Adhyaya 27

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षड्विंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् / एषां स्वभावं सूताद्य कथयस्व समासतः

Así, en el Śrī Kūrma Purāṇa, en la Saṃhitā Ṣaṭsāhasrī, en la sección Pūrva-bhāga—(comienza) el capítulo. Los ṛṣi dijeron: «Kṛta, Tretā, Dvāpara y Kali: éstos son los cuatro yuga (caturyuga). Oh Sūta, cuéntanos brevemente la naturaleza propia de cada uno».

Verse 2

सूत उवाच गते नारायणे कृष्णे स्वमेव परमं पदम् / पार्थः परमधर्मात्मा पाण्डवः शत्रुतापनः

Dijo Sūta: Cuando Nārāyaṇa—Kṛṣṇa—hubo partido a Su propia morada suprema, entonces Pārtha (Arjuna), el Pāṇḍava de dharma excelso, el abrasador de enemigos, (entonces…).

Verse 3

कृत्वा चेवोत्तरविधिं शोकेन महतावृतः / अपश्यत् पथि गच्छन्तं कृष्णद्वैपायनं मुनिम्

Habiendo cumplido debidamente los ritos finales, y envuelto en un gran duelo, vio en el camino al sabio Kṛṣṇa-Dvaipāyana (Vyāsa) que iba andando.

Verse 4

शिष्यैः प्रशिष्यैरभितः संवृतं ब्रह्मवादिनम् / पपात दण्डवद् भूमौ त्यक्त्वा शोकं तदार्ऽजुनः

Entonces Arjuna—dejando a un lado su pena—cayó en tierra, postrado como un báculo, ante aquel expositor de Brahman, rodeado por discípulos y discípulos de discípulos.

Verse 5

उवाच परमप्रीतः कस्माद् देशान्महामुने / इदानीं गच्छसि क्षिप्रं कं वा देशं प्रति प्रभो

Lleno de dicha, dijo: «Oh gran muni, ¿de qué región habéis venido? Y ahora, ¿por qué partís tan pronto—hacia qué país os dirigís, oh venerable señor?»

Verse 6

संदर्शनाद् वै भवतः शोको मे विपुलो गतः / इदानीं मम यत् कार्यं ब्रूहि पद्मदलेक्षण

En verdad, al verte, mi inmensa aflicción se ha disipado. Ahora dime qué debo hacer, oh de ojos como pétalos de loto.

Verse 7

तमुवाच महायोगी कृष्णद्वैपायनः स्वयम् / उपविश्य नदीतिरे शिष्यैः परिवृतो मुनिः

Entonces el gran yogui Kṛṣṇa-Dvaipāyana (Vyāsa) mismo le habló. El sabio, sentado en la ribera del río, estaba rodeado por sus discípulos.

Verse 8

इदं कलियुगं घोरं संप्राप्तं पाण्डुनन्दन / ततो गच्छामि देवस्य वाराणसीं महापुरीम्

“Ha llegado este terrible Kali-yuga, oh hijo de Pāṇḍu. Por ello partiré hacia Vārāṇasī, la gran ciudad sagrada del Señor.”

Verse 9

अस्मिन् कलियुगे घोरे लोकाः पापानुवर्तिनः / भविष्यन्ति महापापा वर्णाश्रमविवर्जिताः

En este terrible Kali-yuga, la gente seguirá el camino del pecado; se volverán muy pecadores, abandonando las disciplinas de varṇa y āśrama (el orden tradicional de los deberes sagrados).

Verse 10

नान्यत् पश्यामि जन्तूनांमुक्त्वा वाराणसीं पुरीम् / सर्वपापप्रशमनं प्रायश्चित्तं कलौ युगे

Para los seres vivos, no veo otra expiación—aparte de la ciudad de Vārāṇasī—capaz de apaciguar todos los pecados en la era de Kali.

Verse 11

कृतं त्रेता द्वापरं च सर्वेष्वेतेषु वै नराः / भविष्यन्ति महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिनः

En las eras de Kṛta, Tretā y Dvāpara, en todas esas yugas, ciertamente habrá hombres de gran alma: justos en su conducta y consagrados a la veracidad.

Verse 12

त्वं हि लोकेषु विख्यातो धृतिमाञ् जनवत्सलः / पालयाद्य परं धर्मं स्वकीयं मुच्यसे भयात्

Eres célebre en los mundos: firme de ánimo y compasivo con tu pueblo. Por ello, protege ahora el Dharma supremo, tu deber propio; así quedarás libre del temor.

Verse 13

एवमुक्तो भगवता पार्थः परपुरञ्जयः / पृष्टवान् प्रणिपत्यासौ युगधर्मान् द्विजोत्तमाः

Así instruido por el Bienaventurado, Pārtha—vencedor de las ciudades enemigas—se postró y luego preguntó por los dharmas propios de las distintas yugas, oh el mejor de los nacidos dos veces.

Verse 14

तस्मै प्रोवाच सकलं मुनिः सत्यवतीसुतः / प्रणम्य देवमीशानं युगधर्मान् सनातनान्

Entonces el sabio, hijo de Satyavatī (Vyāsa), tras inclinarse ante el Señor Īśāna, le expuso por completo los dharmas eternos propios de las distintas edades.

Verse 15

वक्ष्यामि ते समासेन युगधर्मान् नरेश्वर / न शक्यते मया पार्थ विस्तरेणाभिभाषितुम्

Oh rey de los hombres, te diré en resumen los dharmas de las yugas. Oh hijo de Pṛthā, no me es posible exponerlos con amplia extensión.

Verse 16

आद्यं कृतयुगं प्रोक्तं ततस्त्रेतायुगं बुधैः / तृतीयं द्वापरं पार्थ चतुर्थं कलिरुच्यते

La primera era es proclamada como el Kṛta Yuga; después, los sabios describen el Tretā Yuga. La tercera es el Dvāpara, oh Pārtha, y la cuarta es llamada Kali.

Verse 17

ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते / द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे

En el Kṛta Yuga, la práctica suprema es la meditación; en el Tretā, se dice que es el conocimiento espiritual. En el Dvāpara, declaran que el sacrificio (yajña) es lo principal; y en el Kali Yuga, sólo la dádiva (dāna) se enseña como la disciplina mayor.

Verse 18

ब्रह्मा कृतयुगे देवस्त्रेतायां भगवान् रविः / द्वापरे दैवतं विष्णुः कलौ रुद्रो महेश्वरः

En el Kṛta Yuga, Brahmā es la deidad regente; en el Tretā Yuga, el bendito Sol (Ravi) es el Señor. En el Dvāpara Yuga, Viṣṇu es la deidad digna de adoración; y en el Kali Yuga, Rudra—Maheśvara—es el Señor que preside.

Verse 19

ब्रह्मा विष्णुस्तथा सूर्यः सर्व एव कलिष्वपि / पूज्यते भगवान् रुद्रश्चतुर्ष्वपि पिनाकधृक्

Brahmā, Viṣṇu y Sūrya—en verdad, todas las deidades—son adorados en los cuatro yugas; y también en los cuatro es adorado el Bienaventurado Señor Rudra, portador del arco Pināka.

Verse 20

आद्ये कृतयुगे धर्मश्चतुष्पादः सनातनः / त्रेतायुगे त्रिपादः स्याद् द्विपादो द्वापरे स्थितः / त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण तिष्ठति

En la primera era, el Kṛta Yuga, el Dharma eterno se sostiene sobre sus cuatro pies. En el Tretā Yuga queda con tres; en el Dvāpara permanece con dos. Pero en la era Tiṣya (Kali), privado de tres pies, subsiste apenas por el solo hecho de existir.

Verse 21

कृते तु मिथुनोत्पत्तिर्वृत्तिः साक्षाद् रसोल्लसा / प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वाः सदानन्दाश्च भोगिनः

En la era Kṛta, la unión de varón y mujer acontecía de modo natural, y el modo de vida estaba directamente colmado de rasa, la dulzura vital y la armonía. Todos los seres permanecían siempre satisfechos y, como gozadores, moraban continuamente en dicha.

Verse 22

अधमोत्तमत्वं नास्त्यासां निर्विशेषाः पुरञ्जय / तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन् कृते युगे

Oh Purañjaya, entre ellos no existe noción de «inferior» o «superior»; están sin distinción. En aquel Kṛta Yuga, su longevidad, su felicidad y su forma corporal son iguales para todos.

Verse 23

विशोकाः सत्त्वबहुला एकान्तबहुलास्तथा / ध्याननिष्ठास्तपोनिष्ठा महादेवपरायणाः

Sin aflicción, abundantes en sattva, amantes de la soledad; firmes en la meditación y en la austeridad: tales personas están enteramente consagradas a Mahādeva.

Verse 24

ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः / पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेतः परन्तप

En verdad se mueven sin deseo egoísta, con la mente siempre jubilosa; habitan en las montañas y junto al océano, sin morada fija, oh abrasador de enemigos.

Verse 25

रसोल्लासा कालयोगात् त्रेताख्ये नश्यते ततः / तस्यां सिद्धौ प्रणष्टायामन्या सिद्धिरवर्तत

Por la conjunción de la influencia del Tiempo, la siddhi llamada Rasollāsā desaparece entonces en la era conocida como Tretā. Al perderse esa realización, otra siddhi pasa a prevalecer en su lugar.

Verse 26

अपां सौक्ष्म्ये प्रतिहते तदा मेघात्मना तु वै / मेघेभ्यः स्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम्

Cuando el estado sutil, como vapor, de las aguas es detenido, entonces, al asumir la forma de nubes, comienza el derramamiento de la lluvia desde las nubes portadoras de trueno.

Verse 27

सकृदेव तया वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले / प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षा वै गृहसंज्ञिताः

Apenas aquella lluvia tocó la superficie de la tierra, aparecieron árboles que, en verdad, eran llamados ‘casas’, moradas naturales para ellos.

Verse 28

सर्वप्रत्युपयोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते / वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः

De ellos, y por medio de ellos, nace toda utilidad práctica y el uso recíproco; y al comienzo del Tretā-yuga, los pueblos ordenaron su vida y su convivencia conforme a esas normas.

Verse 29

ततः कालेन महता तासामेव विपर्यतात् / रागलोभात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्

Luego, tras un largo transcurso del tiempo, por la misma inversión (declive) de su condición, surgió de pronto en ellos una disposición marcada por el apego y la codicia.

Verse 30

विपर्ययेण तासां तु तेन तत्कालभाविना / प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः

Pero cuando su condición se vuelve contraria, por aquel cambio propio de ese tiempo, entonces perecen por completo todos esos árboles llamados ‘árboles-casa’.

Verse 31

ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रान्ता मैथुनोद्भवाः / अभिध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा

Entonces, cuando aquellos apoyos se desvanecieron, los seres nacidos de la unión sexual, confundidos y extraviados, comenzaron a meditar en esa realización suprema; y en ese momento se volvieron contempladores de la Verdad.

Verse 32

प्रादुर्बभूवुस्तासां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः / वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च

Entonces, para ellos aparecieron árboles llamados “árboles-casa”; de ellos se produjeron vestiduras, y sus frutos también se volvieron ornamentos.

Verse 33

तेष्वेव जायते तासां गन्धवर्णरसान्वितम् / अमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु

De esas mismas esencias surgió miel dotada de fragancia, color y sabor: miel sin abejas, de gran potencia, que aparecía en cada pequeña cavidad de la planta.

Verse 34

तेन ता वर्तयन्ति स्म त्रेतायुगमुखे प्रिजाः / हृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या सर्वा वै विगतज्वराः

Por esa disciplina del dharma vivieron y se condujeron los pueblos en el alba misma del Tretā-yuga; y, gracias a esa perfección lograda, todos quedaron gozosos y bien nutridos, en verdad libres de fiebre y aflicción.

Verse 35

ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभावृतास्तदा / वृक्षांस्तान् पर्यगृह्णन्त मधु चामाक्षिकं बलात्

Luego, pasado algún tiempo, quedaron otra vez cubiertos por la codicia; rodearon aquellos árboles y, por la fuerza, arrebataron la miel y su reserva.

Verse 36

तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै / प्रणष्टामधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित् क्वचित्

Por aquella ofensa cometida contra ellas—y de nuevo por la codicia—los árboles Kalpavṛkṣa, cumplidores de deseos, junto con su miel, desaparecieron aquí y allá.

Verse 37

शीतवर्षातपैस्तीव्रै स्ततस्ता दुः खिता भृशम् / द्वन्द्वैः संपीड्यमानास्तु चक्रुरावरणानि च

Afligidas intensamente por el frío, la lluvia y el sol abrasador, quedaron muy atribuladas; y, oprimidas por todas partes por esos pares de contrarios, también confeccionaron coberturas para protegerse.

Verse 38

कृत्वा द्वन्द्वप्रतीघातान् वार्तोपायमचिन्तयन् / नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा

Tras contrarrestar los pares de opuestos y meditar los medios de sustento y de comercio, entonces—cuando los árboles Kalpavṛkṣa habían perecido junto con su miel—puso su mente en un curso de acción práctico.

Verse 39

ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः / वार्तायाः साधिका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः

Después, en el Tretā‑yuga, su siddhi —su modo de realización— volvió a manifestarse. Otro sostén del sustento fue la vārtā, el comercio y la agricultura; y las lluvias, conforme a su deseo, llegaron para ellas.

Verse 40

तासां वृष्ट्यूदकानीह यानि निम्नैर्गतानि तु / अवहन् वृष्टिसंतत्या स्त्रोतः स्थानानि निम्नगाः

Aquí, las aguas de lluvia de aquellas regiones, al descender hacia las tierras bajas, fueron arrastradas por la continuidad ininterrumpida de las precipitaciones; así, las hondonadas quedaron establecidas como cauces y canales de ríos.

Verse 41

ये पुनस्तदपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले / अपां भूणेश्च संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन्

Mas aquellas gotas de esa agua que cayeron sobre la faz de la tierra—por la unión de las aguas con la masa fértil del suelo—se tornaron entonces en hierbas medicinales.

Verse 42

अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश / ऋतुपुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे

Sin ser aradas ni sembradas, surgieron catorce clases de plantas—tanto las cultivadas como las nacidas del bosque—; y asimismo nacieron árboles y arbustos, con flores y frutos según las estaciones.

Verse 43

ततः प्रादुरभूत् तासां रागो लोभश्च सर्वशः / अवश्यं भाविनार्ऽथे न त्रेतायुगवशेन वै

Entonces, por doquier en ellos surgieron el apego y la codicia; pues lo destinado a suceder no puede ser de otro modo—en verdad, así aconteció bajo la influencia misma del Tretā-yuga.

Verse 44

ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् / वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्

Luego se pusieron a apoderarse—por la fuerza y según la potencia de cada cual—de ríos, campos de cultivo, montañas, y también de árboles, arbustos y hierbas medicinales.

Verse 45

विपर्ययेण तासां ता ओषध्यो विविशुर्महीम् / पितामहनियोगेन दुदोह पृथिवीं पृथुः

Entonces, en orden inverso, aquellas mismas hierbas volvieron a entrar en la tierra; y, por mandato del Abuelo primordial (Brahmā), el rey Pṛthu ordeñó a la Tierra (Pṛthivī), extrayendo de ella su abundante fruto.

Verse 46

ततस्ता जगृहुः सर्वा अन्योन्यं क्रोधमूर्छिताः / वसुदारधनाद्यांस्तु बलात् कालबलेन तु

Entonces todos—enloquecidos por la ira—se arrojaron unos contra otros; y, por la fuerza, arrebataron tierras, esposas, riquezas y cuanto semejante, impulsados en verdad por el poder avasallador del Tiempo (Kāla).

Verse 47

मर्यादायाः प्रतिष्ठार्थं ज्ञात्वैतद् भगवानजः / ससर्ज क्षत्रियान् ब्रह्मा ब्राह्मणानां हिताय च

Al comprender esto, el Señor no nacido y autoengendrado, Brahmā (Aja), creó a los Kṣatriyas para establecer los límites del dharma (orden social y moral), y también para el bienestar y la protección de los Brāhmaṇas.

Verse 48

वर्णाश्रमव्यवस्थां च त्रेतायां कृतवान् प्रभुः / यज्ञप्रवर्तनं चैव पशुहिंसाविवर्जितम्

En la era Tretā, el Señor estableció el orden del varṇa y del āśrama; y también puso en marcha la práctica del yajña, libre de la violencia de matar animales.

Verse 49

द्वापरेष्वथ विद्यन्ते मतिभेदाः सदा नृणाम् / रागो लोभस्तथा युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः

Pero en la era Dvāpara, entre los hombres siempre surgen divergencias de juicio; se alzan la pasión (rāga) y la codicia, junto con la contienda y la guerra, y no hay firme determinación de los tattvas, los principios verdaderos.

Verse 50

एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतास्विह विधीयते / वेदव्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु

En este mundo, en la era Tretā el Veda se establece como uno, aunque de cuatro pies (cuatro partes); pero en la era Dvāpara y en las que siguen, los compiladores del Veda, los Vyāsas, lo ordenan en cuatro divisiones.

Verse 51

ऋषिपुत्रैः पुनर्भेदाद् भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः / मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः

De nuevo, por nuevas divisiones hechas por los hijos de los ṛṣi, las tradiciones se fragmentan: por extravíos de comprensión, por la alteración del orden de las secciones de mantra y brāhmaṇa, y por inversiones y errores en el acento y en los fonemas.

Verse 52

संहिता ऋग्यजुः साम्नां संहन्यन्ते श्रुतर्षिभिः / सामान्याद् वैकृताच्चैवदृष्टिभेदैः क्वचित् क्वचित्

Las compilaciones Saṃhitā del Ṛg, del Yajus y del Sāman son ordenadas por los rishi-sabios de la Śruti; y, en diversos lugares, se diversifican por diferencias de enfoque, tanto desde lo común (general) como desde lo modificado (particular).

Verse 53

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च / इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सुव्रत

Oh tú de votos excelentes: los Brāhmaṇa, los Kalpa-sūtra, las exposiciones de los Mantra, los Itihāsa y los Purāṇa, y los Dharma-śāstra: éstos son los śāstra autorizados que sostienen el dharma.

Verse 54

अवृष्टिर्मरणं चैव तथैव वायाध्युपद्रवाः / वाङ्मनः कायजैर्दुः सैर्निर्वेदो जायते नृणाम्

De la sequía, de la muerte, y asimismo de las calamidades causadas por vientos violentos, y de los sufrimientos nacidos en la palabra, la mente y el cuerpo—en los seres humanos nace el nirveda, el desapego dolorido hacia el mundo.

Verse 55

निर्वेदाज्जायते तेषां दुः खमोक्षविचारणा / विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद् दोषदर्शनम्

Del nirveda nace en ellos la reflexión sobre el sufrimiento y la mokṣa (liberación); de esa reflexión surge el vairāgya (desapego), y del desapego brota el doṣa-darśana, la visión clara de los defectos de la vida mundana.

Verse 56

दोषाणां दर्शनाच्चैव द्वापरे ज्ञानसंभवः / एषा रजस्तमोयुक्ता वृत्तिर्वै द्वापरे स्मृता

En verdad, por percibirse las faltas, en la era de Dvāpara surge el conocimiento discriminador (viveka). Este modo de vida—mezclado con rajas y tamas—se recuerda como la disposición propia de Dvāpara.

Verse 57

आद्ये कृते तु धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तते / द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे

En la primera era—Kṛta—el Dharma permanece firme; en Tretā continúa actuando. En Dvāpara se turba y se vuelve inestable, y en la era de Kali casi perece.