Adhyaya 28

Verse 1

ऋषय ऊचुः । विस्तरेण समाख्याहि जन्म तस्य महात्मनः । पृथोश्चैव महाभाग श्रोतुकामा वयं पुनः

Los ṛṣis dijeron: «Oh afortunado, relata con detalle el nacimiento de aquel magnánimo, y también el de Pṛthu. Deseamos escucharlo de nuevo».

Verse 2

राज्ञा तेन यथा दुग्धा इयं धात्री महात्मना । पुनर्देवैश्च पितृभिर्मुनिभस्तत्त्ववेदिभिः

Así como aquella gran alma, el rey, ‘ordeñó’ a esta Madre Tierra para que diera sus riquezas, así también fue ordeñada de nuevo por los devas, los pitṛs y los munis conocedores de la verdad.

Verse 3

यथा दैत्यैश्च नागैश्च यथा यक्षैर्यथा द्रुमैः । शैलैश्चैव पिशाचैश्च गंधर्वैः पुण्यकर्मभिः

Tal como con los Daityas y los Nāgas, tal como con los Yakṣas y los árboles; así también con las montañas, los Piśācas y los Gandharvas que realizan obras meritorias.

Verse 4

ब्राह्मणैश्च तथा सिद्धै राक्षसैर्भीमविक्रमैः । पूर्वमेव यथा दुग्धा अन्यैश्च सुमहात्मभिः

Ya antes había sido ‘ordeñada’: por brāhmaṇas y también por siddhas, por rākṣasas de terrible poder, y por otros seres de gran alma.

Verse 5

तेषामेव हि सर्वेषां विशेषं पात्रधारणम् । क्षीरस्यापि विधिं ब्रूहि विशेषं च महामते

En verdad, para todos ellos explica las distinciones particulares acerca de la custodia de los recipientes. Y dime también el rito prescrito respecto de la leche, con sus detalles especiales, oh magnánimo.

Verse 6

वेनस्यापि नृपस्यैव पाणिरेव महात्मनः । ऋषिभिर्मथितः पूर्वं स कस्मादिह कारणात्

Incluso la mano del rey Vena, de aquel gran alma, fue antaño batida por los ṛṣis. ¿Por qué causa ocurrió aquí aquello?

Verse 7

क्रुद्धश्चैव महापुण्यैः सूतपुत्र वदस्व नः । विचित्रेयं कथा पुण्या सर्वपापप्रणाशिनी

Oh hijo de Sūta, aunque estamos airados, háblanos con tu gran mérito. Esta narración maravillosa y santa es virtuosa y destruye todos los pecados.

Verse 8

श्रोतुकामा महाभाग तृप्तिर्नैव प्रजायते । सूत उवाच । वैन्यस्य हि पृथोश्चैव तस्य विस्तरमेव च

Oh afortunado, aunque deseamos oír, no nace en absoluto la saciedad. Dijo Sūta: Relataré en detalle la historia de Pṛthu, hijo de Vena, y toda su narración.

Verse 9

जन्मवीर्यं तथा क्षेत्रं पौरुषं द्विजसत्तमाः । प्रवक्ष्यामि यथा सर्वं चरित्रं तस्य धीमतः

Oh mejores de los dos veces nacidos, describiré tal como es: su nacimiento y vigor, su territorio, su valentía y el relato completo de la vida de aquel sabio.

Verse 10

शुश्रूषध्वं महाभागा मामेवं द्विजसत्तमाः । अभक्ताय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च

Escuchadme con atención de este modo, oh muy afortunados, oh los mejores de los dos veces nacidos. No debe decirse esto al que carece de bhakti, ni al que no tiene śraddhā, ni al engañoso.

Verse 11

सुमूर्खाय सुमोहाय कुशिष्याय तथैव च । श्रद्धाहीनाय कूटाय सर्वनाशाय मा द्विजाः

Oh dos veces nacidos, no lo impartáis al totalmente necio, al extraviado, al mal discípulo; tampoco al que carece de śraddhā, al falso y engañoso, ni al que se inclina a la ruina total.

Verse 12

अन्यथा पठते यो हि निरयं च प्रयाति हि । भवंतो भावसंयुक्ताः सत्यधर्मपरायणाः

Pero quien lo recita de otro modo, de forma incorrecta, en verdad va al infierno. Vosotros, en cambio, dotados de recto bhāva y comprensión, estáis consagrados a la verdad y al dharma.

Verse 13

भवतामग्रतः सर्वं चरित्रं पापनाशनम् । संप्रवक्ष्याम्यशेषेण शृणुध्वं द्विजसत्तमाः

Ante todos vosotros, relataré ahora por completo este entero relato que destruye el pecado; escuchad, oh mejores de los dos veces nacidos.

Verse 14

स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं धन्यं वेदैश्च संमितम् । रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तमाः

Oh mejores de los dos veces nacidos, expondré ahora esa enseñanza secreta que conduce al svarga, otorga fama y larga vida, concede auspiciosidad, está en armonía con los Vedas y fue declarada por los rishis.

Verse 15

यश्चैनं कीर्तयेन्नित्यं पृथोर्वैन्यस्य विस्तरम् । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वा न स शोचेत्कृताकृतम्

Quien recita siempre este relato detallado de Pṛthu, hijo de Vena—habiéndose postrado primero ante los brāhmaṇas—no se aflige por lo hecho ni por lo no hecho.

Verse 16

सप्तजन्मार्जितं पापं श्रुतमात्रेण नश्यति । ब्राह्मणो वेदविद्वांश्च क्षत्रियो विजयी भवेत्

El pecado acumulado durante siete nacimientos se destruye con solo oír (este sagrado relato). Un brāhmaṇa llega a ser conocedor de los Vedas, y un kṣatriya se vuelve victorioso.

Verse 17

वैश्यो धनसमृद्धः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् । एवं फलं समाप्नोति पठनाच्छ्रवणादपि

Un vaiśya se vuelve próspero en riquezas, y un śūdra alcanza la dicha. Así se obtiene este fruto, ya sea por leerlo o también por escucharlo.

Verse 18

पृथोर्जन्मचरित्रं च पवित्रं पापनाशनम् । धर्मगोप्ता महाप्राज्ञो वेदशास्त्रार्थकोविदः

El relato del nacimiento y las hazañas de Pṛthu es santo y destruye el pecado. Fue protector del dharma, de gran sabiduría, y experto en los sentidos de los Vedas y los śāstras.

Verse 19

अत्रिवंशसमुत्पन्नः पूर्वमत्रिसमः प्रभुः । स्रष्टा सर्वस्य धर्मस्य अंगो नाम प्रजापतिः

Nacido en el linaje de Atri, y en tiempos antiguos un señor igual a Atri, hubo un Prajāpati llamado Aṅga, creador y establecedor de todo dharma.

Verse 20

य आसीत्तस्य पुत्रो वै वेनो नाम प्रजापतिः । धर्ममेवं परित्यज्य सर्वदैव प्रवर्तते

Su hijo, en verdad, fue el Prajāpati llamado Vena; habiendo así abandonado el dharma, actuaba siempre en contra de él.

Verse 21

मृत्योः कन्या महाभागा सुनीथा नाम नामतः । तां तु अंगो महाभागः सुनीथामुपयेमिवान्

Mṛtyu tuvo una hija muy afortunada llamada Sunīthā. El ilustre Aṅga tomó por esposa a esa Sunīthā.

Verse 22

तस्यामुत्पादयामास वेनं धर्मप्रणाशनम् । मातामहस्य दोषेण वेनः कालात्मजात्मजः

De ella engendró a Vena, destructor del dharma; y por la falta de su abuelo materno, Vena fue nieto del hijo de Kāla.

Verse 23

निजधर्मं परित्यज्य अधर्मनिरतोभवत् । कामाल्लोभान्महामोहात्पापमेव समाचरत्

Abandonando su propio deber prescrito, se entregó al adharma; movido por deseo, codicia y gran engaño, no hizo sino pecado.

Verse 24

वेदाचारमयं धर्मं परित्यज्य नराधिपः । अन्ववर्तत पापेन मदमत्सरमोहितः

Abandonando el dharma fundado en la conducta védica, el rey siguió el camino del pecado, cegado por orgullo, envidia y fascinación.

Verse 25

वेदाध्यायं विना लोके प्रावर्तंत तदा जनाः । निःस्वाध्यायवषट्काराः प्रजास्तस्मिन्प्रजापतौ

Entonces la gente del mundo empezó a vivir sin el estudio del Veda; bajo aquel Prajāpati, los súbditos quedaron sin svādhyāya (recitación sagrada) y sin la exclamación ritual “vaṣaṭ”.

Verse 26

प्रवृत्तं न पपुः सोमं हुतं यज्ञेषु देवताः । इत्युवाच स दुष्टात्मा ब्राह्मणान्प्रति नित्यशः

«Los dioses no beben el Soma debidamente preparado y ofrecido en los yajñas.» Así, aquel de mente perversa lo repetía sin cesar a los brāhmaṇas.

Verse 27

नाध्येतव्यं न होतव्यं न देयं दानमेव च । न यष्टव्यं न होतव्यमिति तस्य प्रजापतेः

«No se debe estudiar; no se debe ofrecer oblaciones; no se debe dar, ni siquiera hacer donativos. No se deben realizar sacrificios ni ofrecer oblaciones»: tal era el mandato de aquel Prajāpati.

Verse 28

आसीत्प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते । अहमिज्यश्च यष्टा च यज्ञश्चेति पुनः पुनः

Cuando la destrucción se acercó, surgió una y otra vez esta dura resolución: «Sólo yo soy digno de adoración; sólo yo soy el sacrificante; y sólo yo soy el sacrificio».

Verse 29

मयि यज्ञा विधातव्या मयि होतव्यमित्यपि । इत्यब्रवीत्सदा वेनो ह्यहं विष्णुः सनातनः

«Para mí deben realizarse los yajñas; y en mí también deben verterse las oblaciones.» Así proclamaba siempre el rey Vena: «Pues yo soy Viṣṇu, el Eterno».

Verse 30

अहं ब्रह्मा अहं रुद्रो मित्र इंद्रः सदागतिः । अहमेव प्रभोक्ता च हव्यं कव्यं न संशयः

Yo soy Brahmā; yo soy Rudra; yo soy Mitra e Indra, refugio perpetuo. Yo solo soy el Señor que participa de las ofrendas: el havya para los devas y el kavya para los antepasados; de ello no hay duda.

Verse 31

अथ ते मुनयः क्रुद्धा वेनं प्रति महाबलाः । ऊचुस्ते संगताः सर्वे राजानं पापचेतनम्

Entonces aquellos poderosos munis, encendidos de ira, se reunieron todos y hablaron a Vena, el rey de mente pecaminosa.

Verse 32

ऋषय ऊचुः । राजा हि पृथिवीनाथः प्रजां पालयते सदा । धर्ममूर्तिः स राजेंद्र तस्माद्धर्मं हि रक्षयेत्

Los rishis dijeron: «En verdad, el rey es señor de la tierra y siempre protege a sus súbditos. Oh mejor de los reyes, él es la encarnación misma del dharma; por eso debe salvaguardar el dharma».

Verse 33

वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामो यज्ञे द्वादशवार्षिकीम् । अधर्मं कुरु मा यागे नैष धर्मः सतां गतिः

«Estamos por entrar en la dīkṣā, el voto de consagración, para un yajña de doce años. No cometas adharma en el sacrificio: eso no es dharma ni es el camino de los virtuosos».

Verse 34

कुरु धर्मं महाराज सत्यं पुण्यं समाचर । प्रजाहं पालयिष्यामि इति ते समयः कृतः

«Practica el dharma, oh gran rey; sigue la verdad y realiza obras meritorias. Pues este es el compromiso que has hecho: “Protegeré al pueblo”».

Verse 35

तांस्तथाब्रुवतः सर्वान्महर्षीनब्रवीत्तदा । वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिरिममर्थमनर्थकम्

Cuando todos aquellos grandes rishis hablaron así, Vena—riendo y de mente perversa—respondió entonces con una frase vacía y sin sentido.

Verse 36

वेन उवाच । स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया । श्रुतवीर्यतपः सत्ये मया वा कः समो भुवि

Vena dijo: «¿Quién más es el hacedor del dharma? ¿Y a quién habría yo de escuchar? En fama, valor, austeridad y verdad, ¿quién en la tierra es igual a mí?»

Verse 37

प्रभवं सर्वभूतानां धर्माणां च विशेषतः । संमूढा न विदुर्नूनं भवंतो मां विचेतसः

Yo soy el origen de todos los seres, y en especial de todos los dharmas. Pero vosotros, confundidos y sin discernimiento, ciertamente no me reconocéis.

Verse 38

इच्छन्दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं जलैस्तथा । द्यां भुवं चैव रुंधेयं नात्र कार्या विचारणा

Si yo lo quisiera, podría quemar la tierra; asimismo, podría anegarla con aguas. Podría incluso obstruir el cielo y el mundo intermedio: no hay necesidad de deliberar sobre ello.

Verse 39

यदा न शक्यते मोहादवलेपाच्च पार्थिव । अपनेतुं तदा वेनं ततः क्रुद्धा महर्षयः

Oh rey, cuando por ilusión y arrogancia no pudo ser contenido Vena ni apartado de su rumbo, entonces los grandes rishis se encendieron en ira.

Verse 40

विस्फुरंतं तदा वेनं बलाद्गृह्य ततो रुषा । वेनस्य तस्य सव्योरुं ममंथुर्जातमन्यवः

Entonces, tomando por la fuerza a Vena mientras forcejeaba, y encendidos de ira, aquellos cuyo enojo había surgido batieron, como en un amasijo, el muslo izquierdo de Vena.

Verse 41

कृष्णांजनचयोपेतमतिह्रस्वं विलक्षणम् । दीर्घास्यं च विरूपाक्षं नीलकंचुकवर्चसम्

Cubierto por una espesa capa de negro añjana, era sumamente bajo y de aspecto extraño: de rostro alargado, ojos deformes, y resplandeciente con una envoltura azul, como túnica o coraza.

Verse 42

लंबोदरं व्यूढकर्णमतिभीतं दुरोदरम् । ददृशुस्ते महात्मानो निषीदेत्यब्रुवंस्ततः

Lo vieron aquellos grandes seres: de vientre abultado, orejas extendidas, muy atemorizado y de abdomen enjuto; entonces le dijeron: «Siéntate».

Verse 43

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा निषसाद भयातुरः । पर्वतेषु वनेष्वेव तस्य वंशः प्रतिष्ठितः

Al oír sus palabras, se sentó, afligido por el miedo. Su linaje quedó establecido sólo en montañas y bosques.

Verse 44

निषादाश्च किराताश्च भिल्लानाहलकास्तथा । भ्रमराश्च पुलिंदाश्च ये चान्ये म्लेच्छजातयः

De allí proceden los Niṣādas y los Kirātas, los Bhillas y los Āhalakas; también los Brāmaras y los Puliṇḍas, y cualesquiera otras comunidades tenidas por mlecchas, ajenas a la senda védica.

Verse 45

पापाचारास्तु ते सर्वे तस्मादंगात्प्रजज्ञिरे । अथ ते ऋषयः सर्वे प्रसन्नमनसस्ततः

Todos aquellos de conducta pecaminosa nacieron de aquel miembro. Entonces, todos los sabios quedaron complacidos en su interior.

Verse 46

गतकल्मषमेवं तं जातं वेनं नृपोत्तमम् । ममंथुर्दक्षिणं पाणिं तस्यैव च महात्मनः

Así, Vena —el mejor de los reyes— nació libre de impureza; y aquellos sabios batieron la mano derecha de ese mismo gran espíritu.

Verse 47

मथिते तस्य पाणौ तु संजातं स्वेदमेव हि । पुनर्ममंथुस्ते विप्रा दक्षिणं पाणिमेव च

Mientras se batía su mano, en su palma brotó en verdad el sudor. Entonces aquellos brāhmaṇas volvieron a batir, también su mano derecha.

Verse 48

सुकरात्पुरुषो जज्ञे द्वादशादित्यसन्निभः । तप्तकांचनवर्णांगो दिव्यमाल्यांबरावृतः

Del jabalí nació un hombre, resplandeciente como los doce Ādityas; sus miembros eran del color del oro al rojo vivo, y estaba cubierto de guirnaldas y vestiduras divinas.

Verse 49

दिव्याभरणशोभांगो दिव्यगंधानुलेपनः । मुकुटेनार्कवर्णेन कुंडलाभ्यां विराजते

Sus miembros brillan con ornamentos celestiales; está ungido con fragancia divina. Resplandece con una diadema del color del sol y con un par de pendientes.

Verse 50

महाकायो महाबाहू रूपेणाप्रतिमो भुवि । खड्गबाणधरो धन्वी कवची च महाप्रभुः

Era de enorme estatura y de brazos poderosos, incomparable en su figura sobre la tierra; portaba espada y flechas, arquero revestido de armadura, gran y resplandeciente señor.

Verse 51

सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वालंकारभूषणः । तेजसा रूपभावेन सुवर्णैश्च महामतिः

Dotado de todos los signos auspiciosos, adornado con toda clase de joyas; y por su fulgor, hermosura y oro, se mostraba como un grande y sabio.

Verse 52

दिवि इंद्रो यथा भाति भुवि वेनात्मजस्तथा । तस्मिञ्जाते महाभागे देवाश्च ऋषयोमलाः

Así como Indra resplandece en el cielo, así resplandecía en la tierra el hijo de Vena. Cuando nació aquel afortunadísimo, los devas y los rishis sin mancha se regocijaron.

Verse 53

उत्सवं चक्रिरे सर्वे वेनस्य तनयं प्रति । दीप्यमानः स्ववपुषा साक्षादग्निरिवोज्ज्वलः

Todos celebraron una fiesta en honor del hijo de Vena. Resplandeciente por su propio fulgor, brillaba con intensidad, como el fuego mismo hecho manifiesto.

Verse 54

आद्यमाजगवं नाम धनुर्गृह्य महावरम् । शरान्दिव्यांश्च रक्षार्थे कवचं च महाप्रभम्

Primero tomó el poderoso arco llamado Ājagava; y para su protección tomó también flechas divinas y una espléndida cota de malla de gran poder.

Verse 55

जाते सति महाभागे पृथौ वीरे महात्मनि । संप्रह्रष्टानि भूतानि समस्तानि द्विजोत्तम

Cuando nació el muy afortunado Pṛthu—héroe y magnánimo—todos los seres se regocijaron, oh el mejor de los dos veces nacidos.

Verse 56

सर्वतीर्थानि तोयानि पुण्यानि विविधानि च । तस्याभिषेके विप्रेंद्राः सर्व एव प्रतस्थिरे

Todas las aguas sagradas de cada tīrtha, y otras muchas aguas santas, fueron reunidas; y para su abhiṣeka, todos los más excelsos brāhmaṇas se dispusieron y acudieron.

Verse 57

पितामहाद्या देवास्तु भूतानि विविधानि च । स्थावराणि चराण्येव अभ्यषिंचन्नराधिपम्

Entonces los dioses, comenzando por Pitāmaha (Brahmā), junto con los diversos seres—los inmóviles y los móviles—ungieron al rey.

Verse 58

महावीरं प्रजापालं पृथुमेव द्विजोत्तम । पृथुर्वैन्यो राजराज्ये अभिगम्य चराचरैः

Oh mejor de los brāhmaṇas, sólo Pṛthu era el gran valiente y protector de los súbditos. Cuando Pṛthu Vainya alcanzó la soberanía real, todos los seres, móviles e inmóviles, acudieron a rendirle homenaje.

Verse 59

देवैर्विप्रैस्तथा सर्वैरभिषिक्तो महामनाः । राज्ञां समधिराज्ये वै पृथुर्वैन्यः प्रतापवान्

Entonces el magnánimo y poderoso Pṛthu Vainya fue ungido por los dioses y por los brāhmaṇas—en verdad, por todos—y quedó establecido como soberano supremo entre los reyes.

Verse 60

तस्य पित्रा प्रजाः सर्वाः कदा नैवानुरंजिताः । तेनानुरंजिताः सर्वा मुमुदिरे सुखेन वै

Bajo su padre, todos los súbditos jamás quedaron verdaderamente complacidos; mas complacidos por él, todos se regocijaron en dicha, en verdad.

Verse 61

अनुरागात्तस्य वीरस्य नाम राजेत्यजायत । प्रयातस्य सुवीरस्य समुद्रस्य द्विजोत्तम

Por afecto, aquel héroe llegó a ser conocido con el nombre de «Rāja». Y cuando partió ese valiente, oh el mejor de los dos veces nacidos, se encaminó hacia el océano.

Verse 62

आपस्तस्तंभिरे सर्वा भयात्तस्य महात्मनः । दुर्गं मार्गं विलोप्यैव सुमार्गं पर्वता ददुः

Por temor a aquel magnánimo, todas las aguas quedaron inmóviles; y las montañas, borrando el sendero peligroso, ofrecieron un camino fácil.

Verse 63

ध्वजभंगं न चक्रुस्ते गिरयः सर्व एव ते । अकृष्टपच्या पृथिवी सर्वत्र कामधेनवः

Aquellas montañas—todas ellas—no causaron la ruptura del estandarte. La tierra dio cosechas sin arado, y por doquier hubo vacas Kāmadhenū que conceden deseos.

Verse 64

पर्जन्यः कामवर्षी च वेदयज्ञान्महोत्सवान् । कुर्वंति ब्राह्मणाः सर्वे क्षत्रियाश्च तथा परे

Parjanya, el dador de lluvia, se vuelve quien colma los deseos; y todos los brāhmaṇas—junto con los kṣatriyas y los demás—celebran los grandes festivales de los sacrificios védicos.

Verse 65

सर्वकामफला वृक्षास्तस्मिञ्छासति पार्थिवे । न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं नृणाम्

Cuando reinaba aquel rey, los árboles daban frutos que colmaban todo deseo. No había hambre, ni enfermedad, ni muerte prematura entre los hombres.

Verse 66

सर्वे सुखेन जीवंति लोका धर्मपरायणाः । तस्मिञ्छासति दुर्धर्षे राजराजे महात्मनि

Todos, entregados al dharma, vivían felices mientras reinaba aquel inconquistable rey de reyes, de gran alma.

Verse 67

एतस्मिन्नेव काले तु यज्ञे पैतामहे शुभे । सूत सूत्यां समुत्पन्नः सौम्येहनि महात्मनि

En ese mismo tiempo, durante el auspicioso sacrificio ancestral, el paitāmaha-yajña, oh Sūta, nació de tu esposa un noble hijo, en un día apacible y santo.

Verse 68

तस्मिन्नेव महायज्ञे जज्ञे प्राज्ञोऽथ मागधः । पृथोःस्तवार्थं तौ तत्र समाहूतौ महर्षिभिः

En ese mismo gran sacrificio nació el sabio bardo llamado Māgadha. Para alabar al rey Pṛthu, ambos fueron convocados allí por los grandes ṛṣis.

Verse 69

सूतस्य लक्षणं वक्ष्ये महापुण्यं द्विजोत्तमाः । शिखासूत्रेण संयुक्तो वेदाध्ययनतत्परः

Oh mejores de los nacidos dos veces, describiré las señas del Sūta, de gran mérito: lleva la śikhā y el cordón sagrado, y se entrega al estudio de los Vedas.

Verse 70

सर्वशास्त्रार्थवेत्तासावग्निहोत्रमुपासते । दानाध्ययनसंपन्नो ब्रह्माचारपरायणः

Conoce el sentido de todas las śāstras; cumple debidamente el sagrado Agnihotra. Dotado de caridad y de estudio santo, está consagrado a la disciplina del brahmacarya.

Verse 71

देवानां ब्राह्मणानां च पूजनाभिरतः सदा । याचकस्तावकैः पुण्यैर्वेदमंत्रैर्यजेत्किल

Siempre entregado al culto de los devas y de los brāhmaṇas, el suplicante debe en verdad realizar el yajña con tus actos meritorios y con mantras védicos.

Verse 72

ब्रह्माचारपरो नित्यं संबंधं ब्राह्मणैः सह । एवं स मागधो जज्ञे वेदाध्ययनवर्जितः

Siempre dedicado al brahmacarya y en compañía de los brāhmaṇas, aquel Māgadha, sin embargo, nació privado del estudio védico.

Verse 73

बंदिनश्चारणाः सर्वे ब्रह्माचारविवर्जिताः । ज्ञेयास्ते च महाभागाः स्तावकाः प्रभवंति ते

Todos los bardos y los cantores celestiales carecen de la disciplina del brahmacarya; sabe, oh afortunado, que surgen como meros panegiristas, simples alabadores.

Verse 74

स्तवनार्थमुभौ सृष्टौ निपुणौ सूतमागधौ । तावूचुरृषयः सर्वे स्तूयतामेष पार्थिवः

Para el propósito de la alabanza fueron creados dos bardos diestros, Sūta y Māgadha. Entonces todos los ṛṣis les dijeron: «Sea alabado este rey».

Verse 75

कर्मैतदनुरूपं च यादृशोयं नराधिपः । तावूचतुस्तदा सर्वांस्तानृषीन्बंदिमागधौ

«Este resultado concuerda con el karma y conviene a la índole de este rey.» Entonces el Bardo y el Māgadha se dirigieron a todos aquellos rishis.

Verse 76

आवां देवानृषींश्चैव प्रीणयावः स्वकर्मभिः । न चास्य विद्वो वै कर्म न तथा लक्षणं यशः

«Con nuestras propias obras complaceremos en verdad a los devas y a los rishis. Pero, oh sabio, su acción no es de esa índole, ni sus señales y su fama corresponden a ello.»

Verse 77

कर्मणा येन कुर्यावः स्तोत्रमस्य महात्मनः । जानीवस्तन्न विप्रेंद्रा अविज्ञातगुणस्य हि

¿Con qué acto o medio podríamos componer un himno de alabanza para este magnánimo? Pues, oh el mejor de los brāhmaṇas, no lo sabemos, ya que sus cualidades no son plenamente conocidas.

Verse 78

भविष्यैस्तैर्गुणैः पुण्यैः स्तोतव्योयं नरोत्तमः । कृतवान्यानि कर्माणि पृथुरेव महायशाः

Este mejor de los hombres debe ser alabado por aquellas virtudes futuras, piadosas y meritorias, así como se alaba al muy renombrado rey Pṛthu por las obras que realizó.

Verse 79

ऊचुस्ते मुनयः सर्वे गुणान्दिव्यान्महात्मनः । सत्यवाञ्ज्ञानसंपन्नो बुद्धिमान्ख्यातविक्रमः

Entonces todos aquellos munis hablaron de las virtudes divinas de ese magnánimo: veraz, colmado de conocimiento, inteligente y célebre por su valor.

Verse 80

सदा शूरो गुणग्राही पुण्यवांस्त्यागवान्गुणी । धार्मिकः सत्यवादी च यज्ञानां याजकोत्तमः

Es siempre valiente, reconoce la virtud; es meritorio, generoso y colmado de buenas cualidades. Justo y veraz también, es el más excelente ejecutor de los ritos de sacrificio (yajña).

Verse 81

प्रियवाक्सत्यवादी च धान्यवान्धनवान्गुणी । गुणज्ञः सगुणग्राही धर्मज्ञः सत्यवत्सलः

Habla con dulzura y dice la verdad; es rico en grano y en bienes, y posee virtudes. Conoce el mérito, aprecia las buenas cualidades, entiende el dharma y ama fielmente la verdad.

Verse 82

सर्वगः सर्ववेत्ता च ब्रह्मण्यो वेदवित्सुधीः । प्रज्ञावान्सुस्वरश्चैव वेदवेदांगपारगः

Es omnipresente y omnisciente; devoto de Brahman y sabio conocedor de los Vedas. Dotado de discernimiento y de voz armoniosa, ha dominado los Vedas y también sus disciplinas auxiliares (Vedāṅgas).

Verse 83

धाता गोप्ता प्रजानां स विजयी समरांगणे । राजसूयादिकानां तु यज्ञानां राजसत्तमः

Es sustentador y protector del pueblo; victorioso en el campo de batalla, es el más excelso de los reyes, digno de celebrar sacrificios reales como el Rājasūya.

Verse 84

आहर्ता भूतले चैकः सर्वधर्मसमन्वितः । एते गुणा अस्य चांगे भविष्यंति महात्मनः

En la tierra surgirá un único guía sin rival, dotado de todas las virtudes del dharma. Estas cualidades se manifestarán en la propia persona de ese gran ser.

Verse 85

ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ तु कुर्वाणौ सूतमागधौ । गुणैश्चैव भविष्यैश्च स्तोत्रं तस्य महात्मनः

Designados por los rishis, aquellos dos—Sūta y Māgadha—componían un himno para ese magnánimo, alabándolo por sus virtudes y por lo que aún habría de realizar.

Verse 86

तदा प्रभृति वै लोकास्तवैस्तुष्टा महामते । पुरतश्च भविष्यंति दातारः स्तावनैर्गुणैः

Desde entonces, oh magnánimo, los hombres, complacidos por tus himnos, acudirán ante ti como benefactores, movidos por las alabanzas de tus virtudes.

Verse 87

ततः प्रभृति लोकेस्मिन्स्तवेषु द्विजसत्तमाः । आशीर्वादाः प्रयुज्यंते तेषां द्रविणमुत्तमम्

Desde entonces en este mundo, oh el mejor de los dos veces nacidos, en los himnos se emplean bendiciones; y para quienes las pronuncian, ello se vuelve la riqueza suprema.

Verse 88

सूताय मागधायैव बंदिने च महोदयम् । चारणाय ततः प्रादात्तैलंगं देशमुत्तमम्

Luego otorgó la próspera región de Mahodaya al Sūta, al Māgadha y al bardo (Bandin); y al Cāraṇa le concedió la excelente tierra de Tailaṅga (Teliṅga).

Verse 89

पृथुः प्रसादाद्धर्मात्मा हैहयं देशमेव च । रेवातीरे पुरं कृत्वा स्वनाम्ना नृपनंदनः

El justo Pṛthu, por su favor, concedió también el país de los Haihaya; y el hijo del rey edificó una ciudad a orillas de la Revā, dándole su propio nombre.

Verse 90

ब्राह्मणेभ्यो द्विजश्रेष्ठ यजन्दाता पृथुः पुरा । सर्वज्ञं सर्वदातारं धर्मवीर्यं नरोत्तमम्

Oh el mejor de los dos veces nacidos, en tiempos antiguos el rey Pṛthu—dador mientras celebraba sacrificios—honró a los brāhmaṇas: el omnisciente, el dador universal, el héroe del dharma, el más excelso entre los hombres.

Verse 91

तं ददृशुः प्रजाः सर्वा मुनयश्च तपोमलाः । ऊचुः परस्परं पुण्या एष राजा महामतिः

Todo el pueblo lo vio, y también lo contemplaron los munis, purificados por la austeridad. Aquellos virtuosos se dijeron unos a otros: «Este es un rey de gran mente».

Verse 92

देवादीनां वृत्तिदाता अस्माकं च विशेषतः । प्रजानां पालकश्चैव वृत्तिदो हि भविष्यति

Él llegará a ser, en verdad, el dador de sustento para los devas y los demás—y especialmente para nosotros; será también el protector de los súbditos y un verdadero dispensador de sustento.

Verse 93

इयं धात्री महाप्राज्ञा उप्तं बीजं पुरा किल । जीवनार्थं प्रजाभिस्तु ग्रासयित्वा स्थिराभवत्

Esta Tierra (Dhātrī), de gran sabiduría, se dice que una vez tragó la semilla que había sido sembrada; y, para sostener la vida de las criaturas, se volvió firme y estable.

Verse 94

ततः पृथुं द्विजश्रेष्ठ प्रजाः समभिदुद्रुवुः । विधत्स्वेति सुवृत्तिं नो मुनीनां वचनं तदा

Entonces, oh el mejor de los dos veces nacidos, los súbditos acudieron presurosos a Pṛthu. «Establece para nosotros un buen sustento y un orden de vida», tal fue entonces la palabra de los munis.

Verse 95

ग्रासयित्वा तदान्नानि पृथ्वी जाता सुनिश्चला । भयं प्रजानां सुमहत्स दृष्ट्वा राजसत्तमः

Cuando fueron devorados los granos y las cosechas, la tierra quedó por completo inmóvil; al ver el inmenso temor del pueblo, el mejor de los reyes respondió.

Verse 96

महर्षिवचनात्सोपि प्रगृह्य सशरं धनुः । अभ्यधावत वेगेन पृथ्वीं क्रुद्धो नराधिपः

Por indicación del gran sabio, él también tomó su arco con la flecha ya encajada; y, airado, el rey se lanzó a gran velocidad hacia la Tierra.

Verse 97

कौंजरं रूपमास्थाय भयात्तस्य तु मेदिनी । वनेषु दुर्गदेशेषु गुप्ता भूत्वा चचार सा

Por miedo a él, la Tierra, Medinī, asumió la forma de un elefante; y, oculta, vagó por bosques y parajes inaccesibles.

Verse 98

न पश्यति महाप्राज्ञः कुरूपं द्विजसत्तमाः । आचचक्षुर्महाप्राज्ञं कुंजरं रूपमास्थिता

Los verdaderamente sabios no ven fealdad, oh el mejor de los nacidos dos veces. Ellos percibieron al gran sabio como un elefante, pues había asumido esa forma.

Verse 99

ततः कुंजररूपांतामभिदुद्राव पार्थिवः । ताड्यमाना च सा तेन निशितैर्मार्गणैस्ततः

Entonces el rey se abalanzó sobre ella, que estaba en forma de elefante; y ella, herida por él con flechas agudas, respondió en seguida.

Verse 100

हरिरूपं समास्थाय पलायनपराभवत् । हरेरूपं समास्थाय अभिदुद्राव पार्थिवः

Asumiendo la forma de Hari, fue vencido por el impulso de huir; y el rey también—habiendo tomado la forma de Hari—se lanzó a perseguirlo.

Verse 101

सोतिक्रुद्धो महाप्राज्ञो रोषारुणसुलोचनः । सुबाणैर्निशितैस्तीक्ष्णैराजघान स मेदिनीम्

Encolerizado hasta el extremo, aquel de gran sabiduría—con los hermosos ojos enrojecidos por la ira—hirió entonces a Medinī, la Tierra, con flechas agudas y aceradas.

Verse 102

आकुलव्याकुला जाता बाणाघातहता तदा । माहिषं रूपमास्थाय पलायनपराभवत्

Entonces, herida por el golpe de las flechas, quedó totalmente turbada; y, tomando la forma de un búfalo, se entregó por completo al afán de huir.

Verse 103

अभ्यधावत वेगेन बाणपाणिर्धनुर्धरः । सा गौर्भूत्वा द्विजश्रेष्ठा स्वर्गमेव गता ध्रुवम्

El arquero, con la flecha en la mano y el arco empuñado, corrió con ímpetu. Pero aquella excelsa entre los dvija, hecha vaca, fue ciertamente al cielo, sola.

Verse 104

ब्रह्मणः शरणं प्राप्ता विष्णोश्चैव महात्मनः । रुद्रादीनां च देवानां त्राणस्थानं न विंदति

Aun habiendo buscado refugio en Brahmā, en Viṣṇu el magnánimo y en los dioses encabezados por Rudra, no se halla todavía un verdadero lugar de liberación, un amparo seguro.

Verse 105

अलभंती भृशं त्राणं वैन्यमेवान्वविंदत । तस्य पार्श्वं पुनः प्राप्ता बाणघातसमाकुला

Al no hallar amparo eficaz, buscó refugio en Vainya; y, herida y estremecida por los golpes de las flechas, volvió a llegar junto a su costado.

Verse 106

बद्धांजलिपुटाभूत्वा तं पृथुं वाक्यमब्रवीत् । त्राहित्राहीति राजेंद्र सा राजानमभाषत

Con las manos unidas en reverencia, se dirigió al rey Pṛthu diciendo: «¡Sálvame, sálvame!»; así, oh señor de reyes, habló al soberano.

Verse 107

अहं धात्री महाभाग सर्वाधारा वसुंधरा । निहतायां मयि नृप निहतं लोकसप्तकम्

Yo soy la Sustentadora, oh noble: la Tierra que sostiene todo, el apoyo universal. Si yo soy abatida, oh rey, queda abatido el mundo séptuple.

Verse 108

कृतांजलिपुटा भूत्वा पूज्या लोकैस्त्रिभिः सदा । उवाच चैनं राजानमवध्या स्त्री सदा नृप

Con las manos juntas en reverencia, ella—siempre digna de honor en los tres mundos—dijo a aquel rey: «A una mujer nunca se la debe dañar, oh gobernante».

Verse 109

स्त्रीणां वधे महत्पापं दृष्टमस्ति द्विजोत्तमैः । गवां वधे महत्पापं दृष्टमस्ति द्विजोत्तमैः

Los más eminentes entre los dos veces nacidos han declarado que matar a las mujeres es un gran pecado. Los más eminentes entre los dos veces nacidos han declarado que matar vacas es un gran pecado.

Verse 110

मया विना महाराज कथं धारयसे प्रजाः । अहं यदास्थिरा राजंस्तदा लोकाश्चराचराः

Oh gran rey, ¿cómo podrás sostener a tus súbditos sin mí? Cuando yo me vuelvo inestable, oh rey, entonces los mundos—móviles e inmóviles—caen en la inestabilidad.

Verse 111

स्थिरत्वं यांति ते सर्वे स्थिरीभूता यदा ह्यहम् । मां विना तु इमे लोका विनश्येयुश्चराचराः

Todos éstos alcanzan firmeza cuando yo quedo establecida; pero sin mí, estos mundos—móviles e inmóviles—perecerían.

Verse 112

ततः प्रजा विनश्येयुर्मम नाशे समागते । कथं धारयिता चासि प्रजा राजन्मया विना

Entonces, si llegara mi destrucción, los súbditos perecerían. Oh rey, ¿cómo podrías sostener y proteger al pueblo sin mí?

Verse 113

मयि लोकाः स्थिरा राजन्मयेदं धार्यते जगत् । मद्विनाशे विनश्येयुः प्रजाः सर्वा न संशयः

Oh rey, los mundos reposan firmes en mí; por mí se sostiene este universo entero. Si yo pereciera, todas las criaturas perecerían, sin duda alguna.

Verse 114

न मामर्हसि वै हंतुं श्रेयश्चेत्त्वं चिकीर्षसि । प्रजानां पृथिवीपाल शृणु देव वचो मम

Si de veras deseas obrar para el bien supremo, no debes matarme. Oh protector de la tierra, regidor de los pueblos—oh señor—escucha mis palabras.

Verse 115

उपायैश्च महाभाग सुसिद्धिं यांत्युपक्रमाः । समालोक्य ह्युपायं त्वं प्रजा येन धरिष्यति

Oh noble señor, las empresas alcanzan plena perfección mediante los medios adecuados. Por ello, tras considerar con cuidado el método justo, sostiene y protege al pueblo por ese mismo medio.

Verse 116

मां हत्वा त्वं महाराज धारणे पालने सदा । पोषणे च महाप्राज्ञ मद्विना हि कथं नृप

Oh gran rey, si me matas, ¿cómo, sin mí, podrás siempre sostener, proteger y nutrir el reino, oh soberano de suprema sabiduría?

Verse 117

धरिष्यसि प्रजां चेमां कोपं यच्छ त्वमात्मनः । अन्नमयी भविष्यामि धरिष्यामि प्रजामिमाम्

Tú sostendrás a este mismo pueblo: refrena tu propia ira. Yo me tornaré abundancia de alimento, y sostendré a estas gentes.

Verse 118

अहं नारी अवध्या च प्रायश्चित्ती भविष्यसि । अवध्यां तु स्त्रियं प्राहुस्तिर्यग्योनिगतामपि

«Soy mujer y, por ello, no debo ser muerta; tú, en cambio, incurrirás en expiación. Pues declaran inviolable a una mujer, aun si ha caído en un vientre de animal.»

Verse 119

विचार्यैवं महाराज न धर्मं त्यक्तुमर्हसि । एवं नानाविधैर्वाक्यैरुक्तो धात्र्या नराधिपः

«Reflexionando así, oh gran rey, no debes abandonar el dharma.» De este modo, con palabras de muchas clases, el soberano de los hombres fue amonestado por la nodriza/atendiente.

Verse 120

कोपमेनं महाराज त्यज दारुणमेव हि । प्रसन्ने त्वयि राजेंद्र तदा स्वस्था भवाम्यहम्

Oh gran rey, abandona esta ira feroz. Pues cuando estés complacido, oh señor de reyes, entonces volveré a estar tranquila y sana.

Verse 121

एवमुक्तस्तया राजा पृथुर्वैन्यः प्रजापतिः । तामुवाच महाभागां धरित्रीं द्विजसत्तमाः

Así abordado por ella, el Rey Prithu Vainya, el Prajapati, habló entonces a la muy afortunada Dharitri (la Tierra), oh el mejor de los nacidos dos veces.