.

Verse 22

एकः पुत्रो धरापृष्ठे पित्ःणामार्तिनाशनः । चाणक्यो नाम राजाभूच्छुक्लतीर्थं च वेद सः

Sobre la faz de la tierra hubo un hijo único que disipó la aflicción de los antepasados. Surgió un rey llamado Cāṇakya; él, en verdad, conocía el Śuklatīrtha.

Verse 23

युधिष्ठिर उवाच । कोऽसौ द्विजवरश्रेष्ठ चाणक्यो नाम नामतः । शुक्लतीर्थस्य यो वेत्ता नान्यो वेत्ता हि कश्चन

Yudhiṣṭhira dijo: «Oh el mejor de los excelentes brāhmaṇas, ¿quién es ese, llamado Cāṇakya, el conocedor del Śuklatīrtha, del cual se dice que nadie más lo conoce?»

Verse 24

केनोपायेन तत्तीर्थं तेन ज्ञातं धरातले । तदहं श्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे

«¿Por qué medio fue hallado en la tierra ese sagrado vado (tīrtha), y por quién? Deseo oírlo, pues mi curiosidad es inmensa.»

Verse 25

श्रीमार्कण्डेय उवाच । इक्ष्वाकुप्रभवो राजा नप्ता शुद्धोदनस्य च । चाणक्यो नाम राजर्षिर्बुभुजे पृथिवीमिमाम्

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: «Hubo un rey nacido en la estirpe de Ikṣvāku, nieto de Śuddhodana. Aquel vidente real, llamado Cāṇakya, gobernó esta tierra.»

Verse 26

विक्रान्तो मतिमाञ्छूरः सर्वलोकैरवञ्चितः । वञ्चितः सहसा धूर्तवायसाभ्यां नृपोत्तमः

Valeroso, sagaz y heroico—jamás engañado por nadie—y, sin embargo, aquel mejor de los reyes fue de pronto burlado por dos cuervos astutos.

Verse 27

युधिष्ठिर उवाच । कथं स वञ्चितो राजा वायसाभ्यां कुतोऽथवा । पुरा येन प्रतिज्ञातं धीगर्भेण महात्मना

Yudhiṣṭhira dijo: «¿Cómo fue engañado aquel rey por los dos cuervos, y de dónde vinieron? ¿Y cómo es que, en tiempos antiguos, el magnánimo Dhīgarbha hizo una promesa?»

Verse 28

न जीवे वञ्चितोऽन्येन प्राणांस्त्यक्ष्ये न संशयः । एतन्मे वद विप्रेन्द्र परं कौतूहलं मम

«No viviría si otro me engañara; entregaría mi vida, sin duda. Dímelo, oh el mejor de los brāhmaṇas; mi anhelo de saber es inmenso.»

Verse 29

श्रीमार्कण्डेय उवाच । आत्मानं वञ्चितं ज्ञात्वा तदा संगृह्य वायसौ । प्रेषयामास तीव्रेण दण्डेन यमसादनम्

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: «Al comprender que había sido engañado, apresó a los dos cuervos y, con un castigo severo, los envió a la morada de Yama, es decir, a la muerte.»

Verse 30

वायसावूचतुः । सुन्दोपसुन्दयोः पुत्रावावां काकत्वमागतौ । मा वधीस्त्वं महाभाग कस्मिंश्चित्कारणान्तरे

Los dos cuervos dijeron: «Somos hijos de Sunda y Upasunda, y hemos llegado al estado de cuervo. No nos mates, oh rey afortunado; hay una causa determinada detrás de esto.»

Verse 31

तावावां कृतसंकल्पौ त्वया कोपेन मानद । निरस्तावनिरस्तौ वा यास्यावः परमां गतिम्

«Nosotros dos estamos ligados por un designio ya resuelto. Por tu ira, oh dispensador de honor, seamos expulsados o no, alcanzaremos el destino supremo.»

Verse 32

तदादेशय राजेन्द्र कृत्वा तव महत्प्रियम् । मुक्तशापौ भविष्यावो ब्रह्मणो वचनं तथा

Por tanto, oh señor de los reyes, danos tu mandato, después de hacer algo que te sea sumamente grato. Entonces quedaremos libres de la maldición; tal es la palabra de Brahmā.

Verse 33

तच्छ्रुत्वा काकवचनं चाणक्यो नृपसत्तमः । नाहं जीवे विदित्वैवं वञ्चितः केन कर्हिचित्

Al oír las palabras de los cuervos, Cāṇakya, el mejor de los reyes, pensó: «Sabiendo esto, no seguiré viviendo, habiendo sido engañado por alguien en ningún tiempo».

Verse 34

तस्मात्तीर्थं विजानीतं यमस्य सदने द्विजौ । प्रेषयामि यथान्यायं श्रुत्वा तत्कथयिष्यथः

«Por tanto, oh dos brāhmaṇas, sabed que esto es un vado sagrado aun en la morada de Yama. Os enviaré allí conforme a lo debido; tras presenciarlo, lo relataréis».

Verse 35

तेनैव मुक्तौ तौ काकौ स्रक्चन्दनविभूषितौ । शीघ्रगौ प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति

Por ese mismo acto, los dos cuervos quedaron libres, adornados con guirnaldas y pasta de sándalo; veloces en el vuelo, los envió hacia la morada de Yama.

Verse 36

राजोवाच । तत्र धर्मपुरं गत्वा विचरन्तावितस्ततः । यदि पृच्छति धर्मात्मा यमः संयमनो महान्

El Rey dijo: «Id allí, a la Ciudad del Dharma, y recorredla de un lado a otro. Si el virtuoso Yama, el gran Restrictor, os preguntara…».

Verse 37

कुतो वामागतं ब्रूतं केन वा भूषितावुभौ । मदीया भारती तस्य कथनीया ह्यशङ्कितम्

«Decidle de qué lugar habéis venido y por quién habéis sido ambos engalanados. Y mis mismas palabras han de serle transmitidas, sin vacilación.»

Verse 38

इक्ष्वाकुसंभवो राजा चाणक्यो नाम धार्मिकः । द्वादशाहे मृतस्यास्य तर्पितावशनादिना

«Hay un rey justo llamado Cāṇakya, nacido en la estirpe de Ikṣvāku; durante el rito de doce días por el difunto, nos ha satisfecho con alimento y otras ofrendas.»

Verse 39

तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो गतौ तौ यमसादनम् । क्रीडितौ प्राङ्गणे तस्य स्रक्चन्दनविभूषितौ । धर्मराजेन तौ दृष्टौ पृष्टौ धृष्टौ च वायसौ

Al oír las palabras del rey, los dos fueron a la morada de Yama. Adornados con guirnaldas y sándalo, juguetearon en su patio. Dharmarāja vio a aquellos cuervos audaces y les preguntó.

Verse 40

यम उवाच । कुतः स्थानात्समायातौ केन वा भूषितावुभौ । वृत्तं वै कथ्यतामेतद्वायसावविशङ्कया

Yama dijo: «¿De qué lugar habéis venido y por quién habéis sido ambos adornados? Contadme todo lo sucedido, oh cuervos, sin temor ni duda.»

Verse 41

काकावूचतुः । इक्ष्वाकुसम्भवो राजा चाणक्यो नाम धार्मिकः । द्वादशाहे मृतस्यास्य तर्पितावशनादिभिः

Los dos cuervos dijeron: «Un rey justo llamado Cāṇakya, nacido en la estirpe de Ikṣvāku; durante la observancia de doce días por el difunto, nos ha satisfecho con alimento y otras ofrendas.»

Verse 42

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा सदा वैवस्वतो यमः । चित्रगुप्तं कलिं कालं वीक्ष्यतामिदमब्रवीत्

Al oír su declaración, Yama, el Vaivasvata, volvió la mirada hacia Citragupta, Kali y Kāla, y pronunció estas palabras.

Verse 43

अण्डजस्वेदजातीनां भूतानां सचराचरे । विहितं लोककर्त्ःणां सान्निध्यं ब्रह्मणा मम

«Para los seres nacidos del huevo y del sudor—en verdad, para toda la creación móvil e inmóvil—Brahmā, el Creador de los mundos, ha ordenado mi presencia como regulador.»

Verse 44

गतः कुत्र दुराचारश्चाणक्यो नामतस्त्विह । अन्विष्यतां पुराणेषु त्वितिहासेषु या गतिः

«¿Adónde ha ido ese malvado, conocido aquí con el nombre de Cāṇakya? Buscad en los Purāṇas y en los Itihāsas qué destino le ha tocado.»

Verse 45

ततस्तैर्धर्मपालैस्तु धर्मराजप्रचोदितैः । निरीक्षिता पुराणोक्ता कर्मजा गतिरागतिः

Entonces aquellos guardianes del dharma, instigados por Dharmarāja (Yama), examinaron el curso de ir y volver declarado en los Purāṇas: el destino nacido de las propias obras.

Verse 46

ततः प्रोवाच वचनं धर्मो धर्मभृतां वरः । शृण्वतां धर्मपालानां मेघगम्भीरया गिरा

Entonces Dharma—el más excelso entre los sostenedores de la rectitud—habló a los dharmapālas que escuchaban, con una voz profunda como nube de trueno.

Verse 47

शुक्लतीर्थे मृतानां तु नर्मदाविमले जले । अण्डजस्वेदजातीनां न गतिर्मम सन्निधौ

Pero quienes mueren en Śukla Tīrtha, en las aguas puras de la Narmadā, no hallan tránsito a mi reino, aun los seres nacidos de huevo o de sudor.

Verse 48

तत्तीर्थं धार्मिकं लोके ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः । निर्मितं परया भक्त्या लोकानां हितकाम्यया

Ese tīrtha es célebre en el mundo como asiento del dharma, forjado por Brahmā, Viṣṇu y Maheśvara con devoción suprema, deseando el bien de todos los seres.

Verse 49

पापोपपातकैर्युक्ता ये नरा नर्मदाजले । शुक्लतीर्थे मृताः शुद्धा न ते मद्विषयाः क्वचित्

Aun los hombres cargados de pecados y faltas menores, si mueren en Śukla Tīrtha, en las aguas de la Narmadā, quedan purificados; jamás caen bajo mi jurisdicción.

Verse 50

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तौ काकौ यमभाषितम् । आगतौ शीघ्रगौ पार्थ दृष्ट्वा यमपुरं महत्

Al oír esas palabras pronunciadas por Yama, los dos cuervos, de vuelo veloz, regresaron, oh Pārtha, tras contemplar la gran ciudad de Yama.

Verse 51

पृष्टौ तौ प्रणतौ राज्ञा यथावृत्तं यथाश्रुतम् । कथयामासतुः पार्थ दानवौ काकतां गतौ

Interrogados por el rey, los dos, inclinándose, relataron fielmente lo sucedido y lo oído, oh Pārtha: eran dos dānavas que habían tomado forma de cuervos.

Verse 52

अस्मात्स्थानाद्गतावावां यमस्य पुरमुत्तमम् । पृथिव्या दक्षिणे भागे ह्यतीत्य बहुयोनिजम्

Desde este lugar partimos hacia la excelsa ciudad de Yama; dejando atrás muchas regiones de diversos nacimientos, nos encaminamos al confín meridional de la tierra.

Verse 53

तत्पुरं कामगं दिव्यं स्वर्णप्राकारतोरणम् । अनेकगृहसम्बाधं मणिकाञ्चनभूषितम्

Aquella ciudad era divina y prodigiosa, que se mostraba a voluntad; sus murallas y pórticos eran de oro, atestada de innumerables mansiones, engalanada con gemas y oro refulgente.

Verse 54

चतुष्पथैश्चत्वरैश्च घण्टामार्गोपशोभितम् । उद्यानवनसंछन्नं पद्मिनीखण्डमन्दितम्

Engalanada con encrucijadas de cuatro caminos y amplias plazas, hermoseada por avenidas marcadas con campanas; cubierta de jardines y arboledas, y adornada con conjuntos de estanques de lotos.

Verse 55

हंससारससंघुष्टं कोकिलाकुलसंकुलम् । सिंहव्याघ्रगजाकीर्णमृक्षवानरसेवितम्

Resonaba con los clamores de cisnes y grullas, y estaba colmada de bandadas de cucos; llena de leones, tigres y elefantes, y frecuentada por osos y monos.

Verse 56

नरनारीसमाकीर्णं नित्योत्सवविभूषितम् । शंखदुन्दुभिर्निर्घोषैर्वीणावेणुनिनादितम्

Atestada de hombres y mujeres, engalanada con fiestas que parecían incesantes; resonaba con el clamor de caracolas y timbales, y vibraba con la música de la vīṇā y la flauta.

Verse 57

यममार्गेऽपि विहितं स्वर्गलोकमिवापरम् । गतौ तत्र पुनश्चान्यैर्यमदूतैर्यमाज्ञया

Aun en el camino de Yama fue establecido como otro cielo. Llegados de nuevo a aquel lugar, por mandato de Yama, prosiguieron junto con otros mensajeros de Yama.

Verse 58

विदितौ प्रेषितौ तत्र यत्र देवो जगत्प्रभुः । प्राणस्य भीत्या दृष्टोऽसौ सिंहासनगतः प्रभुः

Reconocidos, fueron enviados allí, donde estaba el dios, Señor del mundo. Él fue visto, sobrecogedor hasta el aliento vital, sentado en su trono, el Soberano.

Verse 59

महाकायो महाजङ्घो महास्कन्धो महोदरः । महावक्षा महाबाहुर्महावक्त्रेक्षणो महान्

De cuerpo inmenso, con poderosas piernas, anchos hombros y gran vientre; de pecho vasto y brazos fuertes: verdaderamente grande, con rostro enorme y ojos dominadores.

Verse 60

महामहिषमारूढो महामुकुटभूषितः । तत्रान्यश्च कलिः कालश्चित्रगुप्तो महामतिः

Montado en un gran búfalo y adornado con una corona altísima. Allí estaban también otros: Kali y Kāla, y Citragupta, de gran sabiduría.

Verse 61

समागतौ तदा दृष्टौ मध्ये ज्वलितपावकौ । पुण्यपापानि जन्तूनां श्रुतिस्मृत्यर्थपारगौ

Entonces se vieron dos, llegados allí, de pie en medio del fuego llameante: quienes disciernen los méritos y los pecados de los seres, consumados en el sentido de la Śruti y la Smṛti.

Verse 62

विचारयन्तौ सततं तिष्ठाते तौ दिवानिशम् । ततो ह्यावां प्रणामान्ते यमेन यममूर्तिना

Deliberando sin cesar, aquellos dos permanecían allí día y noche. Luego, al término de nuestra postración, Yama —encarnación de su propio oficio— nos habló.

Verse 63

पृष्टावागमने हेतुं तमब्रूव शृणुष्व तत् । उज्जयिन्यां महीपालश्चाणक्योऽभूत्प्रतापवान्

Preguntado por la causa de nuestra venida, dijo: «Escucha esto». En Ujjayinī hubo un soberano poderoso e ilustre llamado Cāṇakya.

Verse 64

द्वादशाहे मृतस्यास्य भुक्त्वा प्राप्तौ यमालयम् । ततोऽस्माकं वचः श्रुत्वा कम्पयित्वा शिरो यमः

Tras el rito de doce días por el difunto, comimos y luego llegamos a la morada de Yama. Al oír nuestras palabras, Yama movió la cabeza, asombrado.

Verse 65

उवाच वचनं सत्यं सभामध्ये हसन्निव । अस्ति तत्कारणं येन चाणक्यः पापपूरुषः

En medio de la asamblea, Yama pronunció palabras veraces, como si sonriera: «Hay una causa por la cual ese hombre pecador, Cāṇakya, no vino aquí».

Verse 66

नायातो मम लोके तु सर्वपापभयंकरे । शुक्लतीर्थे मृतानां तु नर्मदायां परं पदम्

«No entró en mi reino, temible destino para todos los pecados. Pues para quienes mueren en Śukla-tīrtha, en el Narmadā, existe el estado supremo».

Verse 67

जायते सर्वजन्तूनां नात्र काचिद्विचारणा । अवशः स्ववशो वापि जन्तुस्तत्क्षेत्रमण्डले

Para todos los seres, allí surge el fruto prescrito sin más deliberación: sea impotente o dueño de sí, la criatura dentro de ese recinto sagrado (kṣetra-maṇḍala) alcanza el resultado ordenado.

Verse 68

मृतः स वै न सन्देहो रुद्रस्यानुचरो भवेत् । तद्धर्मवचनं श्रुत्वा निर्गत्य नगराद्बहिः

Quien muere allí—sin duda alguna—llega a ser servidor y acompañante de Rudra. Al oír esa enseñanza del dharma, salieron fuera de la ciudad.

Verse 69

पश्यन्तौ विविधां घोरां नरके लोकयातनाम् । त्रिंशत्कोट्यो हि घोराणां नरकाणां नृपोत्तम

Mientras ambos contemplaban los diversos y terribles tormentos de los seres en el infierno, (se dijo): «Oh, el mejor de los reyes, hay treinta crores de espantosos infiernos».

Verse 70

दृष्टा भीतौ परामार्तिगतौ तत्र महापथि । नरको रौरवस्तत्र महारौरव एव च

En aquel gran camino (del más allá) fueron vistos, aterrados y abatidos por la angustia. Allí apareció el infierno llamado Raurava, y también Mahāraurava.

Verse 71

पेषणः शोषणश्चैव कालसूत्रोऽस्थिभञ्जनः । तामिस्रश्चान्धतामिस्रः कृमिपूतिवहस्तथा

Allí estaban (los infiernos llamados) Peṣaṇa y Śoṣaṇa; Kālasūtra y Asthibhañjana; Tāmisra y Andhatāmisra; y asimismo Kṛmipūtivaha.

Verse 72

दृष्टश्चान्यो महाज्वालस्तत्रैव विषभोजनः । नरकौ दंशमशकौ तथा यमलपर्वतौ

Y se vieron allí también otros (infiernos): Mahājvāla, y allí mismo Viṣabhojana; los infiernos llamados Daṃśa y Maśaka; y asimismo los dos Yamalaparvatas gemelos.

Verse 73

नदी वैतरणी दृष्टा सर्वपापप्रणाशिनी । शीतलं सलिलं यत्र पिबन्ति ह्यमृतोपमम्

Vieron el río Vaitaraṇī, destructor de todos los pecados; allí el agua es fresca, y la beben como si fuera amṛta, néctar de inmortalidad.

Verse 74

तदेव नीरं पापानां शोणितं परिवर्तते । असिपत्रवनं चान्यद्दृष्टान्या महती शिला

Esa misma agua se vuelve sangre para los pecadores. Allí se ve también otro espanto: Asipatravana, el bosque de hojas como espadas; y asimismo se contempla una inmensa losa de roca que aplasta.

Verse 75

अग्निपुंजनिभाकारा विशाला शाल्मली परा । इत्यादयस्तथैवान्ये शतसाहस्रसंज्ञिताः

Está la suprema Śālmalī, vasta en extensión, cuya forma parece un montón de fuego ardiente. Así también se mencionan muchos otros infiernos, conocidos por nombres que se cuentan por cientos de miles.

Verse 76

घोरघोरतरा दृष्टाः क्लिश्यन्ते यत्र मानवाः । वाचिकैर्मानसैः पापैः कर्मजैश्च पृथग्विधैः

Se vieron ámbitos cada vez más terribles, donde los seres humanos son afligidos, a causa de pecados de palabra, pecados de mente y diversas faltas nacidas de las acciones.

Verse 77

अहंकारकृतैर्दोषैर्मायावचनपूर्वकैः । पिता माता गुरुर्भ्राता अनाथा विकलेन्द्रियाः

Por las faltas nacidas del ego, precedidas por palabras engañosas, uno llega a ser padre, madre, maestro o hermano; y, sin embargo, queda desvalido, sin amparo y con los sentidos quebrantados.

Verse 78

भ्रमन्ति नोद्धृता येषां गतिस्तेषां हि रौरवे । तत्र ते द्वादशाब्दानि क्षपित्वा रौरवेऽधमाः

Quienes vagan sin ser rescatados—cuyo destino es en verdad Raurava—permanecen allí; y tras consumir doce años en Raurava, esos miserables prosiguen su caída.

Verse 79

इह मानुष्यके लोके दीनान्धाश्च भवन्ति ते । देवब्रह्मस्वहर्त्ःणां नराणां पापकर्मणाम्

Aquí, en el mundo humano, se vuelven miserables y ciegos: esos hombres pecadores que roban los bienes pertenecientes a los dioses y a los brahmanes.

Verse 80

महारौरवमाश्रित्य ध्रुवं वासो यमालये । ततः कालेन महता पापाः पापेन वेष्टिताः

Consignados a Mahāraurava, ciertamente moran en la morada de Yama. Luego, tras largo tiempo, los pecadores—envueltos por su propio pecado—son llevados adelante por su destino.

Verse 81

जायन्ते कण्टकैर्भिन्नाः कोशे वा कोशकारकाः । मृगपक्षिविहङ्गानां घातका मांसभक्षकाः

Nacen atravesados por espinas, o bien como tejedores de capullos dentro del capullo: aquellos que matan a bestias y aves y viven como comedores de carne.

Verse 82

पेषणं नरकं यान्ति शोषणं जीवबन्धनात् । तत्रत्यां यातनां घोरां सहित्वा शास्त्रचोदिताम्

Van al infierno llamado Peṣaṇa y al Śoṣaṇa, por haber atado a los seres vivientes. Allí, tras soportar el terrible suplicio prescrito conforme a los śāstras, (prosiguen después según su karma).

Verse 83

इह मानुष्यतां प्राप्य पङ्ग्वन्धबधिरा नराः । गवार्थे ब्राह्मणार्थे च ह्यनृतं वदतामिह

Aquí, aun habiendo alcanzado nacimiento humano, las personas se vuelven cojas, ciegas y sordas: quienes en este mundo dicen falsedad por causa del ganado o por causa de los brāhmaṇas.

Verse 84

पतनं जायते पुंसां नरके कालसूत्रके । तत्रत्या यातना घोरा विहिता शास्त्रकर्तृभिः

Los hombres caen en el infierno llamado Kālasūtra; y los terribles tormentos de allí han sido establecidos por los autores de las sagradas ordenanzas.

Verse 85

भुक्त्वा समागता ह्यत्र ते यास्यन्त्यन्त्यजां गतिम् । बन्धयन्ति च ये जीवांस्त्यक्त्वात्मकुलसन्ततिम्

Tras haber gozado (o padecido) esos frutos y volver aquí, van al estado del ant’yaja, el proscrito. Y quienes atan a los seres vivientes, abandonando la continuidad de su propio linaje, (alcanzan tal destino).

Verse 86

पतन्ति नात्र सन्देहो नरके तेऽस्थिभञ्जने । तत्र वर्षशतस्यान्त इह मानुष्यतां गताः

Caen, sin duda, en el infierno llamado Asthibhañjana. Al término de cien años allí, alcanzan de nuevo el nacimiento humano aquí.

Verse 87

कुब्जा वामनकाः पापा जायन्ते दुःखभागिनः । ये त्यजन्ति स्वकां भार्यां मूढाः पण्डितमानिनः

Los pecadores que abandonan a su propia esposa—engañados, creyéndose sabios—renacen como jorobados y enanos, herederos del sufrimiento.

Verse 88

ते यान्ति नरकं घोरं तामिस्रं नात्र संशयः । तत्र वर्षशतस्यान्ते इह मानुष्यतां गताः

Van al terrible infierno llamado Tāmisra, sin duda alguna. Tras cien años allí, regresan aquí a un nacimiento humano.

Verse 89

दुश्चर्माणो दुर्भगाश्च जायन्ते मानवा हि ते । मानकूटं तुलाकूटं कूटकं तु वदन्ति ये

En verdad, esas personas nacen con la piel enferma y con mala fortuna: quienes hablan de medidas falsas, pesos falsos y engañosas falsificaciones.

Verse 90

नरके तेऽन्धतामिस्रे प्रपच्यन्ते नराधमाः । शतसाहस्रिकं कालमुषित्वा तत्र ते नराः

En el infierno llamado Andhatāmisra, esos hombres viles son cocidos. Tras morar allí por un tiempo de cien mil años, prosiguen según su karma.

Verse 91

इह शत्रुगृहे त्वन्धा भ्रमन्ते दीनमूर्तयः । पितृदेवद्विजेभ्योऽन्नमदत्त्वा येऽत्र भुञ्जते

Aquí, en el mundo, vagan ciegos en la casa de un enemigo, con figura miserable: aquellos que comen sin ofrecer alimento a los antepasados, a los dioses y a los dos veces nacidos.

Verse 92

नरके कृमिभक्ष्ये ते पतन्ति स्वात्मपोषकाः । ततः प्रसूतिकाले हि कृमिभुक्तश्च सव्रणः

Quienes sólo se nutren a sí mismos caen en el infierno llamado Kṛmibhakṣya. Luego, al tiempo del nacimiento, quedan roídos por gusanos y cubiertos de llagas.

Verse 93

जायतेऽशुचिगन्धोऽत्र परभाग्योपजीवकः । स्वकर्मविच्युताः पापा वर्णाश्रमविवर्जिताः

Aquí nace con hedor, viviendo de la fortuna ajena: pecadores apartados de sus propios deberes, que abandonan las disciplinas de varṇa y āśrama.

Verse 94

नरके पूयसम्पूर्णे क्लिश्यन्ते ह्ययुतं समाः । पूर्णे तत्र ततः काले प्राप्य मानुष्यकं भवम्

En un infierno colmado de podredumbre y suciedad, sufren en verdad por diez mil años. Cumplido allí el tiempo señalado, alcanzan de nuevo el nacimiento humano.

Verse 95

उद्वेजनीया भूतानां जायन्ते व्याधिभिर्वृताः । अग्निदो गरदश्चैव लोभमोहान्वितो नरः

Nacen como motivo de espanto para los seres, rodeados de enfermedades. Tal hombre—incendiario y envenenador—obra bajo el dominio de la codicia y el engaño.

Verse 96

नरके विषसम्पूर्णे निमज्जति दुरात्मवान् । तत्र वर्षशतात्कालादुन्मज्जनमवस्थितः

El de mente perversa se hunde en un infierno enteramente lleno de veneno; y allí permanece, sin volver a emerger, durante cien años.

Verse 97

भुवि मानुषतां प्राप्य कृपणो जायते पुनः । पादुकोपानहौ छत्रं शय्यां प्रावरणानि च

Habiendo alcanzado el nacimiento humano en la tierra, vuelve a nacer como avaro, aferrado a sandalias y zapatos, al paraguas, al lecho y a las coberturas como si fueran su posesión.

Verse 98

अदत्त्वा दंशमशकैर्भक्ष्यन्ते जन्यसप्ततिम् । पितुर्द्रव्यापहर्तारस्ताडनक्रोशने रताः

Quienes nada dan son atormentados por insectos que muerden y por mosquitos durante setenta nacimientos. Y quienes roban la riqueza de su padre se deleitan en los golpes y en los gritos de lamento en los ámbitos del castigo.

Verse 99

पीडनं क्रियते तेषां यत्र तौ युग्मपर्वतौ । या सा वैतरणी घोरा नदी रक्तप्रवाहिनी

Allí, donde se alzan aquellas dos Montañas Gemelas, se les inflige tormento. Esa es la terrible Vaitaraṇī, un río cuya corriente fluye como sangre.

Verse 100

पिबन्ति रुधिरं तत्र येऽभियान्ति रजस्वलाम् । असिपत्रवने घोरे पीड्यन्ते पापकारिणः

Allí, los pecadores que se acercan a una mujer durante su menstruación son obligados a beber sangre; tales malhechores son atormentados en el terrible bosque de hojas como espadas, Asipatravana.

Verse 101

परपीडाकरा नित्यं ये नरोऽन्त्यजगामिनः । गुरुदाररतानां तु महापातकिनामपि

Aquellos hombres que siempre causan dolor a otros, que descienden a la conducta de los más caídos, y los que se deleitan en las esposas de sus maestros: también ellos son contados entre los grandes pecadores, los mahāpātakins.

Verse 102

शिलावगूहनं तेषां जायते जन्मसप्ततिम् । ज्वलन्तीमायसीं घोरां बहुकण्टकसंवृताम्

Para ellos surge, durante setenta nacimientos, el tormento llamado “abrazo de piedra”: una cárcel de hierro, terrible y ardiente, cercada por doquier de innumerables espinas.

Verse 103

शाल्मलीं तेऽवगूहन्ति परदाररता हि ये । परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च

Quienes se deleitan en la esposa ajena son obligados a abrazar el árbol Śālmalī, erizado de espinas; asimismo, quienes raptan a la mujer de otro y quienes roban lo que pertenece a los bráhmaṇas (brahma-sva) son arrojados a ese tormento.

Verse 104

अरण्ये निर्जले देशे स भवेत्क्रूरराक्षसः । देवस्वं ब्राह्मणस्वं च लोभेनैवाहरेच्च यः

Quien, movido por la codicia, roba los bienes consagrados a los dioses o pertenecientes a los brāhmaṇas, se vuelve un rākṣasa cruel, que habita en un yermo bosque sin agua.

Verse 105

स पापात्मा परे लोके गृध्रोच्छिष्टेन जीवति । एवमादीनि पापानि भुञ्जन्ते यमशासनात्

Esa alma pecadora, en el otro mundo, vive de los restos dejados por los buitres; así, por el mandato de Yama, padecen los frutos de tales pecados y de otros semejantes.

Verse 106

येषां तु दर्शनादेव श्रवणाज्जायते भयम् । तथा दानफलं चान्ये भुञ्जाना यममन्दिरे

Hay algunos en quienes el temor nace con solo ver (aquellas escenas) o con solo oírlas; mientras que otros, en la morada de Yama, gozan de los frutos de su caridad.

Verse 107

दृष्टाः श्रुतं कथयतां दूतानां च यमाज्ञया । रथैरन्ये गजैरन्ये केचिद्वाजिभिरावृताः

Se vieron los mensajeros—por mandato de Yama, que relatan lo visto y lo oído—: unos rodeados de carros, otros de elefantes y algunos de caballos.

Verse 108

दृष्टास्तत्र महाभाग तपःसंचयसंस्थिताः । गोदाता स्वर्णदाता च भूमिरत्नप्रदा नराः

Allí, oh muy afortunado, se vieron hombres firmes en el cúmulo de austeridades: dadores de vacas, dadores de oro, y quienes otorgaban tierras y joyas.

Verse 109

शय्याशनगृहादीनां स लोकः कामदो नृणाम् । अन्नं पानीयसहितं ददते येऽत्र मानवाः

Aquel reino se vuelve cumplidor de deseos para los hombres, otorgando lechos, asientos, casas y demás—en especial para quienes aquí dan alimento junto con agua para beber.

Verse 110

तत्र तृप्ताः सुसंतुष्टाः क्रीडन्ते यमसादने । अत्र यद्दीयते दानमपि वालाग्रमात्रकम्

Allí, saciados y hondamente complacidos, se recrean en la morada de Yama. Incluso una limosna dada aquí—aunque sea tan pequeña como la punta de un cabello—no se pierde.

Verse 111

तदक्षयफलं सर्वं शुक्लतीर्थे नृपोत्तम । एतत्ते कथितं सर्वं यद्दृष्टं यच्च वै श्रुतम्

Todo ello da fruto imperecedero en Śuklatīrtha, oh el mejor de los reyes. Así te he contado todo: lo que se vio y lo que en verdad se oyó.

Verse 112

कुरुष्व यदभिप्रेतं यदि शक्नोषि मुच्यताम् । तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा चाणक्यो हृष्टमानसः

Haz lo que tu corazón desea; si puedes, que tu atadura sea liberada. Al oír las palabras de aquellos dos, Cāṇakya se alegró en lo íntimo.

Verse 113

विसर्जयामास खगावभिनन्द्य पुनःपुनः । ताभ्यां गताभ्यां सर्वस्वं दत्त्वा विप्रेषु भारत

Honró una y otra vez a las dos aves y luego las despidió. Cuando se hubieron ido, oh Bhārata, repartió todas sus riquezas entre los brāhmaṇas.

Verse 114

कामक्रोधौ परित्यज्य जगामामरपर्वतम् । तत्र बद्ध्वोडुपं गाढं कृष्णरज्ज्वावलम्बितम्

Abandonando deseo y cólera, fue a Amaraparvata. Allí aseguró firmemente una pequeña barca, colgándola de una cuerda negra.

Verse 115

प्लवमानो जगामाऽशु ध्यायन्देवं जनार्दनम् । आरोग्यं भास्करादिच्छेद्धनं वै जातवेदसः

Flotando, avanzó con presteza, meditando en el Señor Janārdana. De Sūrya viene la salud, y de Agni, en verdad, la concesión de la riqueza deseada.

Verse 116

प्राप्नोति ज्ञानमीशानान्मोक्षं प्राप्नोति केशवात् । नीलं रक्तं तदभवन्मेचकं यद्धि सूत्रकम्

De Īśāna se alcanza el verdadero conocimiento; de Keśava se alcanza la liberación (mokṣa). Y el hilo, azul oscuro y rojo, se tornó de un tono profundo, como nube sombría.

Verse 117

शुद्धस्फटिकसङ्काशं दृष्ट्वा रज्जुं महामतिः । आप्लुत्य विमले तोये गतोऽसौ वैष्णवं पदम्

Al ver la cuerda resplandeciente como cristal puro, aquel magnánimo se sumergió en el agua inmaculada y alcanzó el supremo estado vaiṣṇava.

Verse 118

गायन्ति यद्वेदविदः पुराणं नारायणं शाश्वतमच्युताह्वयम् । प्राप्तः स तं राजसुतो महात्मा निक्षिप्य देहं शुभशुक्लतीर्थे

Aquel eterno Purāṇa de Nārāyaṇa, cantado por los conocedores de los Vedas y llamado «Acyuta», lo alcanzó ese gran príncipe; y en el auspicioso Śuklatīrtha dejó su cuerpo.

Verse 119

एषा ते कथिता राजन्सिद्धिश्चाणक्यभूभृतः । तथान्यत्तव वक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः

Oh Rey, así te he narrado la realización del soberano Cāṇakya. Ahora te declararé algo más: escucha con la mente concentrada.