Yuga-Dharma Framework, Kali-Yuga Diagnosis, and the Hari-Nāma Remedy (Transition to Vedānta Inquiry)

Verse 1

नारद उवाच । आख्यातं भवता सर्वं मुने तत्त्वार्थ कोविद । इदानीं श्रोतुमिच्छामि युगानां स्थितिलक्षणम् ॥ १ ॥

Nārada dijo: «Oh sabio, conocedor del verdadero sentido de la realidad, tú lo has explicado todo. Ahora deseo oír las señales definitorias y el curso establecido (duración y condición) de las Yugas».

Verse 2

सनक उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ मुने लोकोपकारक । युगधर्मान्प्रबक्ष्यामि सर्वलोकोपकारकान् ॥ २ ॥

Sanaka dijo: «Bien dicho, bien dicho, oh sabio de gran inteligencia, bienhechor del mundo. Ahora expondré los deberes de las eras (yuga-dharmas), que traen bienestar a todos los mundos».

Verse 3

धर्मो विवृद्धिमायाति काले कस्मिंस्चिदुत्तम । तथा विनासमायाति धर्म्म एव महीतले ॥ ३ ॥

Oh noble, en ciertos tiempos el Dharma crece y florece; y del mismo modo, sobre la propia tierra, el Dharma también declina y llega a la ruina.

Verse 4

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । दिव्यैर्द्वादशभिर्ज्ञेयं वत्सरैस्तत्र सत्तम ॥ ४ ॥

Kṛta, Tretā, Dvāpara y Kali: estos cuatro juntos constituyen un caturyuga. Oh el mejor de los virtuosos, sabe que su medida es de doce años divinos.

Verse 5

संध्यासन्ध्यांशयुक्तानि युगानि सदृशानि वै । कालतो वेदितव्यानि इत्युक्तं तत्त्वादर्शिभिः ॥ ५ ॥

Las Yugas son en verdad comparables en su estructura, pues están provistas de su saṃdhyā (crepúsculo) y de sus porciones de crepúsculo (saṃdhyāṃśa). Deben comprenderse según su medida de tiempo; así lo han declarado los videntes de la verdad.

Verse 6

आद्ये कृतयुगं प्राहुस्ततस्त्रेताविधानकम् । ततश्च द्वापरं प्राहुः कलिमंत्यं विदुः क्रमात् ॥ ६ ॥

Declaran que primero viene el Yuga Kṛta (Satya); después el Tretā, establecido con su propio orden; luego hablan del Dvāpara; y finalmente, en debida sucesión, conocen al Kali como el último.

Verse 7

देवदानवगंधर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । नासन्कृतयुगे विप्र सर्वे देवसमाः स्मृताः ॥ ७ ॥

En el Yuga Kṛta, oh brāhmaṇa, no había distinciones como dioses, Dānavas, Gandharvas, Yakṣas, Rākṣasas o nāgas; todos eran recordados como iguales a los dioses.

Verse 8

सर्वे हृष्टाश्च धर्मिष्टा न तत्र क्रयविक्रयौ । वेदानां च विभागश्च न युगे कृतसंज्ञके ॥ ८ ॥

En la era llamada Kṛta, todos estaban gozosos y firmes en el Dharma; allí no existían compra ni venta, y ni siquiera había división de los Vedas.

Verse 9

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राः स्वाचारतत्पराः । सदा नारायणपरास्तपोध्यानपरायणाः ॥ ९ ॥

Brahmanes, kṣatriyas, vaiśyas y śūdras—entregados a su propia conducta correcta—están siempre consagrados a Nārāyaṇa, inclinados a la austeridad y dedicados a la meditación.

Verse 10

कामादिदोषनिर्मुक्ताः शमादिगुणतत्पराः । धर्मसाधनचित्ताश्च गतासूया अदांभिकाः ॥ १० ॥

Libres de faltas como el deseo y otras, dedicados a virtudes que comienzan con la serenidad, con la mente puesta en los medios del Dharma, sin envidia y sin hipocresía: tales personas son aptas para el sendero más alto.

Verse 11

सत्यवाक्यरताः सर्वे चतुराश्रमधर्मिणः । वेदाध्ययनसंपन्नाः सर्वशास्त्रविचक्षणाः ॥ ११ ॥

Todos estaban entregados a la palabra veraz, firmes en los deberes de los cuatro āśramas, consumados en el estudio de los Vedas y perspicaces en todas las ramas de la ciencia sagrada.

Verse 12

चतुराश्रमयुक्तेन कर्मणा कालयोनिना । अकामफलसंयोगाः प्रयांति परमां गतिम् ॥ १२ ॥

Mediante la acción fundada en los cuatro āśramas y moldeada por el orden del tiempo, quienes no quedan atados a frutos nacidos del deseo alcanzan el estado supremo.

Verse 13

नारायणः कृतयुगे शुक्लवर्णः सुनिर्मलः । त्रेताधर्मान्प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व सुसमाहितः ॥ १३ ॥

En el Kṛta Yuga, Nārāyaṇa es de tez blanca, perfectamente puro. Ahora expondré los dharmas del Tretā Yuga: escucha con la mente bien recogida.

Verse 14

धर्मः पांडुरतां याति त्रेतायां मुनिसत्तम । हरिस्तु रक्तातां याति किंचित्क्लेशान्विता जनाः ॥ १४ ॥

Oh, el mejor de los sabios: en el Tretā Yuga el Dharma palidece (pierde su pleno vigor), mientras Hari toma un matiz rojizo; y los hombres quedan tocados por cierta medida de aflicción.

Verse 15

क्रियायोगरताः सर्वे यज्ञकर्मसु निष्टिताः । सत्यव्रता ध्यानपराः सदाध्यानपरायणाः ॥ १५ ॥

Todos estaban entregados al kriyā-yoga, firmemente establecidos en los ritos del yajña. Guardaban el voto de la verdad, inclinados a la meditación, y siempre consagrados por entero a la meditación.

Verse 16

द्विपादो वर्तते धर्मो द्वापरे च मुनीश्वर । हरिः पीतत्वमायाति वेदश्चापि विभज्यते ॥ १६ ॥

Oh, el mejor de los sabios: en la era de Dvāpara el Dharma se sostiene en dos pies; Hari asume un tono amarillo, y el Veda también se divide.

Verse 17

असत्यनिरताश्चापि केचित्तत्र द्विजोत्तमाः । ब्राह्मणाद्याश्च वर्णाः स्युः केचिद्रागादिदुर्गुणाः ॥ १७ ॥

Oh, el mejor de los dos veces nacidos: allí también algunos se entregan a la falsedad; y entre los órdenes sociales, comenzando por los brāhmaṇas, algunos quedan marcados por faltas como el apego (rāga) y otros vicios.

Verse 18

केचित्स्वर्गापवर्गार्थं विप्रयज्ञान्प्रकुर्वते । केचिद्धनादिकामाश्च केचित्कल्मषचेतसः ॥ १८ ॥

Unos realizan los sacrificios propios de los brāhmaṇas buscando el cielo o el apavarga (liberación); otros los hacen deseando riqueza y otros frutos; y otros, con la mente manchada por el pecado, los ejecutan por motivos impuros.

Verse 19

धर्माधर्मौ समौ स्यातां द्वापरे विप्रसत्तम । अधर्मस्य प्रभावेण क्षीयंते च प्रजास्तथा ॥ १९ ॥

Oh, el mejor de los brāhmaṇas: en la era de Dvāpara, dharma y adharma quedan igualados; y por la influencia del adharma, las criaturas y la gente también decaen y se consumen.

Verse 20

अल्पायुषो भविष्यंति केचिञ्चापि मुनीश्वर । केचित्पुण्यरतान् दृष्ट्वा असूयां विप्र कुर्वते ॥ २० ॥

Oh, el mejor de los sabios: algunos serán de vida breve; y otros, oh brāhmaṇa, al ver a quienes se deleitan en el mérito, caerán en la envidia y en la censura.

Verse 21

कलिस्थितिं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व समाहितः । धर्मः कलियुगे प्राप्ते पादेनैकेन वर्तते ॥ २१ ॥

Describiré la condición de la era de Kali—escucha con la mente recogida. Cuando llega el Kali-yuga, el Dharma permanece en pie sólo sobre un pie (una cuarta parte de su fuerza plena).

Verse 22

तामसं युगमासाद्य हरिः कृष्णत्वमेति च । यः कश्चिदपि धर्मात्मा यज्ञाचारान्करोति च ॥ २२ ॥

Cuando llega la era tāmasa (Kali), Hari en verdad asume la forma de Kṛṣṇa; y quienquiera que sea de alma justa y continúe cumpliendo las disciplinas prescritas del yajña, permanece establecido en el dharma.

Verse 23

यः कश्चिदपि पुण्यात्मा क्रियायोगरतो भवेत् । नरं धर्मरतं दृष्ट्वा सर्वेऽसूयां प्रकुर्वते ॥ २३ ॥

Aunque haya alguien de alma virtuosa, entregado al kriyā-yoga, al ver a un hombre firme en el dharma, todos tienden a entregarse a la envidia y a buscar faltas.

Verse 24

व्रताचाराः प्रणश्यंति ज्ञानयज्ञादयस्तथा । उपद्रवा भविष्यंति ह्यधर्मस्य प्रवतनात् ॥ २४ ॥

Por la expansión del adharma, perecerán las observancias de votos y la recta conducta; asimismo declinarán los sacrificios fundados en el conocimiento (jñāna-yajña) y otros ritos sagrados, y surgirán calamidades.

Verse 25

असूयानिरताः सर्वे दंभाचारपरायणाः । प्रजाश्चाल्पायुषः सर्वा भविष्यंति कलौ युगे ॥ २५ ॥

En el Kali-yuga, todos estarán absortos en la envidia y entregados a una conducta hipócrita; y todos los seres se volverán de vida breve.

Verse 26

नारद उवाच । युगधर्माः समाख्यातास्त्वया संक्षेपतो मुने । कलिं विस्तरतो ब्रूहि त्वं हि धर्मविदां वरः ॥ २६ ॥

Nārada dijo: «Oh sabio, has expuesto brevemente los dharmas de las eras. Ahora descríbeme con detalle el Kali-yuga, pues tú eres el más excelso entre los conocedores del Dharma».

Verse 27

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चमुनिसत्तम । किमाहाराः किमाचाराः भविष्यंति कलौ युगे ॥ २७ ॥

Oh el mejor de los sabios, ¿qué clase de alimento comerán los brāhmaṇas, kṣatriyas, vaiśyas y śūdras, y qué conducta seguirán en la era de Kali?

Verse 28

सनक उवाच । श्रृणुष्व मुनिशार्दूल सर्वलोकोपकारक । कलिधर्मान्प्रवक्ष्यामि विस्तरेण यथातथम् ॥ २८ ॥

Sanaka dijo: «Escucha, oh tigre entre los sabios, bienhechor de todos los mundos. Expondré los dharmas del Kali-yuga con amplitud, plena y fielmente, tal como son».

Verse 29

सर्वे धर्मा विनश्यंति कृष्णे कृष्णत्वमागते । तस्मात्कलिर्महाघोरः सर्वपातकसंकरः ॥ २९ ॥

Cuando Kṛṣṇa retorna a Su propio estado divino (al partir de este mundo), todas las formas de dharma se marchitan. Por ello Kali se vuelve sumamente terrible, una mezcla confusa que engendra toda clase de pecado.

Verse 30

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा धर्मपराङ्मुखाः । घोरे कलियुगे प्राप्ते द्विजा वेदपराङ्मुखाः ॥ ३० ॥

Cuando llega el terrible Kali-yuga, brāhmaṇas, kṣatriyas, vaiśyas y śūdras se apartan del dharma; y los nacidos dos veces (dvijas) se apartan del Veda.

Verse 31

व्याजधर्मरताः सर्वे असूयानिरतास्तथा । वृथाहंकारदुष्टाश्च सत्यहीनाश्च पंडिताः ॥ ३१ ॥

Todos se entregan a una religiosidad fingida, absortos en hallar faltas; corrompidos por un orgullo vano, y—aunque llamados “sabios”—carentes de veracidad.

Verse 32

अहमेवाधिक इति सर्वेऽपि विवदंति च । अधर्मलोलुपाः सर्वे तथा वैतंहिका नराः ॥ ३२ ॥

Todos discuten diciendo: «Sólo yo soy superior». Todos codician el adharma; y tales hombres son también engañosos e hipócritas.

Verse 33

अतः स्वल्पायुषः सर्वे भविष्यंति कलौ युगे । अल्पायुष्ट्वान्मनुष्याणां न विद्याग्रहणं द्विज ॥ ३३ ॥

Por ello, en la era de Kali todos serán de vida breve. Debido a la corta existencia humana, oh dos veces nacido, no habrá una adecuada adquisición del saber sagrado.

Verse 34

विद्याग्रहणशून्यत्वादधर्मो वर्तते पुनः । युत्क्रमेण प्रजाः सर्वा म्रियंते पापतत्पराः ॥ ३४ ॥

Por carecer de la recepción y el cultivo del verdadero conocimiento, el adharma vuelve a prevalecer; y, con el curso del tiempo, todos los seres perecen—entregados al pecado.

Verse 35

ब्राह्मणाद्यास्तथा वर्णाः संकीर्यंते परस्परम् । कामक्रोधपरा मूढा वृथासंतापपीडिताः ॥ ३५ ॥

Así, los órdenes sociales, comenzando por los brāhmaṇas, se mezclarán entre sí. Impulsados por el deseo y la ira, los hombres se vuelven necios y son atormentados por un sufrimiento innecesario.

Verse 36

शूद्रतुल्या भविष्यंति सर्वे वर्णा कलौ युगे । उत्तमा नीचतां यांति नीचाश्चोत्तमतां तथा ॥ ३६ ॥

En la era de Kali, todos los varṇa serán como śūdras; los nobles caerán en bajeza, y los humildes, del mismo modo, ascenderán a lo alto.

Verse 37

राजनो द्रव्यनिरतास्तथा ह्यन्यायवर्त्तिनः । पीडयंति प्रजाश्चैव करैरत्यर्थयोजितैः ॥ ३७ ॥

Los reyes, absortos en la riqueza y andando por la senda de la injusticia, oprimirán a sus súbditos imponiendo tributos excesivamente gravosos.

Verse 38

शववाहाभविष्यंति शूद्राणां च द्विजातयः । धर्मस्त्रीष्वपि गच्छंति पतयो जारधर्मिणः ॥ ३८ ॥

En el porvenir, los dos veces nacidos (dvija) serán portadores de cadáveres para los śūdras; y aun la rectitud irá a las mujeres, mientras los maridos vivirán con la conducta de adúlteros.

Verse 39

द्विषंति पितरं पुत्रा भर्तारं च स्त्रियोऽखिलाः । परिस्त्रीनिरतः सर्वे परद्रव्यपरायणाः ॥ ३९ ॥

Los hijos odiarán a sus padres, y todas las esposas despreciarán a sus maridos. Todos se entregarán a las mujeres ajenas y se aferrarán a la riqueza de otros.

Verse 40

मत्स्यामिषेण जीवंति दुहंतश्चाप्यजीविकाम् । घोरे कलियुगे विप्र सर्वे पापरता जनाः ॥ ४० ॥

Oh brāhmaṇa, en el terrible Kali-yuga la gente vivirá de pescado y carne, e incluso de ordeñar como sustento; todos los hombres se inclinarán al pecado.

Verse 41

सतामसूयानिरतां उपहासं प्रकुर्वते । सरित्तीरेषु कुद्दालैर्वापयिष्यंति चौषधीः ॥ ४१ ॥

Se deleitarán en la envidia hacia los virtuosos y los ridiculizarán; y en las riberas de los ríos cavarán con palas y plantarán hierbas medicinales.

Verse 42

पृथ्वी निष्फलतां याति बीजं पुष्पं विनश्यति । वेश्यालावंयशीलेषु स्पृहा कुर्वंति योषितः ॥ ४२ ॥

La tierra se volverá estéril; las semillas y las flores perecerán. Las mujeres sentirán anhelo por la belleza y las maneras de las cortesanas.

Verse 43

धर्मविक्रयिणो विप्राः स्त्रियश्च भगविक्रयाः । वेदविक्रयकाश्चान्ये शूद्राचाररता द्विजाः ॥ ४३ ॥

Los brāhmaṇas se volverán vendedores del dharma; las mujeres, vendedoras del cuerpo; otros, vendedores del Veda; y los nacidos dos veces se complacerán en la conducta de los śūdras.

Verse 44

साधूनां विधवानां च वित्तान्यपहरंति च । न व्रतानि चरिष्यन्ति ब्राह्मणा द्रव्यलोलुपाः ॥ ४४ ॥

Incluso arrebatarán las riquezas de los virtuosos y de las viudas; y los brāhmaṇas, codiciosos de bienes, ya no observarán los votos sagrados (vrata).

Verse 45

धर्माचारं परित्यज्य वृथावादैर्विषज्जिताः । द्विजाः कुर्वंति दंभार्थं पितृश्राद्धादिकाः क्रियाः ॥ ४५ ॥

Abandonando la conducta recta y manchados por palabras vanas, algunos nacidos dos veces realizarán ritos como el śrāddha a los antepasados sólo por ostentación e hipocresía.

Verse 46

अपात्रेष्वेव दानानि प्रयच्छंति नराधमाः । दुग्धलोभनिमित्तेन गोषु प्रीतिं च कुर्वते ॥ ४६ ॥

Los más viles de los hombres dan dádivas sólo a quienes no son dignos; y muestran afecto a las vacas únicamente por codicia de la leche.

Verse 47

न कुर्वंति तथा विप्राः स्नानशौचादिकाः क्रियाः । अपात्रेष्वेव दानानि प्रयच्छंति नराधमाः ॥ ४७ ॥

Tales brāhmaṇas no realizan los actos prescritos, como el baño y la pureza ritual; y los más bajos entre los hombres dan dádivas sólo a los indignos.

Verse 48

साधुनिंदापराश्चैव विप्रनिंदापरास्तथा । न कस्यापि मनो विप्र विष्णुभक्तिपरं भवेत् ॥ ४८ ॥

Oh brāhmaṇa, quienes se entregan a censurar a los virtuosos, y asimismo quienes se empeñan en censurar a los brāhmaṇas: en ellos la mente de nadie se inclina a la bhakti hacia el Señor Viṣṇu.

Verse 49

यज्विनश्च द्विजानैव धनार्थराजकिंकराः । ताडयंति द्विजान्दुष्टाः कृष्णे कृष्णत्वमागते ॥ ४९ ॥

Cuando Kṛṣṇa ha venido en Su propia forma de tez oscura, los malvados servidores de los reyes, codiciosos de riqueza, golpean incluso a los brāhmaṇas dos veces nacidos y a los oficiantes del sacrificio.

Verse 50

दानहीना नराः सर्वे घोरे कलियुगे मुने । प्रतिग्रहं प्रकुर्वंति पतितानामपि द्विजाः ॥ ५० ॥

Oh sabio, en este terrible Kali Yuga todos los hombres carecen de caridad; incluso los brāhmaṇas dos veces nacidos aceptan dádivas sin discernimiento, aun de los caídos.

Verse 51

कलेः प्रथमपादेऽपि विंनिंदंति हरिं नराः । युगान्ते च हरेर्नाम नैवकश्चिद्वदिष्यति ॥ ५१ ॥

Aun en el primer cuarto del Kali-yuga, los hombres injurian a Hari; y al fin de la era, nadie en absoluto pronunciará siquiera el Nombre de Hari.

Verse 52

शूद्रस्त्रीसंगनिरता विधवासंगलोलुपाः । शूद्रान्नभोगनिरता भविष्यंति कलौ द्विजाः ॥ ५२ ॥

En la era de Kali, los dos veces nacidos se entregarán a la compañía de mujeres śūdra, codiciarán el trato con viudas y se deleitarán en comer alimentos obtenidos de los śūdras.

Verse 53

विहाय वेदसन्मार्गं कुपथाचारसंगताः । पाषंडाश्चभविशष्यंतिचतुराश्रमनिंदकाः ॥ ५३ ॥

Abandonando la senda verdadera de los Vedas y asociándose con prácticas corruptas en un camino torcido, se volverán herejes y denigrarán el orden de los cuatro āśramas.

Verse 54

न चद्विजा तिशुश्रूषां कुर्वंति चरणोद्भवाः । द्विजातिधर्मान्गृह्णन्ति पाखण्डलिङ्गिनोऽधमाः ॥ ५४ ॥

Y los nacidos de los pies no prestarán servicio a los dos veces nacidos; mientras que los más viles—portando las señales de sectas heréticas—se apropiarán de los deberes y prácticas destinados a los dos veces nacidos.

Verse 55

काषायपरिवीताश्च जटिला भस्मधूलिताः । शूद्राधर्मान्प्रवक्ष्यंती कूटयुक्तपरायणाः ॥ ५५ ॥

Vestidos con ropas color ocre, con cabellos enmarañados y cubiertos de ceniza y polvo, proclamarán doctrinas de dharma propias de los śūdras, entregados al engaño y a la intriga.

Verse 56

द्विजाःस्वाचारमुत्स्सृज्यचपरपाकान्नभोजिनः । भविष्यंतिदुरात्मानः शूद्राः प्रव्रजितास्तथा ॥ ५६ ॥

Los dos veces nacidos, abandonando su conducta prescrita, comerán alimento cocido por otros; se volverán de mente perversa. Asimismo, incluso los śūdras abrazarán la vida del renunciante.

Verse 57

उत्कोचजीविनस्तत्र भविष्यंति कलौ मुने । धर्मटीनास्तु पाषंडा कापाला भिक्षवोऽधमाः ॥ ५७ ॥

Oh sabio, en la era de Kali surgirán quienes vivan de sobornos. Y habrá herejes impostores que, con apariencia de Dharma, vagarán como mendicantes: portadores de kapāla y monjes viles.

Verse 58

धर्मविध्वंसशीलानां द्विजानां द्विजसत्तम । शूद्रा धर्मान्प्रवक्ष्यंतिह्यधिरुह्योत्तमासनम् ॥ ५८ ॥

Oh el mejor de los dos veces nacidos, cuando los dos veces nacidos se inclinen a destruir el dharma, los śūdras subirán al asiento más alto y comenzarán a exponer el dharma.

Verse 59

एते चान्येच बहवो नग्नरक्तपटादिकाः । पाषंडाः प्रचारिष्यंति प्रायो वेदविदूषकाः ॥ ५९ ॥

Estos y muchos otros—con señales como la desnudez, vestiduras rojas y semejantes—se propagarán como facciones heréticas; y en su mayoría mancillarán y corromperán el Veda.

Verse 60

गीतवादित्रकुशलाः क्षुद्रधर्मसमाश्रयाः । भविष्यंतिकलौ प्रायो धर्मविध्वंसका नराः ॥ ६० ॥

En la era de Kali, la mayoría será diestra en el canto y en los instrumentos, pero se refugiará en formas mezquinas y superficiales de religión; y así se volverá destructora del verdadero Dharma.

Verse 61

अल्पद्रव्या वृथालिंगा वृथाहंकारदूषिताः । हर्तारं परवित्तानां भवितारो नराधमाः ॥ ६१ ॥

Quienes poseen escasos bienes, llevan en vano señales externas y están manchados por un orgullo vacío: esos hombres, los más viles, se vuelven ladrones y arrebatan la riqueza ajena.

Verse 62

प्रतिग्रहपरा नित्यं जगदुन्मार्गशीलिनः । आत्मस्तुतिपराः सर्वे परनिंदापरास्तथा ॥ ६२ ॥

Siempre están empeñados en aceptar dádivas, y por costumbre desvían al mundo hacia el mal camino; todos se entregan a alabarse a sí mismos y, del mismo modo, a censurar a los demás.

Verse 63

विश्वस्तघातिनः क्रूरा दयाधर्मविवर्जिताः । भविष्यंति नरा विप्र कलौ चाधर्मबांधवाः ॥ ६३ ॥

Oh brāhmaṇa, en la era de Kali los hombres serán traicioneros—hiriendo a quienes confían en ellos—crueles y privados de compasión y de dharma; en verdad, en Kali serán compañeros y parientes de la injusticia (adharma).

Verse 64

परमायुश्च भविता तदा वर्षाणि षोडश । घोरे कलियुगे विप्र पंचवर्षा प्रसूयते ॥ ६४ ॥

Entonces la vida máxima será de apenas dieciséis años. Oh brāhmaṇa, en el terrible Kali-yuga, una niña dará a luz a los cinco años.

Verse 65

सप्तवर्षाष्टवर्षाश्च युवानोऽतः परे जरा । स्वकर्मत्यागिनः सर्वे कृतघ्नाभिन्नवृत्तयः ॥ ६५ ॥

Unos tienen siete u ocho años; otros son jóvenes, y más allá de eso ya son ancianos. Todos abandonan sus deberes propios; son ingratos, y su conducta es dividida e inconstante.

Verse 66

याचकाश्चद्विजा नित्यं भविष्यंति कलौ युगे । परावमाननिरताः प्रहृष्टाः परवेश्मनि ॥ ६६ ॥

En la era de Kali, incluso los dos veces nacidos se volverán mendigos sin cesar; entregados a ultrajar a los demás y gozosos en las casas ajenas.

Verse 67

तत्रैव निंदानिरता वृथाविश्रंभिणो जनाः । निदां कुर्वंति सततं पितृमातृसुतेषु च ॥ ६७ ॥

Allí mismo, la gente se entregará a la censura y confiará sin discernimiento; sin cesar incurrirán en la calumnia, incluso contra su propio padre, madre e hijos.

Verse 68

वदंति वाचा धर्मांश्च चेतसा पापलोलुपाः । धनविद्यावयोमत्ताः सर्वदुःखपरायणाः ॥ ६८ ॥

Hablan del dharma con la boca, pero en su mente codician el pecado. Embriagados por la riqueza, el saber y la juventud, se consagran únicamente a toda clase de aflicción.

Verse 69

व्याधितस्करदुर्भिक्षैः पीडिता अतिमांयिनः । प्रपुष्यंति वृथैवामी न विचार्य च दुष्कृतम् ॥ ६९ ॥

Afligidos por enfermedades, ladrones y hambrunas, los sumamente engañados seguirán luchando en vano, sin reflexionar sobre sus propias malas acciones.

Verse 70

धर्ममार्गप्रणेतारं तिरस्कुर्वंति पापिनः । धर्मकार्ये रतं चैव वृथाविश्रंभिणो जनाः ॥ ७० ॥

Los pecadores menospreciarán a quien traza el sendero del dharma; y quienes confían en vano también se burlarán del que se dedica a la acción justa.

Verse 71

भविष्यंति कलौ प्राप्ते राजानो म्लेच्छजातयः । शूद्रा भैक्ष्यरताश्चैव तेषां शुश्रूषणे द्विजाः ॥ ७१ ॥

Cuando llegue la era de Kali, surgirán reyes de linajes mleccha (extranjeros e impíos); y los śūdra se entregarán a la mendicidad, mientras que los dvija (los nacidos dos veces) se ocuparán en servirles.

Verse 72

न शिष्यो न गुरुः कश्चिन्न पुत्रो न पिता तथा । न भार्या न पतिश्चैव भवितारोऽत्र संकरे ॥ ७२ ॥

En esta confusión y mezcla del orden, no habrá verdadero discípulo ni verdadero maestro; del mismo modo, no habrá hijo auténtico ni padre auténtico. Ni esposa ni esposo permanecerán realmente como tales en este desarreglo.

Verse 73

कलौ गते भविष्यंति धनाढ्या अपि याचकाः । रस विक्रयिणश्चापि भविष्यंति द्विजातयः ॥ ७३ ॥

Cuando avance la era de Kali, aun los ricos se volverán mendigos; y los dvija también se convertirán en vendedores de placeres y sabores, de goces mundanos.

Verse 74

धर्मकंचुकसंवीता मुनिवेषधरा द्विजाः । अपण्यविक्रयरता अगम्यागामिनस्तथा ॥ ७४ ॥

Los brahmanes, envueltos en el manto del «dharma» y llevando el disfraz de sabios, se deleitarán en comprar y vender lo que no debe comerciarse, y acudirán a mujeres a las que no se debe acercar.

Verse 75

वेदनिंदापराश्चैव धर्मशास्त्रविनिंदुकाः । शूद्रवृत्त्यैव जीवंति नरकार्हा द्विजा मुने ॥ ७५ ॥

Y aquellos dvija entregados a denigrar los Vedas y a despreciar los Dharmaśāstras—viviendo sólo de oficios tenidos por propios de los śūdra—oh sabio, son dignos del infierno.

Verse 76

अनावृष्टभयं प्राप्ता गगनासक्तदृष्टयः । भविष्यंति कलौ मर्त्यासर्वे क्षुद्भयकातराः ॥ ७६ ॥

En la era de Kali, los mortales serán presa del temor a la sequía; con la mirada fija en el cielo, todos quedarán afligidos y estremecidos por el miedo al hambre.

Verse 77

कंदपर्णफलाहारास्तापंसा इव मानवाः । आत्मानं तारयिष्यंति अनावृष्ट्यातिदुखिताः ॥ ७७ ॥

Afligidos por un sufrimiento extremo a causa de la sequía, los hombres se sostendrán y se salvarán viviendo de raíces, hojas y frutos, como ascetas entregados a la austeridad.

Verse 78

कामार्ता ह्रस्वदेहाश्च लुब्धा श्चाधर्मतत्पराः । कलौ सर्वे भविष्यंति स्वल्पभाग्या बहुप्रजाः ॥ ७८ ॥

En la era de Kali, todos estarán afligidos por el deseo, serán de baja estatura, codiciosos y entregados a la impiedad; de poca fortuna, pero con muchos hijos.

Verse 79

स्त्रियः स्वपोषणपरा वेश्या लावण्यशीलिकाः । पतिवाक्यमनादृत्य सदान्यगृहतत्पराः ॥ ७९ ॥

Las mujeres, ocupadas en su propio sustento—cortesanas y las de encanto coqueto—despreciarán las palabras del esposo y, sin cesar, se inclinarán hacia la casa de otro hombre.

Verse 80

दुःशीला दुष्टशीलेषु करिष्यिंति सदा स्पृहाम् । असद्वृत्ता भविष्यंति पुरुषेषु कुलांगनाः ॥ ८० ॥

Las mujeres de mala conducta sentirán siempre anhelo por hombres de carácter perverso; y aun las damas de buena estirpe caerán en proceder impropio entre los varones.

Verse 81

चौरादिभयभीताश्च काष्टयंत्राणि कुर्वते । दुर्भिक्षकरपीडाभिरतीवोपद्रुता जनाः ॥ ८१ ॥

Aterrados por el temor a ladrones y otros peligros, los hombres construyen artilugios protectores de madera. Oprimidos por la hambruna y por tributos gravosos, el pueblo queda hondamente afligido.

Verse 82

गोधूमान्नयवान्नाढ्ये देशे यास्यंति दुःखिताः । निधाय हृद्यकर्मणि प्रेरयंति वचः शुभम् ॥ ८२ ॥

Los afligidos se encaminan a una tierra abundante en alimento de trigo y de cebada. Con la mente puesta en lo que alegra y beneficia al corazón, pronuncian palabras auspiciosas y alentadoras.

Verse 83

स्वकार्यसिद्धिपर्यंतं बंधुतां कुर्वते जनाः । भिक्षवश्चाव मित्रादिस्नेहसंबंधयंत्रिताः ॥ ८३ ॥

Los hombres sostienen el parentesco sólo hasta que se cumple su propio propósito. Y aun los mendicantes pueden quedar atados, enredados por afectos y vínculos como la amistad.

Verse 84

अन्नोपाधिनिमित्तेन शिष्यान्गृह्णंति भिक्षवः ॥ ८४ ॥

Tomando la comida como pretexto, los mendicantes aceptan discípulos.

Verse 85

उभाभ्यामथ पाणिभ्यां शिरःकंडूयनं स्त्रियः । कुर्वंत्यो गुरुभर्तॄणामाज्ञामुल्लंघयंति च ॥ ८५ ॥

Además, las mujeres que se rascan la cabeza con ambas manos también transgreden las órdenes de sus mayores y de sus maridos.

Verse 86

पाषंडालापनिरताः पाषंडजनसंगिनः । यदा द्विजा भविष्यंति तदा वृद्धिं कलिर्व्रजेत् ॥ ८६ ॥

Cuando los dos veces nacidos se deleitan en conversar con los herejes (pāṣaṇḍa) y frecuentan a gentes heréticas, entonces la Era de Kali avanza y crece en poder.

Verse 87

यदा प्रजा न यक्ष्यंति न होष्यंति द्विजातयः । तदैव तु कलेर्वृद्धिरनुमेया विचक्षणैः ॥ ८७ ॥

Cuando el pueblo ya no realiza sacrificios (yajña) y los dos veces nacidos ya no mantienen los fuegos sagrados, entonces los prudentes deben comprender que el poder de Kali ha aumentado sin duda.

Verse 88

अधर्मवृद्धिर्भविता बासमृत्युरपि द्विजा । सर्वधर्मेषु नष्टेषु याति निःश्रीकतां जगत् ॥ ८८ ॥

Oh dos veces nacidos, el adharma crecerá, y aun la muerte prematura acontecerá; cuando todos los dharmas sean destruidos, el mundo caerá en un estado sin prosperidad ni buen augurio.

Verse 89

एवं कलेः स्वरूपं ते कथितं विप्रसत्तम । हरिभक्तिपरानेष न कलिर्बाधते क्वचित् ॥ ८९ ॥

Así, oh el mejor de los brāhmaṇas, te ha sido expuesta la naturaleza de Kali. Pero Kali jamás aflige a quienes están por entero entregados a la bhakti de Hari (Viṣṇu).

Verse 90

ततः परं कृतयुगे त्रेतायुगे त्रेतायां ध्यानमेव च । द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेकं कलौ युगे ॥ ९० ॥

Después, se declara que en el Kṛta Yuga la práctica principal es la meditación (dhyāna); en el Tretā Yuga también, la meditación en verdad. En el Dvāpara Yuga, dicen que el sacrificio (yajña) es el medio supremo; mientras que en el Kali Yuga, el dar (dāna) por sí solo es el dharma principal.

Verse 91

यत्कृते दशभिर्वर्षैस्त्रेतायां शरदा च यत् । द्वापरे यञ्च मासेन ह्यहोरात्रेण तत्कलौ ॥ ९१ ॥

El fruto espiritual que se alcanza en el Kṛta-yuga con diez años (de práctica), en el Tretā-yuga con una estación de otoño, y en el Dvāpara-yuga con un mes—ese mismo fruto se alcanza en el Kali-yuga en un solo día y una sola noche.

Verse 92

ध्यायन्कृते जयन्यज्ञैस्त्रेतायां द्वापरेऽर्चयन् । यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम् ॥ ९२ ॥

Aquello que se obtiene en el Kṛta-yuga por la meditación, en el Tretā-yuga por los yajñas de victoria, y en el Dvāpara-yuga por la adoración—eso mismo se obtiene en el Kali-yuga simplemente mediante el saṅkīrtana, el canto congregacional del Nombre de Keśava.

Verse 93

अहोरात्रं हरेर्नाम कीर्तयंति च ये नराः । कुर्वंति हरिपूजां वा न कलिर्बाधते च तान् ॥ ९३ ॥

Quienes, día y noche, cantan el Nombre de Hari—o realizan la adoración a Hari—no son afligidos por la influencia de Kali.

Verse 94

नमो नारायणायेति कीर्तयंति च ये नराः । निष्कामा वा सकामा वा न कलिर्बाधते च तान् ॥ ९४ ॥

Quienes cantan: «Namo Nārāyaṇāya» (“Reverencia a Nārāyaṇa”), ya sea sin deseos o con deseos—Kali, la era de la discordia, no los aflige.

Verse 95

हरिनामपरा ये तु घोरे कलियुगे द्विज । त एव कृतकृत्याश्च न कलिर्बाधते हि तान् ॥ ९५ ॥

Oh dvija, en este terrible Kali-yuga, quienes están por completo entregados al Nombre de Hari—solo ellos están verdaderamente cumplidos; Kali no los aflige.

Verse 96

हरिपूजापरा ये च हरिनामपरायणाः । त एव शिवतुल्याश्च नात्र कार्या विचारणा ॥ ९६ ॥

Quienes se consagran al culto de Hari y se entregan por entero al canto de Su Nombre—ésos mismos son iguales a Śiva; sobre esto no hace falta más deliberación.

Verse 97

समस्तजगदाधारं परमार्थस्वरुपिणम् । घोरे कलियुगे प्राप्ते विष्णुं ध्यायन्न सीदति ॥ ९७ ॥

Cuando llega el terrible Kali Yuga, quien medita en Viṣṇu—sostén de todo el universo y cuya esencia es la Realidad Suprema—no cae en la aflicción.

Verse 98

अहो अति सुभाग्यास्ते सकृद्वै केशवार्चकाः । घोरें कलियुगे प्राप्ते सर्वधर्मविवर्जिते ॥ ९८ ॥

¡Ah! Supremamente afortunados son quienes adoran a Keśava aunque sea una sola vez—más aún ahora que ha llegado el terrible Kali Yuga, era en la que toda conducta dhármica es abandonada.

Verse 99

न्यूनातिरिक्तदोषाणां कलौ वेदोक्तकर्मणाम् । हरिस्मरणमेवात्र संपूर्णत्वविधायकम् ॥ ९९ ॥

En la era de Kali, los ritos védicos prescritos suelen quedar manchados por faltas de defecto o de exceso; aquí, sólo el recuerdo de Hari es lo que los vuelve completos y plenamente eficaces.

Verse 100

हरे केशव गोविंद वासुदेव जगन्मय । इतीरयंति ये नित्यं नहि तान्बाधते कलिः ॥ १०० ॥

Quienes repiten constantemente: «Hare, Keśava, Govinda, Vāsudeva, oh Señor que lo impregnas todo en el universo», no son afligidos por Kali.

Verse 101

शिव शंकर रुद्रेश नीलकंठ त्रिलोचन । इति जल्पंति ये वापि कलिस्तान्नापि बाधते ॥ १ ॥

Quienes repiten una y otra vez: “Śiva, Śaṅkara, Rudreśa, Nīlakaṇṭha, Trilocana”, no son afligidos en absoluto por Kali ni por sus influencias.

Verse 102

महादेव विरूपाक्ष गंगाधर मृडाव्यय । इत्थं वदंति ये विप्र ते कृतार्था न संशयः ॥ २ ॥

Oh brāhmana, quienes así proclaman y alaban: “Mahādeva, Virūpākṣa, Gaṅgādhara, Mṛḍa, Avyaya”, han cumplido de veras el propósito de la vida; no hay duda.

Verse 103

जनार्दन जगन्नात पीतांबरधराच्युत । इति वाप्युञ्चरंतीह न च तेषां कलेर्भयम् ॥ ३ ॥

Aquí, quienes siquiera pronuncian los nombres del Señor: “Janārdana, Jagannātha, Acyuta, el que viste el manto amarillo”, para ellos no hay temor de la era de Kali.

Verse 104

संसारे सुलभाः पुंसां पुत्रदारधनादयः । घोरे कलियुगे विप्र हरिभक्तस्तु दुर्लभा ॥ ४ ॥

En la vida mundana, los hombres obtienen con facilidad hijos, esposa, riquezas y cosas semejantes; pero en este terrible Kali-yuga, oh brāhmana, un verdadero devoto de Hari es en verdad raro.

Verse 105

कर्मश्रद्धाविहीना ये पाषंडा वेदनिंदकाः । अधर्मनिरता नैव नरकार्हा हरिस्मृतेः ॥ ५ ॥

Esos herejes, faltos de fe en los deberes sagrados, que injurian a los Vedas y se entregan a la impiedad—por el recuerdo de Hari, ya no son dignos del infierno (quedan libres de ese destino).

Verse 106

वेदमार्गबहिष्टानां जनानां पापकर्मणाम् । मनः शुद्धिविहीनानां हरिनाम्नैव निष्कृतिः ॥ ६ ॥

Para quienes están fuera del sendero védico, entregados a obras pecaminosas y sin pureza mental, la expiación se cumple únicamente por el Santo Nombre de Hari.

Verse 107

दैवाधीनं जगत्सर्वमिदं स्थावरजंगमम् । यथाप्रेरितमेतेन तथैव कुरुतें द्विज ॥ ७ ॥

Este universo entero—lo inmóvil y lo móvil—depende del decreto divino. Oh dos veces nacido, los seres actúan exactamente según el impulso de Aquél.

Verse 108

शक्तितः सर्वकर्माणि वेदोक्तानि विधाय च । समर्पयेन्महाविष्णौ नारायणपरायणः ॥ ८ ॥

Habiendo realizado, según la propia capacidad, todas las acciones prescritas por los Vedas, quien se entrega por completo a Nārāyaṇa debe ofrecerlas todas a Mahāviṣṇu.

Verse 109

समर्पितानि कर्माणि महविष्णौ परात्मनि । संपूर्णतां प्रयांत्येव हरिस्मरणमात्रतः ॥ ९ ॥

Las acciones ofrecidas a Mahāviṣṇu, el Ser Supremo, alcanzan la plenitud; en verdad, basta el solo recuerdo de Hari.

Verse 110

हरिभक्तिरतानां च पापबंधो न जायते । अतोऽतिदुर्लभा लोके हरिभक्तिर्दुरात्मनाम् ॥ १० ॥

Para quienes se deleitan en la bhakti hacia Hari, no nace la atadura del pecado. Por eso, en este mundo, la devoción a Hari es sumamente rara en los de mente perversa.

Verse 111

अहो हरिपरा ये तु कलौ घोरे भयंकरे । ते सुभाग्या महात्मानः सत्संगर हिता अपि ॥ ११ ॥

¡Ah! Quienes están entregados a Hari, aun en la terrible y espantosa era de Kali, son verdaderamente afortunados, de gran alma; y también reciben beneficio del satsaṅga, la compañía de los virtuosos.

Verse 112

हरिस्मरणनिष्टानां शिवनामरतात्मनाम् । सत्यं समस्तकर्माणि यांति संपूर्णतां द्विज ॥ १२ ॥

Oh brāhmaṇa, en verdad, para quienes permanecen firmes en el recuerdo de Hari y cuyo ser entero se deleita en el Nombre de Śiva, todas sus obras llegan ciertamente a la plena consumación.

Verse 113

अहो भाग्यमहो भाग्यं हरिनाम रतात्मनाम् । त्रिदर्शेरपि ते पूज्याः किमन्यैर्बहुभाषितैः ॥ १३ ॥

¡Oh, qué fortuna—qué fortuna extraordinaria—la de quienes se deleitan en el santo Nombre de Hari! Hasta los dioses los veneran; ¿qué necesidad hay de decir mucho más?

Verse 114

तस्मात्समस्तलोकानां हितमेव मयोच्यते । हरिनामपरान्मर्त्यान्न कलिर्बाधर्तक्वचित् ॥ १४ ॥

Por ello declaro lo que es verdaderamente benéfico para todos los mundos: los mortales entregados al Nombre de Hari no son afligidos por Kali en ningún momento.

Verse 115

हरेर्नामैव नामैव नामैव मम जीवनम् । कलौ नास्त्येव नास्त्येव गतिरन्यथा ॥ १५ ॥

Sólo el Nombre de Hari—sólo el Nombre, sólo el Nombre—es mi propia vida. En la era de Kali no hay en verdad otro camino, no hay otro camino: no existe senda alternativa hacia la liberación.

Verse 116

सूत उवाच । एवं स नारदो विप्राः सनकेन प्रबोधितः । परां निर्वृत्तिमापन्नः पुनरेतदुवाच ह ॥ १६ ॥

Sūta dijo: Así pues, oh brāhmaṇas, Nārada—instruido por Sanaka—alcanzó el estado supremo de desapego y paz, y luego volvió a pronunciar estas palabras.

Verse 117

नारद उवाच । भगवन्सर्वशास्त्रज्ञ स्वयातिकरुणात्मना । प्रकाशितं जगज्ज्योतिः परं ब्रह्म सनातनम् ॥ १७ ॥

Nārada dijo: Oh Bienaventurado, conocedor de todos los śāstras; por tu propia naturaleza de suprema compasión has revelado la Luz del universo: el eterno Brahman Supremo.

Verse 118

एतदेव परं पुण्यमेतदेव परं तपः । यः स्मरेत्पुंडरीकाक्षं सर्वपापविनाशनम् ॥ १८ ॥

Sólo esto es el mérito supremo; sólo esto es la austeridad suprema: recordar a Puṇḍarīkākṣa (Viṣṇu, el Señor de ojos de loto), destructor de todos los pecados.

Verse 119

ब्रह्मन्नानाजगञ्चैतदेकचित्संप्रकाशितम् । त्वयोक्तं तत्प्रतीयेऽहं कथं दृष्टांतमंतरा ॥ १९ ॥

Oh Brahman, has dicho que este universo múltiple es iluminado sólo por la única Conciencia. Acepto tu afirmación; pero, sin un ejemplo, ¿cómo ha de comprenderse?

Verse 120

तस्माद्येन यथा ब्रह्म प्रतीतं बोधितेन तु । तदाख्याहि यथा चित्तं सीदत्स्थितिमवाप्नुयात् ॥ २० ॥

Por ello, dime cómo se realiza a Brahman tal como lo ha comprendido el maestro iluminado, para que mi mente—que ahora se hunde—recobre firmeza y paz.

Verse 121

एतच्छ्रुत्वा वचो विप्रा नारदस्य महात्मनः । सनकः प्रत्युवाचेदं स्मरन्नारायणं परम् ॥ २१ ॥

Al oír estas palabras del magnánimo Nārada, los sabios brāhmaṇas; Sanaka, recordando al Supremo Nārāyaṇa, respondió de este modo.

Verse 122

सनक उवाच । ब्रह्मन्नहं ध्यानपरो भवेयं सनंदनं पृच्छ यथाभिलाषम् । वेदांतशास्त्रे कुशलस्तवायं निवर्तयेद्वा परमार्यवंद्यः ॥ २२ ॥

Dijo Sanaka: «Oh Brahmán, yo permaneceré absorto en la meditación. Pregunta a Sanandana cuanto desees; él es diestro en la ciencia del Vedānta y, venerado por los más nobles, disipará tu duda y te dará sosiego».

Verse 123

इतीरितं समाकर्ण्य सनकस्य स नारदः । सनंदनं मोक्षधर्मान्प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ २३ ॥

Al oír lo que Sanaka había declarado, el sabio Nārada comenzó entonces a interrogar a Sanandana acerca de los principios del dharma de la liberación (mokṣa-dharma).