Sarga 111

Verse 1

वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः।अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः।।।।

Entonces Vasiṣṭha, el purohita real, tras dirigirse a Rāma, habló de nuevo: palabras unidas al dharma.

Verse 2

पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः।आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव।।।।

Para todo hombre nacido en este mundo, hay tres gurús: el maestro, el padre y la madre, oh Kakutstha, oh Rāghava.

Verse 3

पिता ह्येवं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ।प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते।।।।

El padre engendra así a una persona, oh el mejor de los hombres; pero es el maestro quien otorga la sabiduría—por eso se le llama gurú.

Verse 4

सोऽहं ते पितुराचार्यस्तव चैव परन्तप।मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम्।।।।

Yo soy el preceptor de tu padre y también el tuyo, oh destructor de enemigos; al cumplir mi palabra, no traspasarás el sendero de los virtuosos.

Verse 5

इमा हि ते परिषद श्श्रेणयश्च द्विजास्तथा।एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्ते: स‌तां गतिम्।।।।

Ésta es tu propia asamblea, los gremios y también los dos veces nacidos. Hijo mío, cumpliendo tu dharma hacia ellos, no te apartarás del camino de los virtuosos.

Verse 6

वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम्।अस्या हि वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम्।।।।

Ella es tu madre anciana, firme en la rectitud; no es digno que le niegues tu servicio. Cumpliendo su palabra, no te apartarás del camino de los virtuosos.

Verse 7

भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव।आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम।।।।

Oh Rāghava, si acatas las palabras de Bharata que suplica, no irás contra tu propio ser interior, tú cuya fuerza se funda en la verdad y el dharma.

Verse 8

एवं मधुरमुक्तस्सन् गुरुणा राघवस्स्वयम्।प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः।।।।

Así, habiendo sido exhortado con dulces palabras por su maestro, el propio Rāghava —el mejor de los hombres— respondió a Vasiṣṭha, que estaba sentado cerca.

Verse 9

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुत: स‌दा।न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्।।।।यथाशक्ति प्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च।।।।

Cualquier cuidado que los padres prodigan siempre al hijo—dar según sus fuerzas, arrullarlo y vestirlo, hablarle con cariño cada día y criarlo—eso que hacen madre y padre apenas puede ser retribuido.

Verse 10

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतस्सदा।न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्।।2.111.9।।यथाशक्तिप्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च।।2.111.10।।

Cualquier cuidado y trato que una madre y un padre muestran siempre a su hijo—los dones que dan según sus fuerzas, el dormirlo y vestirlo, la palabra siempre amable y el mismo acto de criarlo—nada de eso puede pagarse fácilmente a la madre y al padre.

Verse 11

स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम।आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति।।।।

Pues el rey Daśaratha es mi padre, quien me engendró; y cuanto le he prometido no habrá de volverse falso.

Verse 12

एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम्।उवाच परमोदारस्सूतं परमदुर्मनाः।।।।

Así interpelado por Rāma, Bharata—noble y sumamente generoso, aunque abatido por el dolor—habló de inmediato al auriga que estaba cerca.

Verse 13

इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे।आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति।।।।

Oh auriga, extiende pronto para mí hierba kuśa aquí, sobre el suelo desnudo. Hasta que mi noble hermano mayor me conceda su favor, yaceré aquí en protesta, aguardándolo.

Verse 14

अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः।शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति।।।।

Ayunaré, rehuiré la luz y, como un brahmán pobre sin riquezas, me tenderé ante la choza hasta que él consienta en regresar.

Verse 15

स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं पेक्ष्य दुर्मनाः।कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवाऽस्तरत्स्वयम्।।।।

Con el corazón turbado, Bharata vio a Sumantra mirando a Rāma en busca de instrucciones; entonces el propio Bharata trajo un lecho de hierba kuśa y lo extendió sobre el suelo.

Verse 16

तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः।किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि।।।।

Rama, de gran esplendor, el mejor entre los sabios reyes, le dijo: «Querido Bharata, ¿qué falta he cometido para que te tiendas en protesta ante mí y cierres mi paso?»

Verse 17

ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति।न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने।।।।

En este mundo, sólo un brahmán, tendido de costado, es tenido por autorizado para contener a otros de ese modo; pero para quien ha sido ungido a la realeza no hay precepto escritural que permita la protesta mediante el tenderse en el suelo.

Verse 18

उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम्।पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव।।।।

Levántate, tigre entre los hombres; abandona este voto severo. Desde aquí ve pronto a Ayodhya, la más excelsa de las ciudades, oh vástago de Raghu.

Verse 19

आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम्।उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ।।।।

Pero Bharata, aún sentado, miró en torno a los ciudadanos y a los aldeanos y dijo: «¿Por qué no aconsejáis a mi noble hermano mayor (Rama)?»

Verse 20

ते तदोचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः।काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः।।।।

Entonces los ciudadanos y los aldeanos dijeron al magnánimo Bharata: «Conocemos bien a Kakutstha (Rama); lo que ha dicho Rāghava es justo».

Verse 21

एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति।अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा।।।।

Pues este ilustre varón permanece firme en la palabra de su padre; por eso no podemos hacerlo volver con prontitud ni con facilidad.

Verse 22

तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत्।एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम्।।।।

Comprendiendo lo que habían dicho, Rama respondió: «Escuchad, pues, el consejo de nuestros amigos bienintencionados, cuya mirada está guiada por el dharma».

Verse 23

एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सम्पश्य राघव।उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम्।।।।

«Habiendo escuchado ambas partes, reflexiona rectamente, oh Rāghava. Levántate, oh de poderosos brazos; tócame, y luego toca el agua (realiza el ācamana)».

Verse 24

अथोत्थाय जलंस्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत्।श्रुण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण श्श्रेणयस्तथा।।।।

Entonces Bharata se levantó, tocó el agua para purificarse ritualmente y habló: «Que me escuche la asamblea: los consejeros y también los jefes de los gremios».

Verse 25

न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम्।आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम्।।।।

No pedí a mi padre el reino, ni insté a mi madre a procurarlo. Tampoco consentí el destierro de Rāghava, noble y supremamente versado en el dharma.

Verse 26

यदित्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः।अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने।।।।

Si morar en el bosque es en verdad inevitable, y si debe cumplirse la palabra de nuestro padre, entonces yo mismo viviré en el bosque durante catorce años.

Verse 27

धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः।उवाच राम स्सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम्।।।।

Rāma, firme en el dharma, quedó asombrado por la veracidad de las palabras de su hermano; y, mirando a los ciudadanos y a la gente del país, les habló.

Verse 28

विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम।न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा।।।।

Aquello que mi padre, estando aún con vida, haya vendido, empeñado o comprado, ni yo ni Bharata podemos deshacerlo o anularlo.

Verse 29

उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः।युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम्।।।।

En cuanto a la vida en el bosque, sería vergonzoso para mí poner un sustituto en mi lugar; eso no debe hacerse. Kaikeyī habló como era debido, y mi padre realizó un acto justo.

Verse 30

जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम्।सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि।।।।

Conozco a Bharata: paciente y honrador de los mayores y de los maestros. Para esta gran alma, firme en la verdad, todo aquí acabará ciertamente en bien.

Verse 31

अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः।भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः।।।।

Cuando vuelva de nuevo del bosque, junto con este hermano de conducta justa, llegaré a ser el más excelso señor de esta tierra.

Verse 32

वृतो हि राजा कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम्।अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम्।।।।

Pues el rey fue apremiado por Kaikeyī, y yo he cumplido aquella palabra; por ello, con este acto, librad a nuestro padre, señor de la tierra, de la mancha de la falsedad.