Sukta 164

Mantra 1

अस्य वामस्य पलितस्य होतुस्तस्य भ्राता मध्यमो अस्त्यश्नः । तृतीयो भ्राता घृतपृष्ठो अस्यात्रापश्यं विश्पतिं सप्तपुत्रम् ॥

De este Hotar amado y antiguo, el hermano del medio es el comedor; el tercer hermano tiene el lomo de ghrita, riqueza luminosa. Aquí contemplé al Señor de la morada, al dueño del linaje, con siete hijos.

Mantra 2

सप्त युञ्जन्ति रथमेकचक्रमेको अश्वो वहति सप्तनामा । त्रिनाभि चक्रमजरमनर्वं यत्रेमा विश्वा भुवनाधि तस्थुः ॥

Siete uncen el carro de una sola rueda; un solo corcel lo conduce, llevando sin embargo siete nombres. La rueda tiene tres cubos, imperecedera, sin quebranto; sobre ella están asentados todos estos mundos en ordenado equilibrio.

Mantra 3

इमं रथमधि ये सप्त तस्थुः सप्तचक्रं सप्त वहन्त्यश्वाः । सप्त स्वसारो अभि सं नवन्ते यत्र गवां निहिता सप्त नाम ॥

Sobre este carro están de pie siete; tiene siete ruedas, siete corceles lo llevan. Siete hermanas se inclinan juntas hacia él — allí donde están ocultos y guardados los siete nombres de las Vacas (rayos de luz/de conocimiento).

Mantra 4

को ददर्श प्रथमं जायमानमस्थन्वन्तं यदनस्था बिभर्ति । भूम्या असुरसृगात्मा क्व स्वित्को विद्वांसमुप गात्प्रष्टुमेतत् ॥

¿Quién ha visto al Primogénito cuando nace — con huesos, y sin embargo llevado por lo que no tiene huesos? De la Tierra — ¿dónde están en verdad el aliento, la sangre y el Sí mismo (ātman)? ¿Quién se acercará a un sabio para preguntarle esto?

Mantra 5

पाकः पृच्छामि मनसाविजानन्देवानामेना निहिता पदानि । वत्से बष्कयेऽधि सप्त तन्तून्वि तत्निरे कवय ओतवा उ ॥

Aún inmaduro, pregunto con la mente que todavía no conoce: éstos son los rastros ocultos de los dioses. Sobre el ternero, sobre el seno del devenir, los videntes tendieron siete hilos, tejedores que los entrelazaron.

Mantra 6

अचिकित्वाञ्चिकितुषश्चिदत्र कवीन्पृच्छामि विद्मने न विद्वान् । वि यस्तस्तम्भ षळिमा रजांस्यजस्य रूपे किमपि स्विदेकम् ॥

Sin comprender, interrogo aquí incluso a los que comprenden —los videntes— para llegar al saber, aunque aún no soy un sabio. Aquel que ha apuntalado y separado estas seis regiones: ¿qué es, acaso, lo Uno en la forma del No Nacido?

Mantra 7

इह ब्रवीतु य ईमङ्ग वेदास्य वामस्य निहितं पदं वेः । शीर्ष्णः क्षीरं दुह्रते गावो अस्य वव्रिं वसाना उदकं पदापुः ॥

Que hable aquí quien conoce de verdad este paso oculto del Amado. De su cabeza las vacas ordeñan la leche; vestidas con el velo, han alcanzado el agua por el paso.

Mantra 8

माता पितरमृत आ बभाज धीत्यग्रे मनसा सं हि जग्मे । सा बीभत्सुर्गर्भरसा निविद्धा नमस्वन्त इदुपवाकमीयुः ॥

La Madre compartió al Padre sin quebrantar ṛta — el Orden‑Verdad; al comienzo, la visión formadora se unió con la mente. Ella, sobrecogedora, rica en rasa, el jugo del seno, firmemente asentada: hacia ella acudieron los reverentes, a la cercana enunciación de la Palabra.

Mantra 9

युक्ता मातासीद्धुरि दक्षिणाया अतिष्ठद्गर्भो वृजनीष्वन्तः । अमीमेद्वत्सो अनु गामपश्यद्विश्वरूप्यं त्रिषु योजनेषु ॥

La Potencia‑Madre fue uncida al timón derecho; dentro de los recintos interiores, el Embrión oculto se irguió. El Ternero mugió siguiendo a la Vaca y contempló el resplandor que da forma a todo, asentado en los tres amplios pasos del camino.

Mantra 10

तिस्रो मातॄस्त्रीन्पितॄन्बिभ्रदेक ऊर्ध्वस्तस्थौ नेमव ग्लापयन्ति । मन्त्रयन्ते दिवो अमुष्य पृष्ठे विश्वविदं वाचमविश्वमिन्वाम् ॥

Llevando a las tres Madres y a los tres Padres, el Uno se yergue; no lo fatigan ni lo oprimen hacia abajo. Sobre el lomo de ese Cielo deliberan, forjando la Palabra omnisciente que no mengua los mundos.

Mantra 11

द्वादशारं नहि तज्जराय वर्वर्ति चक्रं परि द्यामृतस्य । आ पुत्रा अग्ने मिथुनासो अत्र सप्त शतानि विंशतिश्च तस्थुः ॥

La rueda de doce radios no se desgasta con la vejez; rueda en torno al cielo de Ṛta. Aquí, oh Agni, los hijos en pareja han tomado su puesto: setecientos veinte, en ordenada disposición.

Mantra 12

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उपरे विचक्षणं सप्तचक्रे षळर आहुरर्पितम् ॥

Llaman al Padre del Cielo de cinco pasos y de doce formas, colmado en la mitad más lejana. Otros hablan del que está arriba como del de visión clara, firmemente asentado en un orden de siete ruedas y seis radios.

Mantra 13

पञ्चारे चक्रे परिवर्तमाने तस्मिन्ना तस्थुर्भुवनानि विश्वा । तस्य नाक्षस्तप्यते भूरिभारः सनादेव न शीर्यते सनाभिः ॥

En la rueda de cinco radios que gira, todos los mundos han tomado su puesto. Su eje no arde aunque soporte una carga inmensa; desde antiguo el cubo no se quiebra, fundado en lo eterno.

Mantra 14

सनेमि चक्रमजरं वि वावृत उत्तानायां दश युक्ता वहन्ति । सूर्यस्य चक्षू रजसैत्यावृतं तस्मिन्नार्पिता भुवनानि विश्वा ॥

La rueda de borde perdurable, que no envejece, rueda abriéndose; en el plano extendido diez potencias unidas al yugo la llevan. El ojo de Sūrya avanza, cubierto por el rajas, el espacio luminoso; en él quedan firmes todos los mundos.

Mantra 15

साकंजानां सप्तथमाहुरेकजं षळिद्यमा ऋषयो देवजा इति । तेषामिष्टानि विहितानि धामशः स्थात्रे रेजन्ते विकृतानि रूपशः ॥

De los nacidos juntos, al séptimo lo llaman «el Unigénito»; los seis son los gemelos, dicen los ṛṣi nacidos de los dioses. Sus moradas elegidas están dispuestas según sus ámbitos; en el fundamento estable resplandecen, tomando formas en múltiples variaciones.

Mantra 16

स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे पुंस आहुः पश्यदक्षण्वान्न वि चेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स ईमा चिकेत यस्ता विजानात्स पितुष्पितासत् ॥

Siendo en verdad potencias femeninas, los hombres las llaman masculinas; y aun el que ve no lo advierte: la ceguera yerra la verdad. Pero el poeta, el hijo, lo ha comprendido; quien las conoce llega a ser el padre del padre.

Mantra 17

अवः परेण पर एनावरेण पदा वत्सं बिभ्रती गौरुदस्थात् । सा कद्रीची कं स्विदर्धं परागात्क्व स्वित्सूते नहि यूथे अन्तः ॥

Con el pie más lejano abajo, con el pie más cercano arriba, la Vaca se alzó, llevando al Ternero. ¿Adónde ha ido, avanzando por un sendero oculto—qué mitad ha traspasado más allá? ¿Dónde pare, pues no está dentro del rebaño?

Mantra 18

अवः परेण पितरं यो अस्यानुवेद पर एनावरेण । कवीयमानः क इह प्र वोचद्देवं मनः कुतो अधि प्रजातम् ॥

¿Quién conoce al Padre—el más lejano abajo y el más cercano arriba? ¿Quién, volviéndose vidente, puede declarar aquí: de dónde, sobre qué fundamento, ha nacido la Mente divina, el manas?

Mantra 19

ये अर्वाञ्चस्ताँ उ पराच आहुर्ये पराञ्चस्ताँ उ अर्वाच आहुः । इन्द्रश्च या चक्रथुः सोम तानि धुरा न युक्ता रजसो वहन्ति ॥

A los vueltos hacia adentro los llaman vueltos hacia afuera; a los vueltos hacia afuera los llaman vueltos hacia adentro. Pero las formaciones que Indra y Soma han forjado—como portadores uncidos—llevan adelante los movimientos del rajas luminoso.

Mantra 20

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परि षस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभि चाकशीति ॥

Dos Suparṇas alados, unidos en yugo, compañeros, abrazan el mismo Árbol. De los dos, uno saborea la dulce pippala; el otro, sin comer, sólo contempla — en lúcida visión.

Mantra 21

यत्रा सुपर्णा अमृतस्य भागमनिमेषं विदथाभिस्वरन्ति । इनो विश्वस्य भुवनस्य गोपाः स मा धीरः पाकमत्रा विवेश ॥

Allí donde los Suparṇas, en las asambleas, claman por la porción de Amṛta que no parpadea, — allí entra el poderoso guardián de todo lo que deviene. Que ese Vidente (dhīra) entre también en mí aquí, aunque aún soy inmaduro.

Mantra 22

यस्मिन्वृक्षे मध्वदः सुपर्णा निविशन्ते सुवते चाधि विश्वे । तस्येदाहुः पिप्पलं स्वाद्वग्रे तन्नोन्नशद्यः पितरं न वेद ॥

En ese Árbol se sientan los Suparṇas comedores de miel, y sobre él todos los seres son puestos en movimiento. Dicen: dulce es la pippala en la copa; pero no la alcanza de veras quien no conoce al Padre.

Mantra 23

यद्गायत्रे अधि गायत्रमाहितं त्रैष्टुभाद्वा त्रैष्टुभं निरतक्षत । यद्वा जगज्जगत्याहितं पदं य इत्तद्विदुस्ते अमृतत्वमानशुः ॥

Cuando la Gāyatrī se asienta sobre la Gāyatrī, o del Triṣṭubh se labra el Triṣṭubh; o cuando el paso (pada) se establece en el Jagat que se mueve (Jagatī) — quienes conocen Eso en verdad alcanzan la inmortalidad.

Mantra 24

गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्टुभेन वाकम् । वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सप्त वाणीः ॥

Con la Gāyatrī mide el himno (arka); con el himno mide el canto (sāman); con el Triṣṭubh mide la palabra pronunciada (vāc). Con el habla mide el habla — de dos pies y de cuatro pies; y con la sílaba imperecedera (akṣara) miden las siete voces de la palabra (vāṇī).

Mantra 25

जगता सिन्धुं दिव्यस्तभायद्रथंतरे सूर्यं पर्यपश्यत् । गायत्रस्य समिधस्तिस्र आहुस्ततो मह्ना प्र रिरिचे महित्वा ॥

Con la medida Jagatī sostuvo el río celeste (sindhu); en el Rathantara (Rathantara) contempló al Sol por todas partes. Dicen que la Gāyatrī tiene tres leños de encendido (samidh); de ahí, por grandeza, se desbordó hacia la vastedad.

Mantra 26

उप ह्वये सुदुघां धेनुमेतां सुहस्तो गोधुगुत दोहदेनाम् । श्रेष्ठं सवं सविता साविषन्नोऽभीद्धो घर्मस्तदु षु प्र वोचम् ॥

Llamo a que se acerque esta Vaca de abundante ordeño; con buenas manos, seamos nosotros, ordeñadores de la Luz, quienes la ordeñen. Que Savitṛ impulse para nosotros el prensado supremo (del soma); el calor está encendido: esto, en verdad, lo declaro.

Mantra 27

हिङ्कृण्वती वसुपत्नी वसूनां वत्समिच्छन्ती मनसाभ्यागात् । दुहामश्विभ्यां पयो अघ्न्येयं सा वर्धतां महते सौभगाय ॥

Mugiendo, la Señora de las riquezas, dueña de los tesoros, se acercó en la mente buscando a su ternero. Esta Vaca inviolada da leche a los Aśvins; que ella crezca hacia la gran dicha.

Mantra 28

गौरमीमेदनु वत्सं मिषन्तं मूर्धानं हिङ्ङकृणोन्मातवा उ । सृक्वाणं घर्ममभि वावशाना मिमाति मायुं पयते पयोभिः ॥

La Vaca midió tras su ternero parpadeante; en la cabeza hizo sonar el «hiṅ», en verdad como madre. Anhelante hacia el calor encendido, mide su clamor; se hincha y fluye con sus esencias de leche.

Mantra 29

अयं स शिङ्क्ते येन गौरभीवृता मिमाति मायुं ध्वसनावधि श्रिता । सा चित्तिभिर्नि हि चकार मर्त्यं विद्युद्भवन्ती प्रति वव्रिमौहत ॥

Esta es aquella Potencia por la cual la Vaca (el rayo luminoso de la conciencia), al estar cercada, mide su clamor de anhelo, apoyada en las dos piedras de prensar. Ella, volviéndose relámpago de visión, por sus despertares en verdad modela al mortal y rechaza la envoltura que lo ciñe.

Mantra 30

अनच्छये तुरगातु जीवमेजद्ध्रुवं मध्य आ पस्त्यानाम् । जीवो मृतस्य चरति स्वधाभिरमर्त्यो मर्त्येना सयोनिः ॥

En el sostén inmóvil yace la Vida de rápido curso — la que se mueve, firme en medio de las moradas. Lo viviente se desplaza dentro de lo muerto según su propia ley (svadhā); el Inmortal está uncido en un mismo vientre con el mortal.

Mantra 31

अपश्यं गोपामनिपद्यमानमा च परा च पथिभिश्चरन्तम् । स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान आ वरीवर्ति भुवनेष्वन्तः ॥

Vi al Boyero, que nunca tropieza, yendo y viniendo por los senderos. Él viste a la vez los caminos rectos y los divergentes; dentro de los mundos gira y regresa, haciendo espacio para el viaje del alma.

Mantra 32

य ईं चकार न सो अस्य वेद य ईं ददर्श हिरुगिन्नु तस्मात् । स मातुर्योना परिवीतो अन्तर्बहुप्रजा निॠतिमा विवेश ॥

Quien lo forjó no lo conoce; quien lo vio se apartó de ello. Envuelto en el seno de la Madre, fecundo en nacimientos, entra en Nirṛti: disolución, ruina.

Mantra 33

द्यौर्मे पिता जनिता नाभिरत्र बन्धुर्मे माता पृथिवी महीयम् । उत्तानयोश्चम्वोर्योनिरन्तरत्रा पिता दुहितुर्गर्भमाधात् ॥

El Cielo es mi Padre, el engendrador; aquí está el ombligo, el centro. La Tierra, la vasta, es mi Madre, mi parienta. Entre las dos copas extendidas está el seno; allí el Padre puso el embrión en la Hija.

Mantra 34

पृच्छामि त्वा परमन्तं पृथिव्याः पृच्छामि यत्र भुवनस्य नाभिः । पृच्छामि त्वा वृष्णो अश्वस्य रेतः पृच्छामि वाचः परमं व्योम ॥

Te pregunto por el confín último de la Tierra; pregunto dónde está el ombligo del mundo. Te pregunto por la semilla del Semental en su vigor; pregunto por el cielo supremo de la Palabra (Vāc).

Mantra 35

इयं वेदिः परो अन्तः पृथिव्या अयं यज्ञो भुवनस्य नाभिः । अयं सोमो वृष्णो अश्वस्य रेतो ब्रह्मायं वाचः परमं व्योम ॥

Este Vedi es el confín más remoto de la Tierra; este sacrificio es el ombligo del mundo. Este Soma es la semilla del poderoso Semental; este Brahman es el cielo supremo de la Palabra (Vāc).

Mantra 36

सप्तार्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि । ते धीतिभिर्मनसा ते विपश्चितः परिभुवः परि भवन्ति विश्वतः ॥

Siete, embriones a medio formar, semilla del mundo, se alzan en las direcciones, en la amplia Ley de Viṣṇu. Por su inspiración y por la mente son videntes; dominadores, abarcan por todos lados, desde todas partes.

Mantra 37

न वि जानामि यदिवेदमस्मि निण्यः संनद्धो मनसा चरामि । यदा मागन्प्रथमजा ऋतस्यादिद्वाचो अश्नुवे भागमस्याः ॥

No sé con claridad qué soy, como si lo fuera; oculto, atado, me muevo por la mente. Cuando el Primogénito de la Verdad (ṛta) vino a mí, entonces alcancé una porción de esta Palabra (Vāc).

Mantra 38

अपाङ्प्राङेति स्वधया गृभीतोऽमर्त्यो मर्त्येना सयोनिः । ता शश्वन्ता विषूचीना वियन्ता न्यन्यं चिक्युर्न नि चिक्युरन्यम् ॥

Hacia atrás y hacia adelante él va, asido por su propia svadhā: el Inmortal, en un mismo seno con el mortal, de una misma matriz. Esos dos, eternos, separándose, yendo en direcciones diversas: se han reconocido el uno al otro, pero al Otro no lo reconocen.

Mantra 39

ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते ॥

La ṛc está fundada en lo imperecedero (akṣara), en el supremo y vasto Espacio (parame vyoman) donde todos los dioses han tomado asiento. Quien no conoce Eso, ¿qué logrará con el himno? Pero quienes conocen Eso, aquí se congregan, en una verdadera armonía del ser.

Mantra 40

सूयवसाद्भगवती हि भूया अथो वयं भगवन्तः स्याम । अद्धि तृणमघ्न्ये विश्वदानीं पिब शुद्धमुदकमाचरन्ती ॥

Oh Aghnyā, la que no debe ser herida, sé en verdad colmada de plenitud afortunada por el buen pasto; y que también nosotros seamos poseedores de esa plenitud. Come la hierba en su verdad, y bebe el agua pura, avanzando por el curso recto.

Mantra 41

गौरीर्मिमाय सलिलानि तक्षत्येकपदी द्विपदी सा चतुष्पदी । अष्टापदी नवपदी बभूवुषी सहस्राक्षरा परमे व्योमन् ॥

Gaurī, la Luminosa, mide y labra las aguas que fluyen; de un pie, de dos pies, se vuelve de cuatro pies. De ocho pies, de nueve pies ha llegado a ser — la de mil sílabas (sahasrākṣarā) en el Espacio supremo y vasto.

Mantra 42

तस्याः समुद्रा अधि वि क्षरन्ति तेन जीवन्ति प्रदिशश्चतस्रः । ततः क्षरत्यक्षरं तद्विश्वमुप जीवति ॥

De ella los océanos se derraman y se esparcen; por ese fluir viven las cuatro direcciones. De esa misma fuente mana lo Imperecedero (akṣara), y de Eso vive, en dependencia, el mundo entero.

Mantra 43

शकमयं धूममारादपश्यं विषूवता पर एनावरेण । उक्षाणं पृश्निमपचन्त वीरास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ॥

Desde lejos vi el humo que porta la fuerza — junto al eje que gira, arriba y abajo. Los héroes cocieron el toro moteado; ésos fueron los primeros cimientos del dharma, establecidos en su lugar.

Mantra 44

त्रयः केशिन ऋतुथा वि चक्षते संवत्सरे वपत एक एषाम् । विश्वमेको अभि चष्टे शचीभिर्ध्राजिरेकस्य ददृशे न रूपम् ॥

Tres Keśin, los «de largos cabellos», contemplan según las estaciones; en el curso del año, uno de ellos esquila. Uno solo, por sus śacī (potencias soberanas), recorre con la mirada el todo; se ve el ímpetu fulgurante (dhrāji) del Uno, pero no su forma.

Mantra 45

चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः । गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति ॥

Cuatro son los niveles medidos de la Palabra (Vāc); los brahmanes perspicaces los conocen. Tres están ocultos en la cueva secreta y no se mueven; el cuarto nivel de la Palabra lo pronuncian los seres humanos.

Mantra 46

इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् । एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः ॥

Lo llaman Indra, Mitra, Varuṇa, Agni; y es el Ave divina, Garutmān de fuertes alas. Lo Real es Uno; los videntes lo expresan de muchas maneras: lo nombran Agni, Yama, Mātariśvan.

Mantra 47

कृष्णं नियानं हरयः सुपर्णा अपो वसाना दिवमुत्पतन्ति । त आववृत्रन्त्सदनादृतस्यादिद्घृतेन पृथिवी व्युद्यते ॥

Los poderes leonados, de hermosas alas, vestidos con las aguas, vuelan hacia el cielo desde el descenso oscuro. Se han vuelto atrás desde el asiento del ṛta; y entonces la Tierra se hace visible y brilla, ungida con la luz clarificada (ghṛta).

Mantra 48

द्वादश प्रधयश्चक्रमेकं त्रीणि नभ्यानि क उ तच्चिकेत । तस्मिन्त्साकं त्रिशता न शङ्कवोऽर्पिताः षष्टिर्न चलाचलासः ॥

Doce son los radios de la única Rueda; tres son sus cubos: ¿quién lo ha comprendido de verdad? En ella, juntos, están fijados trescientos sesenta, como en estacas: inmóviles aunque en movimiento.

Mantra 49

यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूर्येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि । यो रत्नधा वसुविद्यः सुदत्रः सरस्वति तमिह धातवे कः ॥

Oh Sarasvatī, ¿cuál es tu pecho que derrama alimento, que se vuelve dicha, por el cual haces prosperar todas las riquezas deseables; tú que sostienes los tesoros radiantes, que hallas el verdadero bien, que otorgas con noble generosidad: quién aquí puede poner Eso en nosotros, para que quede establecido y sea poseído?

Mantra 50

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥

Por el sacrificio los dioses sacrificaron el Sacrificio; ésos fueron los primeros cimientos del Dharma. Por esa grandeza alcanzaron el cielo supremo, donde moran los antiguos Sādhyas, las potencias divinas consumadas.

Mantra 51

समानमेतदुदकमुच्चैत्यव चाहभिः । भूमिं पर्जन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्वन्त्यग्नयः ॥

Esta misma Agua asciende y también desciende con los días. Las potencias de Parjanya vivifican la tierra, y los Agni vivifican el cielo; así una sola circulación nutre ambos mundos.

Mantra 52

दिव्यं सुपर्णं वायसं बृहन्तमपां गर्भं दर्शतमोषधीनाम् । अभीपतो वृष्टिभिस्तर्पयन्तं सरस्वन्तमवसे जोहवीमि ॥

A Sarasvant, el celeste de bellas alas, el ave inmensa — germen de las aguas, visible en las hierbas — el vigilante que las sacia con las lluvias, lo invoco en auxilio: que ese poder luminoso nos ampare.