Adhyaya 14

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । ततस्त ऋषयः सर्वे महाभागास्तपोधनाः । गतास्तु परमं लोकं ततः किं जातमद्भुतम्

Dijo Yudhiṣṭhira: Cuando todos aquellos sabios dichosos, ricos en poder ascético, partieron al reino supremo, ¿qué prodigio aconteció después?

Verse 2

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततस्तेषु प्रयातेषु नर्मदातीरवासिषु । बभूव रौद्रसंहारः सर्वभूतक्षयंकरः

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: Cuando aquellos moradores de las riberas del Narmadā hubieron partido, surgió una destrucción feroz, semejante a Rudra, que traía ruina a todos los seres.

Verse 3

कैलासशिखरस्थं तु महादेवं सनातनम् । ब्रह्माद्याः प्रास्तुवन् देवमृग्यजुःसामभिः शिवम्

Entonces Brahmā y los demás dioses alabaron al eterno Mahādeva, que estaba en la cumbre del Kailāsa, ensalzando a Śiva con himnos del Ṛg, del Yajur y del Sāma.

Verse 4

संहर त्वं जगद्देव सदेवासुरमानुषम् । प्राप्तो युगसहस्रान्तः कालः संहरणक्षमः

Oh Señor del mundo, recoge y disuelve el universo, junto con dioses, asuras y humanos. Ha llegado el tiempo: el fin de mil yugas, apto para la disolución.

Verse 5

मद्रूपं तु समास्थाय त्वया चैतद्विनिर्मितम् । वैष्णवीं मूर्तिमास्थाय त्वयैतत्परिपालितम्

(Oh Śiva,) asumiendo mi forma, tú creaste todo esto; y asumiendo la forma vaiṣṇava, tú lo has protegido y sostenido.

Verse 6

एका मूर्तिस्त्रिधा जाता ब्राह्मी शैवी च वैष्णवी । सृष्टिसंहाररक्षार्थं भवेदेवं महेश्वर

Una sola Forma se hizo triple—de Brahmā, de Śiva y de Viṣṇu—para que se cumplan la creación, la disolución y la protección; así sea, oh Maheśvara.

Verse 7

एतच्छ्रुत्वा वचस्तथ्यं विष्णोश्च परमेष्ठिनः । सगणः सपरीवारः सह ताभ्यां सहोमया

Al oír estas palabras veraces de Viṣṇu y de Parameṣṭhin (Brahmā), (Śiva), con sus gaṇas y su séquito, se unió a ellos, acompañado también por Umā.

Verse 8

समलोकान्विभिद्येमान्भगवान्नीललोहितः । भूराद्यब्रह्मलोकान्तं भित्त्वाण्डं परतः परम्

El Bienaventurado Señor Nīlalohita atravesó todos estos mundos; rompiendo el huevo cósmico desde Bhūḥ (la tierra) hasta Brahmaloka, fue más allá—hacia Aquello que está más allá de lo más allá.

Verse 9

शैवं पदमजं दिव्यमाविशत्सह तैर्विभुः । न तत्र वायुर्नाकाशं नाग्निस्तत्र न भूतलम्

El Señor omnipenetrante entró, junto con ellos, en la Morada Śaiva, divina e increada. Allí no hay viento ni éter; no hay fuego, ni tampoco el plano de la tierra.

Verse 10

यत्र संतिष्ठे देव उमया सह शङ्करः । न सूर्यो न ग्रहास्तत्र न ऋक्षाणि दिशस्तथा

Allí donde el Dios Śaṅkara mora junto con Umā—no hay sol ni planetas; no hay constelaciones, ni siquiera las direcciones como tales.

Verse 11

न लोकपाला न सुखं न च दुःखं नृपोत्तम

Allí no hay guardianes del mundo, oh el mejor de los reyes; no hay placer, ni tampoco dolor.

Verse 12

ब्राह्मं पदं यत्कवयो वदन्ति शैवं पदं यत्कवयो वदन्ति । क्षेत्रज्ञमीशं प्रवदन्ति चान्ये सांख्याश्च गायन्ति किलादिमोक्षम्

Aquello que los poetas llaman el estado «Brāhma», y aquello que los poetas llaman el estado «Śaiva»—otros lo proclaman como el Señor, el Conocedor del Campo (Kṣetrajña); y los sāṃkhyas, en verdad, lo cantan como la liberación primordial.

Verse 13

यद्ब्रह्म आद्यं प्रवदन्ति केचिद्यं सर्वमीशानमजं पुराणम् । तमेकरूपं तमनेकरूपमरूपमाद्यं परमव्ययाख्यम्

Aquello que algunos declaran como el Brahman primordial—Él, que es todo, el Señor (Īśāna), no nacido y antiguo—lo describen como de una sola forma, de muchas formas y sin forma: el Primero, el Supremo, llamado el Imperecedero.

Verse 14

। अध्याय

Capítulo (colofón o marca de sección).

Verse 15

ततस्त्रयस्ते भगवन्तमीशं सम्प्राप्य संक्षिप्य भवन्त्यर्थकम् । पृथक्स्वरूपैस्तु पुनस्त एव जगत्समस्तं परिपालयन्ति

Entonces aquellos tres, al alcanzar al Bienaventurado Señor Īśa, quedan reunidos en una sola esencia; y, sin embargo, de nuevo, tomando formas distintas, protegen y sostienen el universo entero.

Verse 16

संहारं सर्वभूतानां रुद्रत्वे कुरुते प्रभुः । विष्णुत्वे पालयेल्लोकान्ब्रह्मत्वे सृष्टिकारकः

Como Rudra, el Señor realiza la disolución de todos los seres; como Viṣṇu, protege los mundos; como Brahmā, se vuelve el artífice de la creación.

Verse 17

प्रकृत्या सह संयुक्तः कालो भूत्वा महेश्वरः । विश्वरूपा महाभागा तस्य पार्श्वे व्यवस्थिता

Unido con Prakṛti, Maheśvara se convierte en Kāla, el Tiempo; y la muy bienaventurada, de forma universal, permanece establecida a Su lado.

Verse 18

यामाहुः प्रकृतिं तज्ज्ञाः पदार्थानां विचक्षणाः । पुरुषत्वे प्रकृतित्वे च कारणं परमेश्वरः

Aquello que los conocedores de la verdad—diestros en discernir los principios de la existencia—llaman «Prakṛti»: sólo Parameśvara es la causa suprema tanto del estado de Puruṣa como del estado de Prakṛti.

Verse 19

तस्मादेतज्जगत्सर्वं चराचरम् । तस्मिन्नेव लयं याति युगान्ते समुपस्थिते

Por ello, este universo entero—móvil e inmóvil—se disuelve sólo en Él cuando llega el fin de la era.

Verse 20

भगलिङ्गाङ्कितं सर्वं व्याप्तं वै परमेष्ठिना । भगरूपो भवेद्विष्णुर्लिङ्गरूपो महेश्वरः

Todo esto está penetrado por el Supremo (Parameṣṭhin), señalado por «Bhaga» y «Liṅga». Viṣṇu es de la forma de «Bhaga», y Maheśvara es de la forma de «Liṅga».

Verse 21

भाति सर्वेषु लोकेषु गीयते भूर्भुवादिषु । प्रविष्टः सर्वभूतेषु तेन विष्णुर्भगः स्मृतः

Él resplandece en todos los mundos y es cantado en Bhūr, Bhuvar y los demás. Habiendo entrado en todos los seres, por ello Viṣṇu es recordado como “Bhaga”.

Verse 22

विशनाद्विष्णुरित्युक्तः सर्वदेवमयो महान् । भासनाद्गमनाच्चैव भगसंज्ञा प्रकीर्तिता

Por cuanto Él “penetra y lo impregna todo”, se le llama Viṣṇu, el Grande que contiene a todos los dioses. Y por su resplandor y su movimiento, se proclama la designación “Bhaga”.

Verse 23

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं यस्मिन्नेति लयं जगत् । एकभावं समापन्नं लिङ्गं तस्माद्विदुर्बुधाः

Aquello en lo cual el universo se disuelve—desde Brahmā hasta la brizna de hierba—lo conocen los sabios como el Liṅga, pues es la Única Realidad en la que todo se unifica.

Verse 24

महादेवस्ततो देवीमाह पार्श्वे स्थितां तदा । संहरस्व जगत्सर्वं मा विलम्बस्व शोभने

Entonces Mahādeva habló a Devī, que estaba a Su lado: «Retrae y disuelve el universo entero; no te demores, oh hermosa».

Verse 25

त्यज सौम्यमिदं रूपं सितचन्द्रांशुनिर्मलम् । रुद्रं रूपं समास्थाय संहरस्व चराचरम्

«Deja este aspecto apacible, puro como los rayos de la blanca luna. Asumiendo la forma de Rudra, disuelve lo móvil y lo inmóvil».

Verse 26

रौद्रैर्भूतगणैर्घोरैर्देवि त्वं परिवारिता । जीवलोकमिमं सर्वं भक्षयस्वाम्बुजेक्षणे

Oh Devī, rodeada por terribles huestes de seres feroces, devora este mundo entero de los vivientes, oh de ojos de loto.

Verse 27

ततोऽहं मर्दयिष्यामि प्लावयिष्ये तथा जगत् । कृत्वा चैकार्णवं भूयः सुखं स्वप्स्ये त्वया सह

Entonces yo también aplastaré e inundaré el mundo; y, habiéndolo vuelto de nuevo un solo océano, dormiré en paz contigo.

Verse 28

श्रीदेव्युवाच । नाहं देव जगच्चैतत्संहरामि महाद्युते । अम्बा भूत्वा विचेष्टं न भक्षयामि भृशातुरम्

La Diosa dijo: Oh dios de gran resplandor, yo no destruyo este mundo. Habiéndome vuelto Madre, no devoro a quien está indefenso y muy afligido.

Verse 29

स्त्रीस्वभावेन कारुण्यं करोति हृदयं मम । कथं वै निर्दहिष्यामि जगदेतज्जगत्पते

Por la naturaleza misma de mujer, la compasión colma mi corazón. ¿Cómo, pues, podría yo quemar este mundo, oh Señor del universo?

Verse 30

तस्मात्त्वं स्वयमेवेदं जगत्संहर शङ्कर । अथैवमुक्तस्तां देवीं धूर्जटिर्नीललोहितः

Por tanto, tú mismo, oh Śaṅkara, recoge y reabsorbe este mundo. Dicho esto por la Diosa, Dhūrjaṭi—Nīlalohita—se dirigió a ella…

Verse 31

क्रुद्धो निर्भर्त्सयामास हुङ्कारेण महेश्वरीम् । ॐ हुंफट्त्वं स इत्याह कोपाविष्टैरथेक्षणैः

Encolerizado, reprendió a Mahēśvarī con un fiero huṃkāra, diciendo: «Oṃ huṃ phaṭ—¡así sea!»; y sus ojos estaban colmados de ira.

Verse 32

हुंकारिता विशालाक्षी पीनोरुजघनस्थला । तत्क्षणाच्चाभवद्रौद्रा कालरात्रीव भारत

Herida por el huṃkāra, la Diosa de grandes ojos—de anchas caderas y muslos plenos—en ese mismo instante se tornó terrible, como Kālarātrī, oh Bhārata.

Verse 33

हुंकुर्वती महानादैर्नादयन्ती दिशो दश । व्यवर्धत महारौद्रा विद्युत्सौदामिनी यथा

Proferiendo «huṃ» con rugidos poderosos y haciendo resonar las diez direcciones, la supremamente feroz se expandió, como un relámpago fulgurante.

Verse 34

विद्युत्सम्पातदुष्प्रेक्ष्या विद्युत्संघातचञ्चला । विद्युज्ज्वालाकुला रौद्रा विद्युदग्निनिभेक्षणा

Difícil de contemplar como un rayo que se desploma, temblorosa como un cúmulo de relámpagos, ceñida de llamas de fulgor—fiera—su mirada semejante al fuego del rayo.

Verse 35

मुक्तकेशी विशालाक्षी कृशग्रीवा कृशोदरी । व्याघ्रचर्माम्बरधरा व्यालयज्ञोपवीतिनी

Con el cabello suelto y ojos inmensos—de cuello esbelto y cintura fina—vestía una piel de tigre y llevaba el cordón sagrado hecho de serpientes.

Verse 36

वृश्चिकैरग्निपुञ्जाभैर्गोनसैश्च विभूषिता । त्रैलोक्यं पूरयामास विस्तारेणोच्छ्रयेण च

Adornada con escorpiones, cual montones de fuego, y con grandes serpientes, por su inmensa anchura y su elevada estatura colmó los tres mundos.

Verse 37

भासुराङ्गा तु संवृत्ता कृष्णसर्पैककुण्डला । चित्रदण्डोद्यतकरा व्याघ्रचर्मोपसेविता

Sus miembros resplandecían; llevaba como único pendiente una serpiente negra. Con un bastón prodigioso alzado en la mano, era servida y ceñida con piel de tigre.

Verse 38

व्यवर्धत महारौद्रा जगत्संहारकारिणी । सृक्किणी लेलिहाना च क्रूरफूत्कारकारिणी

Creció en poder aquella forma Raudrī, supremamente terrible, causante de la disolución del universo; lamía sus labios manchados de sangre y exhalaba soplos feroces y espantosos.

Verse 39

व्यात्तास्या घुर्घुरारावा जगत्संक्षोभकारिणी । खेलद्भूतानुगा क्रूरा निःश्वासोच्छ्वासकारिणी

Con la boca abierta y un rugido ronco y retumbante, sacudió el cosmos; cruel y temible, seguida por huestes de bhūtas que saltaban, jadeaba con ásperas inhalaciones y exhalaciones.

Verse 40

जाताट्टअहासा दुर्नासा वह्निकुण्डसमेक्षणा । प्रोद्यत्किलकिलारावा ददाह सकलं जगत्

Estalló su risa estruendosa; su rostro era horrendo y sus ojos, como fosas de fuego. Con el grito creciente de «kilakila», abrasó el mundo entero.

Verse 41

दह्यमानाः सुरास्तत्र पतन्ति धरणीतले । पतन्ति यक्षगन्धर्वाः सकिन्नरमहोरगाः

Allí, los dioses, ardiendo, cayeron sobre la tierra; cayeron también los Yakṣas y los Gandharvas, junto con los Kinnaras y las grandes serpientes.

Verse 42

पतन्ति भूतसङ्घाश्च हाहाहैहैविराविणः । बुम्बापातैः सनिर्घातैरुदितार्तस्वरैरपि

También se desplomaron las huestes de bhūtas, clamando «hā hā» y «hai hai»; con impactos atronadores y golpes resonantes, alzaron asimismo gritos de angustia.

Verse 43

व्याप्तमासीत्तदा विश्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । संपतद्भिः पतद्भिश्च ज्वलद्भूतगणैर्मही

Entonces quedó colmado el universo entero—los tres mundos con todo lo que se mueve y lo que permanece—; y la tierra fue cubierta por huestes de bhūtas en llamas, que se precipitaban y caían por doquier.

Verse 44

जातैश्चटचटाशब्दैः पतद्भिर्गिरिसानुभिः । तत्र रौद्रोत्सवे जाता रुद्रानन्दविवर्धिनी

En medio de los chasquidos «caṭa-caṭa» y de las laderas montañosas que se desplomaban al caer, allí surgió la fiesta de Raudra, la que acrecentaba el gozo de Rudra.

Verse 45

विहिंसमाना भूतानि चर्वमाणाचरानपि । तत्तद्गन्धमुपादाय शिवारावविराविणी

Ella atormentaba a los seres y hasta devoraba a los inmóviles; apoderándose de sus diversos aromas, rugía con clamores semejantes a los de Śiva.

Verse 46

गलच्छोणितधाराभिमुखा दिग्धकलेवरा । चण्डशीलाभवच्चण्डी जगत्संहारकर्मणि

Frente a corrientes de sangre fluyente, con el cuerpo manchado y teñido, Caṇḍī se tornó de naturaleza feroz, dedicada a la obra de la destrucción del mundo.

Verse 47

येऽपि प्राप्ता महर्लोकं भृग्वाद्याश्च महर्षयः । तेऽपि नश्यन्ति शतशो ब्रह्मक्षत्त्रविशादयः

Incluso aquellos grandes videntes —Bhṛgu y otros— que habían alcanzado Maharloka: perecieron por cientos, junto con brāhmaṇas, kṣatriyas, vaiśyas y el resto.

Verse 48

देवासुरा भयत्रस्ताः सयक्षोरगराक्षसाः । विशन्ति केऽपि पातालं लीयन्ते च गुहादिषु

Presas del miedo, los Devas y Asuras —junto con Yakṣas, Nāgas y Rākṣasas— algunos se hunden en el inframundo, mientras otros se esconden en cuevas.

Verse 49

सा च देवी दिशः सर्वा व्याप्य मृत्युरिव स्थिता । युगक्षयकरे काले देवेन विनियोजिता

Y esa Diosa, impregnando todas las direcciones, se erguía como la Muerte misma, designada por el Señor para el tiempo que trae el fin de una era.

Verse 50

एकापि नवधा जाता दशधा दशधा तथा । चतुःषष्टिस्वरूपा च शतरूपाट्टहासिनी

Aunque una, se volvió nueve veces, luego diez y nuevamente diez; tomó sesenta y cuatro formas, e incluso cien formas, riendo a carcajadas con feroz júbilo.

Verse 51

जज्ञे सहस्ररूपा च लक्षकोटितनुः शिवा । नानारूपायुधाकारा नानावादनचारिणी

Nació la Diosa auspiciosa, de mil formas, con cuerpos que contaban cientos de miles y crores; portaba armas de muchas clases y avanzaba con innumerables rostros.

Verse 52

एवंरूपाऽभवद्देवी शिवस्यानुज्ञया नृप । दिक्षु सर्वासु गगने विकटायुधशीलिनः

Así formada, oh Rey, la Diosa llegó a serlo por el consentimiento de Śiva; y en todas las direcciones, por el cielo, estaban quienes blandían armas terribles.

Verse 53

रुन्धन्तो नश्यमानांस्तान्गणा माहेश्वराः स्थिताः । विचरन्ति तया सार्द्धं शूलपट्टिशपाणयः

Allí estaban los gaṇas de Maheśvara, cercando a aquellos que iban siendo aniquilados; con tridentes y hachas de guerra en las manos, vagaban junto con ella.

Verse 54

ततो मातृगणाः केचिद्विनायकगणैः सह । व्यवर्धन्त महारौद्रा जगत्संहारकारिणः

Entonces ciertos ejércitos de las Madres (Mātṛs), junto con los ejércitos de Vināyaka, crecieron poderosamente: sumamente feroces, causantes de la destrucción del mundo.

Verse 55

ततस्तस्या व्यवर्धन्त दंष्ट्राः कुन्देन्दुसन्निभाः । योजनानां सहस्राणि अयुतान्यर्बुदानि च

Entonces sus colmillos—resplandecientes como el jazmín y la luna—crecieron desmesuradamente: por miles de yojanas, por decenas de miles, y aun por crores sin medida.

Verse 56

दंष्ट्रावलिः कररुहाः क्रूरास्तीक्ष्णाश्च कर्कशाः । वियद्दिशो लिखन्त्येव सप्तद्वीपां वसुंधराम्

Sus hileras de colmillos y sus uñas—crueles, agudas y ásperas—parecían arañar incluso los confines del cielo, marcando la tierra de los siete dvīpas.

Verse 57

तस्या दंष्ट्राभिसम्पातैश्चूर्णिता वनपर्वताः । शिलासंचयसंघाता विशीर्यते सहस्रशः

Por los golpes estrepitosos de sus colmillos, bosques y montañas quedaron molidos en polvo; los cúmulos de rocas apiladas se hicieron añicos por millares.

Verse 58

हिमवान्हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः । माल्यवांश्चैव नीलश्च श्वेतश्चैव महागिरिः

Himavān, Hemakūṭa, Niṣadha, Gandhamādana, Mālyavān, Nīla y Śveta—aquellas montañas poderosas—fueron sacudidas y arrojadas al tumulto.

Verse 59

मेरुमध्यमिलापीठं सप्तद्वीपं च सार्णवम् । लोकालोकेन सहितं प्राकम्पत नृपोत्तम

El asiento central en torno a Meru—los siete dvīpas con los océanos que los circundan—junto con Lokāloka, la montaña-límite, comenzó a temblar, oh el mejor de los reyes.

Verse 60

दंष्ट्राशनिविस्पृष्टाश्च विशीर्यन्ते महाद्रुमाः । उत्पातैश्च दिशो व्याप्ता घोररूपैः समन्ततः

Heridos por colmillos terribles y por rayos, los grandes árboles se hicieron pedazos; y todas las direcciones quedaron colmadas por doquier de portentos espantosos.

Verse 61

तारा ग्रहगणाः सर्वे ये च वैमानिका गणाः । शिवासहस्रैराकीर्णा महामातृगणैस्तथा

Todas las estrellas y las huestes de planetas, y también las compañías celestiales que se desplazan en carros aéreos, estaban colmadas de miles de Śivas, y asimismo de las huestes de las Grandes Madres.

Verse 62

सा चचार जगत्कृत्स्नं युगान्ते समुपस्थिते । भ्रमद्भिश्च ब्रुवद्भिश्च क्रोशद्भिश्च समन्ततः

Cuando se acercó el fin de la era, ella recorrió el mundo entero; y por doquier los seres tambaleaban, clamaban y hablaban confusos por todas partes.

Verse 63

प्रमथद्भिर्ज्वलद्भिश्च रौद्रैर्व्याप्ता दिशो दश । विस्तीर्णं शैलसङ्घातं विघूर्णितगिरिद्रुमम्

Las diez direcciones quedaron impregnadas de fuerzas furiosas, ardientes y terribles; y las vastas cordilleras fueron sacudidas, con los árboles de las montañas arremolinados y volteados.

Verse 64

प्रभिन्नगोपुरद्वारं केशशुष्कास्थिसंकुलम् । प्रदग्धग्रामनगरं भस्मपुंजाभिसंवृतम्

Los pórticos y puertas de las fortalezas quedaron destrozados; el lugar estaba sembrado de cabellos, restos resecos y huesos. Aldeas y ciudades ardieron, cubiertas por montones de ceniza.

Verse 65

चिताधूमाकुलं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । हाहाकाराकुलं सर्वमहहस्वननिस्वनम्

Los tres mundos enteros—con todo lo móvil e inmóvil—quedaron ahogados por el humo de las piras funerarias; y todo se llenó de lamentos de «¡Ay, ay!» y de sonidos terribles y estrépito.

Verse 66

जगदेतदभूत्सर्वमशरण्यं निराश्रयम्

Todo este mundo quedó sin amparo, sin refugio alguno, sin cobijo en absoluto.