Adhyaya 111

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् । स्कन्देन निर्मितं पूर्वं तपः कृत्वा सुदारुणम्

Dijo Śrī Mārkaṇḍeya: En la ribera meridional del Narmadā hay un tīrtha supremamente espléndido, establecido antaño por Skanda tras realizar austeridades muy severas.

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । स्कन्दस्य चरितं सर्वमाजन्म द्विजसत्तम । तीर्थस्य च विधिं पुण्यं कथयस्व यथार्थतः

Dijo Yudhiṣṭhira: Oh el mejor de los dvijas, cuéntame con veracidad toda la historia de Skanda desde su nacimiento, y también el santo y meritorio vidhi de este tīrtha.

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । देवदेवेन वै तप्तं तपः पूर्वं युधिष्ठिर । विज्ञप्तेन सुरैः सर्वैरुमादेवी विवाहिता

Dijo Śrī Mārkaṇḍeya: Antaño, oh Yudhiṣṭhira, el Dios de los dioses practicó austeridades; y a ruego de todos los devas, Umādevī fue desposada con Él.

Verse 4

नास्ति सेनापतिः कश्चिद्देवानां सुरसत्तम । नीयन्ते दानवैर्घोरैः सर्वे देवाः सवासवाः

No hay comandante para los dioses, oh el mejor de los suras; por ello todos los devas—Indra incluido—son vencidos y expulsados por los terribles Dānavas.

Verse 5

यथा निशा विना चन्द्रं दिवसो भास्करं विना । न शोभते मुहूर्तं वै तथा सेना विनायका

Como la noche sin luna y el día sin sol no resplandecen ni por un instante, así también un ejército sin caudillo no puede prosperar.

Verse 6

एवं ज्ञात्वा महादेव परया दयया विभो । सेनानीर्दीयतां कश्चित्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

Sabiéndolo así, oh Mahādeva, oh Señor poderoso, por suprema compasión concede un comandante, célebre en los tres mundos.

Verse 7

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं देवानां परमेश्वरः । कामयान उमां देवीं सस्मार मनसा स्मरम्

Al oír estas palabras auspiciosas de los dioses, el Señor Supremo—deseando a la Devī Umā—recordó en su mente a Smara (Kāma), dios del amor.

Verse 8

तेन मूर्छितसर्वाङ्गः कामरूपो जगद्गुरुः । कामयामास रुद्राणीं दिव्यं वर्षशतं किल

Por esa influencia, el Maestro del mundo—tomando una forma movida por el deseo—quedó como desfallecido en todos sus miembros, y en verdad anheló a Rudrāṇī durante un divino lapso de cien años.

Verse 9

देवराजस्ततो ज्ञात्वा महामैथुनगं हरम् । संमन्त्र्य दैवतैः सार्द्धं प्रैषयज्जातवेदसम्

Entonces el rey de los devas, comprendiendo que Hara había entrado en una gran unión, deliberó con los dioses y envió a Jātavedas (Agni).

Verse 10

तेन गत्वा महादेवः परमानन्दसंस्थितः । सहसा तेन दृष्टोऽसौ हाहेत्युक्त्वा समुत्थितः

Cuando él (Agni) llegó allí, vio a Mahādeva establecido en la dicha suprema; al ser de pronto advertido por él, Agni exclamó: «¡Ay, ay!» y se incorporó al instante.

Verse 11

ततः क्रुद्धा महादेवी शापवाचमुवाच ह । वेपमाना महाराज शृणु यत्ते वदाम्यहम्

Entonces la Gran Diosa, airada, pronunció palabras de maldición. Temblando, dijo: «Oh gran rey, escucha lo que voy a declararte».

Verse 12

अहं यस्मात्सुरैः सर्वैर्याचिता पुत्रजन्मनि । कृता रतिश्च विफला संप्रेष्य जातवेदसम्

Porque fui suplicada por todos los dioses para engendrar un hijo; y, sin embargo, el acto de amor fue vuelto estéril al enviar a Jātavedas (Agni).

Verse 13

तस्मात्सर्वे पुत्रहीना भविष्यन्ति न संशयः । हरेणोक्तस्ततो वह्निरस्माकं बीजमावह

«Por eso todos vosotros quedaréis sin hijos varones, sin duda alguna. Luego, por mandato de Hara, el Fuego se llevó nuestra semilla».

Verse 14

यथा भवति लोकेषु तथा त्वं कर्तुमर्हसि । मम तेजस्त्वया शक्यं गृहीतुं सुरसत्तम । देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं नान्यः शक्तो जगत्त्रये

«Como es posible en los mundos, así debes obrar. Oh el mejor de los dioses, sólo tú puedes recibir mi ardiente potencia; para consumar el propósito de los dioses, nadie más es capaz en los tres mundos».

Verse 15

अग्निरुवाच । तेजसस्तव मे देव का शक्तिर्धारणे विभो । करोति भस्मसात्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

Agni dijo: «Oh Señor, ¿qué poder tengo yo para sostener tu ardiente potencia? Reduce a cenizas los tres mundos enteros, con todo lo que se mueve y lo que no se mueve».

Verse 16

ईश्वर उवाच । उदरस्थेन बीजेन यदि ते जायते रुजा । तदा क्षिपस्व तत्तेजो गङ्गातोये हुताशन

Dijo Īśvara: «Si, con la semilla alojada en tu vientre, surge en ti el dolor, entonces arroja esa potencia ígnea a las aguas del Gaṅgā, oh Hutāśana (Fuego)».

Verse 17

एवमुक्त्वा महादेवोऽमोघं बीजमुत्तमम् । हव्यवाहमुखे सर्वं प्रक्षिप्यान्तरधीयत

Dicho esto, Mahādeva depositó por completo la semilla excelsa e infalible en la boca de Havyavāha (Agni), y luego desapareció de la vista.

Verse 18

गते चादर्शनं देवे दह्यमानो हुताशनः । गङ्गातोये विनिक्षिप्य जगाम स्वंनिवेशनम्

Cuando el Deva (Śiva) desapareció de la vista, Agni—ardiendo aún por aquella energía insoportable—la arrojó a las aguas del Gaṅgā y luego regresó a su propia morada.

Verse 19

असहन्ती तु तत्तेजो गङ्गापि सरितां वरा । शरस्तम्बे विनिक्षिप्य जगामाशु यथागतम्

Incapaz de soportar aquella energía abrasadora, incluso Gaṅgā—la más excelsa de los ríos—la depositó en un macizo de juncos y volvió presto por donde había venido.

Verse 20

तत्र जातं तु तद्दृष्ट्वा सर्वे देवाः सवासवाः । कृत्तिकां प्रेषयामासुः स्तन्यं पाययितुं तदा

Al ver al niño nacido allí, todos los dioses—junto con Indra—enviaron entonces a las Kṛttikās para que lo amamantaran con su leche.

Verse 21

दृष्ट्वा ता आगताः सर्वा गङ्गागर्भे महामतेः । षण्मुखैः षण्मुखो भूत्वा पिपासुरपिबत्स्तनम्

Al verlas a todas llegar al seno protector de Gaṅgā, el magnánimo se hizo de seis rostros y seis bocas; y, sediento, bebió la leche de sus pechos.

Verse 22

जातकर्मादिसंस्कारान्वेदोक्तान्पद्मसम्भवः । चकार सर्वान्दाजेन्द्र विधिदृष्टेन कर्मणा

Padma-sambhava (Brahmā) realizó todos los ritos de paso prescritos por el Veda—comenzando por el jātakarma—oh rey de los dāsas, conforme a las reglas y al procedimiento debidos.

Verse 23

षण्मुखात्षण्मुखो नाम कार्त्तिकेयस्तु कृत्तिकात् । कुमारश्च कुमारत्वाद्गङ्गागर्भोऽग्निजोऽपरः

Por tener seis rostros fue llamado Ṣaṇmukha; por las Kṛttikās fue conocido como Kārttikeya. Por ser eternamente joven se le llamó Kumāra; y también fue célebre como Gaṅgā-garbha y como Agnija, «nacido del Fuego».

Verse 24

एवं कुमारः सम्भूतो ह्यनधीत्य स वेदवित् । शास्त्राण्यनेकानि वेद चचार विपुलं तपः

Así se manifestó Kumāra; aunque no fue instruido formalmente, era conocedor del Veda. Comprendió muchos śāstras y emprendió una austeridad inmensa.

Verse 25

देवारण्येषु सर्वेषु नदीषु च नदेषु च । पृथिव्यां यानि तीर्थानि समुद्राद्यानि भारत

En todos los bosques divinos, en ríos y arroyos, y en cuantos tīrthas hay sobre la tierra—comenzando por los océanos, oh Bhārata—(él se movía entre ellos).

Verse 26

ततः पर्याययोगेन नर्मदातटमाश्रितः । नर्मदादक्षिणे कूले चचार विपुलं तपः

Después, con el debido transcurso del tiempo, se acogió a la ribera del Narmadā; y en su orilla meridional practicó vastas austeridades.

Verse 27

ऋग्यजुःसामविहितं जपञ्जाप्यमहर्निशम् । ध्यायमानो महादेवं शुचिर्धमनिसंततः

Día y noche recitaba el japa prescrito por los Vedas Ṛg, Yajus y Sāma, meditando en Mahādeva: puro y firmemente contenido en sus corrientes vitales.

Verse 28

ततो वर्षसहस्रान्ते पूर्णे देवो महेश्वरः । उमया सहितः काले तदा वचनमब्रवीत्

Entonces, cuando se cumplieron plenamente mil años, el Señor Maheśvara, junto con Umā, en el momento oportuno pronunció estas palabras.

Verse 29

ईश्वर उवाच । अहं ते वरदस्तात गौरी माता पिता ह्यहम् । वरं वृणीष्व यच्चेष्टं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्

Īśvara dijo: «Hijo querido, yo soy quien te concede dones; y Gaurī es tu madre; en verdad, yo soy tu padre. Elige un don, lo que desees, aunque sea difícil de obtener en los tres mundos».

Verse 30

षण्मुख उवाच । यदि तुष्टो महादेव उमया सह शङ्कर । वृणोमि मातापितरौ नान्या गतिर्मतिर्मम

Ṣaṇmukha dijo: «Si estás complacido, oh Mahādeva—oh Śaṅkara junto con Umā—entonces os elijo a ambos como mi madre y mi padre. No tengo otro refugio ni otra determinación».

Verse 31

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं पुत्रस्य वदनाच्च्युतम् । तथेत्युक्त्वा तु स्नेहेन प्रेम्णा तं परिषस्वजे

Al oír esas palabras auspiciosas que brotaron de los labios del hijo, respondió: «Así sea», y, por afecto y amor, lo estrechó en un abrazo.

Verse 32

ततस्तं मूर्ध्न्युपाघ्राय ह्युमयोवाच शङ्करः

Entonces Śaṅkara, tras olerlo (besarlo) en la coronilla, habló—junto con Umā.

Verse 33

ईश्वर उवाच । अक्षयश्चाव्ययश्चैव सेनानीस्त्वं भविष्यसि

Īśvara dijo: «Serás imperecedero e incorruptible; y llegarás a ser el Comandante de las huestes divinas».

Verse 34

शिखी च ते वाहनं दिव्यरूपो दत्तो मया शक्तिधरस्य संख्ये । सुरासुरादींश्च जयेति चोक्त्वा जगाम कैलासवरं महात्मा

«Y el pavo real, de forma divina, te lo he dado como montura para la batalla del Portador de la Lanza. Dicho esto: “Vence a los dioses, a los asuras y a los demás”, el gran Señor partió hacia el excelso Kailāsa».

Verse 35

गते चादर्शनं देवे तदा स शिखिवाहनः । स्थापयित्वा महादेवं जगाम सुरसन्निधौ

Cuando el Deva se hubo marchado y desapareció de la vista, entonces él—cuyo vehículo era el pavo real—tras establecer a Mahādeva, fue a la presencia de los dioses.

Verse 36

तदाप्रभृति तत्तीर्थं स्कन्दतीर्थमिति श्रुतम् । सर्वपापहरं पुण्यं मर्त्यानां भुवि दुर्लभम्

Desde entonces, aquel vado sagrado fue conocido como “Skanda-tīrtha”. Es santo, destructor de todos los pecados, y raro de alcanzar para los mortales sobre la tierra.

Verse 37

तत्र तीर्थे तु यो राजन्भक्त्या स्नात्वार्चयेच्छिवम् । गन्धमाल्याभिषेकैश्च याज्ञिकं स लभेत्फलम्

Oh Rey, quien en ese tīrtha se baña con devoción y adora a Śiva—ofreciendo fragancias, guirnaldas y abluciones—obtiene un fruto igual al de un sacrificio (yajña).

Verse 38

स्कन्दतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्पितृदेवताः । तिलमिश्रेण तोयेन तस्य पुण्यफलं शृणु

Escucha el fruto sagrado: quien se baña en Skanda-tīrtha y luego venera a las deidades ancestrales (Pitṛs) con agua mezclada con sésamo, alcanza gran mérito.

Verse 39

पिण्डदानेन चैकेन विधियुक्तेन भारत । द्वादशाब्दानि तुष्यन्ति पितरो नात्र संशयः

Oh Bhārata, mediante una sola ofrenda de piṇḍa realizada conforme a la regla prescrita, los antepasados quedan satisfechos durante doce años; de ello no hay duda.

Verse 40

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र शुभं वा यादि वाशुभम् । इह लोके परे चैव तत्सर्वं जायतेऽक्षयम्

Oh señor de reyes, en ese tīrtha—sea que uno realice un acto auspicioso o uno inauspicioso—su consecuencia, en este mundo y en el otro, se vuelve perdurable e inagotable.

Verse 41

तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्प्राणत्यागं करिष्यति । शास्त्रयुक्तेन विधिना स गच्छेच्छिवमन्दिरम्

En ese tīrtha, quienquiera que abandone el cuerpo conforme al rito sancionado por los śāstras, llega a la morada sagrada de Śiva.

Verse 42

कल्पमेकं वसित्वा तु देवगन्धर्वपूजितः । अत्र भारतवर्षे तु जायते विमले कुले

Tras morar un kalpa, venerado por los dioses y los gandharvas, nace después aquí, en Bhārata-varṣa, en una familia pura y noble.

Verse 43

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वव्याधिविवर्जितः । जीवेद्वर्षशतं साग्रं पुत्रपौत्रसमन्वितः

Llega a ser conocedor de la verdad de los Vedas y de sus Vedāṅgas, libre de toda enfermedad, y vive más de cien años, acompañado de hijos y nietos.

Verse 44

इदं ते कथितं राजन्स्कन्दतीर्थस्य सम्भवम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं देवदेवेन भाषितम्

Oh Rey, así te he relatado el origen y la grandeza de Skanda-tīrtha: excelentísimo, que otorga dicha, fama y larga vida; que destruye toda aflicción; mérito santo que borra todo pecado, proclamado por el Dios de los dioses.

Verse 111

। अध्याय

Fin del capítulo (Adhyāya).