Adhyaya 47: Brahma’s Awakening and the Ninefold Scheme of Creation

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ब्रह्मायु-प्रमाणो नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः । सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः । क्रौष्टुकिरुवाच— यथा ससर्ज वै ब्रह्मा भगवानादिकृत् प्रजाः । प्रजापतिः पतिर्देवस् तन्मे विस्तरतो वद ॥

Así concluye el capítulo cuadragésimo sexto del Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa, llamado «La medida de la duración de la vida de Brahmā». Ahora comienza el capítulo cuadragésimo séptimo. Krauṣṭuki dijo: «¿Cómo creó Brahmā—el Bienaventurado, el artífice primordial— a las criaturas? Oh señor Prajāpati, deidad de los seres, dímelo con detalle».

Verse 2

मार्कण्डेय उवाच— कथयाम्येष ते ब्रह्मन् ससर्ज भगवान् यथा । लोककृत् शाश्वतः कृत्स्नं जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥

Mārkaṇḍeya dijo: «Te diré, oh brahmán, cómo el Señor Bienaventurado—el eterno hacedor de los mundos—creó el universo entero, tanto lo inmóvil como lo móvil».

Verse 3

पद्मावसाने प्रलये निशासुत्पोत्थितः प्रभुः । सत्त्वोद्रिक्तस्तदा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत ॥

En la disolución al término del ciclo Pādma, el Señor Brahmā, al alzarse en el alba tras la noche cósmica, y rebosante de sattva, contempló el mundo como vacío.

Verse 4

इमञ्चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ॥

Aquí recitan este verso dirigido a Nārāyaṇa: «la deidad cuya forma es Brahman, que es el origen y la disolución del mundo».

Verse 5

आपो नारा वै तनव इत्यपां नाम शुश्रुम । तासु शेते स यस्माच्च तेन नारायणः स्मृतः ॥

«Las aguas, en verdad, son llamadas nārā»—así hemos oído, como nombre de las aguas. Y porque Él reposa sobre ellas, es recordado como Nārāyaṇa.

Verse 6

विबुद्धः सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम् । अनुमानात् समुद्धारं कर्तुकामस्तदा क्षिते ॥

Despertado en aquellas aguas, y comprendiendo que la tierra yacía sumergida en ellas, entonces—por inferencia—deseó elevar la tierra.

Verse 7

अकरोत् स तनूरन्याः कल्पादिषु यथा पुरा । मत्स्यकूर्मादिकास्तद्वद्वाराहं वपुरास्थितः ॥

Asumió otro cuerpo, como antaño en otros kalpas; y así como tomó formas como Pez y Tortuga, del mismo modo tomó el cuerpo del Jabalí (Varāha).

Verse 8

वेदयज्ञमयं दिव्यं वेदयज्ञमयो विभुः । रूपं कृत्वा विवेशाप्सु सर्वगः सर्वसम्भवः ॥

El Señor omnipenetrante, origen de todos los seres, asumiendo una forma divina constituida por los Vedas y el sacrificio, entró en las aguas.

Verse 9

समुद्धृत्य च पातालान्मुमोच सलिले भुवम् । जनलोकस्थितैः सिद्धैश्चिन्त्यमानो जगत्पतिः ॥

Tras alzar la Tierra desde las regiones inferiores, el Señor del mundo la soltó sobre las aguas, mientras los Siddhas que moran en Janaloka lo contemplaban.

Verse 10

तस्योपरि जलौघस्य महती नैरिव स्थिताः । विततत्वात्तु देहस्य न मही याति सम्प्लवम् ॥

Sobre aquella masa de aguas, la gran Tierra se sostuvo como si tuviera apoyo; pues su cuerpo se extendía inmenso, la Tierra no se hundió en la inundación.

Verse 11

ततः क्षितिं समीक्ष्य पृथिव्यां सोऽसृजद् गिरिन् । प्राक् सर्गे दह्यमाने तु तदा संवर्तकाग्निना ॥

Luego, tras nivelar el suelo, creó montañas sobre la tierra—pues en la creación anterior, en aquel tiempo, habían sido consumidas por el fuego de la disolución (pralaya).

Verse 12

तेनाग्निना विशीर्णास्ते पर्वता भुवि सर्वशः । शैला एकार्णवे मग्ना वायुनापस्तु संहताः ॥

Por aquel fuego, las montañas de toda la tierra quedaron hechas añicos; las masas rocosas se hundieron en el único océano, y las aguas fueron apiñadas por el viento.

Verse 13

निषक्ता यत्र यत्रासंस्तत्र तत्राचलाभवन् । भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपोपशोभितम् ॥

Dondequiera que aquellas masas se asentaron, allí y allí se volvieron montañas; luego, al dividir la tierra, la adornó con siete continentes.

Verse 14

भूराद्यांश्चतुरो लोकान् पूर्वंवत् समकल्पयत् । सृष्टिंचिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा ॥

Dispuso los cuatro mundos comenzando por Bhū (la Tierra) tal como antes; y según contemplaba la creación, así fue en los comienzos de los kalpas, como antiguamente.

Verse 15

अबुद्धिपूर्वकस्तस्मात् प्रादुर्भूतस्तमोमयः । तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः ॥

De él surgió, sin intención deliberada, un producto hecho de oscuridad: llamado Tamas, Moha, Mahāmoha, Tāmisra y Andha (ceguera).

Verse 16

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः । पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् ॥

Esta ignorancia, con cinco ‘nudos’ (o divisiones), se manifestó de aquel Gran Ser; y al contemplar él—todavía no despierto—la creación quedó establecida en forma quíntuple.

Verse 17

बहिरन्तश्चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः । मुख्या नगा यतश्चोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयम् ॥

Sin iluminación externa ni interna, con el ser velado, esta creación fue de naturaleza ‘naga’ (seres inmóviles/vegetativos). Puesto que estos ‘nagas’ son llamados primarios, esto se denomina la creación primaria (mukhya-sarga).

Verse 18

तं दृष्ट्वासाधकं सर्गममन्यदपरं पुनः । तस्याभिध्यायतः सर्गं तिर्यक्‍स्रोतो ह्यवर्तत ॥

Al ver que aquella creación era ineficaz (no conducente al fin pretendido), concibió de nuevo otra. Mientras meditaba, surgió la creación llamada ‘tiryak-srotas’ (de corriente lateral).

Verse 19

यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तिः सा तिर्यक्‍स्रोतस्ततः स्मृतः । पश्वादयस्ते विख्यातास्तमः प्रायो ह्यवेदिनः ॥

Porque su actividad discurre de lado (no asciende hacia el discernimiento), por eso se les llama ‘tiryak-srotas’. Se les conoce como animales y semejantes, en su mayoría dominados por tamas y faltos de entendimiento.

Verse 20

अतपथग्राहिणश्चैव ते ’ज्ञाने ज्ञानमानिनः । अहङ्कृता अहंमाना अष्टाविंशद्विधात्मकाः ॥

Aprehenden lo que no es el sendero, y en la ignorancia se imaginan conocedores. Están conformados por la egoidad (ahaṃkāra) y la propia soberbia, siendo de constitución veintiocho veces.

Verse 21

अन्तः प्रकाशास्ते सर्वे आवृतास्तु परस्परम् । तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतो ’न्यस्ततो ’भवत् ॥

Todos ellos poseían luminosidad interior, pero se velaban mutuamente. Considerando también ineficaz aquella creación, mientras contemplaba surgió entonces otra (creación).

Verse 22

ऊर्ध्वस्रोतस्तृतीयस्तु सात्त्विकः समवर्तत । ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तस्त्वनावृताः ॥

La tercera creación, llamada ‘ūrdhva-srotas’ (de corriente ascendente), surgió como sāttvika. Abundaban en dicha y deleite, y no estaban oscurecidos ni por fuera ni por dentro.

Verse 23

प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्ध्वस्रोतः समुद्भवाः । तुष्टात्मकस्तृतीयस्तु देवसर्गो हि स स्मृतः ॥

Los seres nacidos como ūrdhva-srotas eran luminosos por fuera y por dentro. Esta tercera creación, de naturaleza de contentamiento, es recordada como la creación de los dioses (devasarga).

Verse 24

तस्मिन् सर्गे ’भवत् प्रीतिर्निष्पन्ने ब्रह्मणस्तदा । ततो ’न्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गमुत्तमम् ॥

Cuando aquella creación quedó concluida, Brahmā se deleitó en ella. Después concibió otra: una creación excelente que sería verdaderamente eficaz (sādhaka).

Verse 25

तथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्ततः । प्रादुर्बभौ तदाव्यक्तादर्वाक्‍स्रोतस्तु साधकः ॥

Mientras así contemplaba—contemplando en verdad—desde lo Inmanifestado (avyakta) se manifestó la creación ‘arvāk-srotas’, una creación eficaz (sādhaka).

Verse 26

यस्मादर्वाग् व्यवर्तन्त ततोऽर्वाक्‍स्रोतसस्तु ते । ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजो ’धिकाः ॥

Puesto que avanzaron hacia abajo, por eso se les llama ‘arvāk-srotas’. También son ricos en luminosidad, pero con tamas incrementado y predominio de rajas.

Verse 27

तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिणः । प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते ॥

Por ello están llenos de sufrimiento y actúan una y otra vez. Sin embargo, son luminosos por fuera y por dentro; son los seres humanos, capaces de logro (sādhaka).

Verse 28

पञ्चमोऽनुग्रहः सर्गः स चतुर्धा व्यवस्थितः । विपर्ययेण सिद्ध्या च शान्त्या तुष्ट्या तथैव च ॥

La quinta creación es la ‘anugraha’ (la que otorga la gracia), y está dispuesta en forma cuádruple: por inversión (viparyaya), por logro o realización (siddhi), por paz (śānti) y asimismo por contentamiento (tuṣṭi).

Verse 29

निर्वृत्तं वर्तमानञ्च तेर्’थं जानन्ति वै पुनः । भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्ग स उच्यते ॥

Ellos conocen de nuevo el sentido de lo pasado y de lo presente. Esto se llama la sexta creación de los seres, comenzando por los bhūtādi (los principios elementales).

Verse 30

ते परिग्राहिणः सर्वे संविभागरता तथा । चोदनाश्चाप्यशीलाś्च ज्ञेया भूतादिकाश्च ते ॥

Todos ellos son codiciosos (aferrados), y también se deleitan en repartir (compartir/distribuir). Son impulsados por instigaciones y carecen de disciplina fija; sábese que pertenecen a la clase bhūtādi.

Verse 31

प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते ॥

La primera creación es la de Mahat (el Gran Principio), que debe entenderse como perteneciente a Brahmā. La segunda es la de los tanmātras; se llama la creación de los elementos (bhūta-sarga).

Verse 32

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धैपूर्वकः ॥

La tercera creación se llama vaikārika, y también se recuerda como la creación de los sentidos (indriya). Así, esta creación prākṛta surge teniendo a buddhi (intelecto) como factor previo.

Verse 33

मुख्यः सर्गश्चतुर्थस्तु मुख्याः वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः ॥

La cuarta es la creación ‘mukhya’; los inmóviles (sthāvara) son recordados, en verdad, como los primordiales. La quinta, llamada ‘tiryak-srotas’, es la creación de los nacidos en vientres animales (tiryag-yoni).

Verse 34

तथोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः । ततोऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः ॥

Asimismo, la sexta—la de aquellos con corriente ascendente (ūrdhva-srotas)—es recordada como la creación de los dioses. Luego, la creación de los de corriente descendente (arvāk-srotas) es la séptima, es decir, la creación humana.

Verse 35

अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः । पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः ॥

La octava es la creación de anugraha (gracia); es a la vez sāttvika y tāmasa. Estas cinco son las creaciones vaikṛta, mientras que las creaciones prākṛta se recuerdan como tres.

Verse 36

प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः । इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः ॥

Y la novena, recordada como la creación kaumāra, es a la vez prākṛta y vaikṛta. Así, estas nueve creaciones de Prajāpati han sido, en verdad, enumeradas.