Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थ उपसंहारपादे शिवपुरवर्णनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच प्रत्याहारं प्रवक्ष्यामि परस्यान्ते स्वयंभुवः / ब्रह्मणः स्थितिकाले तु क्षीणे तस्मिंस्तदा प्रभोः

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, en la sección final proclamada por Vāyu, en el cuarto pāda de conclusión, el segundo capítulo llamado “Descripción de Śivapura”. Dijo Sūta: Expondré el pratyāhāra, al supremo término del Svayambhū Brahmā, cuando el tiempo de permanencia del Señor se haya agotado.

Verse 2

यथेदं कुरुते व्यक्तं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः / अव्यक्तं ग्रसते व्यक्तं प्रत्याहारे च कृत्स्नशः

Así como el Señor hace manifiesto este universo sutilísimo, así también, en el pratyāhāra, lo no manifiesto devora por completo lo manifiesto.

Verse 3

पुरान्तद्व्यणुकाद्यानां संपूर्णे कल्पसंक्षये / उपस्थिते महाघोरे ह्यप्रत्यक्षे तु कस्यचित्

Cuando se consuma el fin del kalpa y sobreviene el pavoroso pralaya, aun los dvyāṇuka y los principios sutiles se disuelven; no se hace visible para nadie.

Verse 4

अन्ते द्रुमस्य संप्राप्ते पश्चिमास्य मनोस्तदा / अन्ते कलियुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उच्यते

Entonces, en esta fase ‘occidental’ (postrera) de Manu, cuando llega el término del ‘druma’, y al final del Kali-yuga ya agotado, a eso se le llama saṃhāra, la reabsorción.

Verse 5

संप्रक्षाले तदा वृ-त्ते प्रत्याहारे ह्युपस्थिते / प्रत्याहारे तदा तस्मिन्भूततन्मात्रसंक्षये

Cuando acontece el saṃprakṣāla, la purificación total, y se presenta el pratyāhāra, entonces, en ese pratyāhāra, se extinguen también los tanmātra de los bhūta.

Verse 6

महदादिविकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये / स्वभावकारिते तस्मिन्प्रवृत्ते प्रतिसंचरे

Cuando se extinguen las transformaciones desde mahat en adelante, hasta el término de lo viśeṣa (lo denso), entonces se pone en marcha el pratisaṃcāra, el retorno impulsado por la propia naturaleza.

Verse 7

आपो ग्रसंति वै पूर्वं भूमेर्गन्धात्मकं गुमम् / आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते

Primero, las aguas devoran el atributo de la tierra que es la fragancia (gandha). Privada de olor, la tierra queda dispuesta para el estado de pralaya.

Verse 8

प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे तोयावस्था धरा भवेत् / आपस्तदा प्रविष्टास्तु वेगवत्यो महास्वनाः

Cuando se extingue el tanmātra del olor, la tierra entra en estado de agua. Entonces las aguas penetran, impetuosas y con gran estruendo.

Verse 9

सर्वमापूरयित्वेदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च / अपामपि गणो यस्तु ज्योतिःष्वालीयते रसः

Tras colmar todo este mundo, las aguas a veces permanecen y a veces se mueven. Y el sabor, que es el conjunto de las aguas, se funde en las luces.

Verse 10

नश्यन्त्यापस्तदा तत्र रसतन्मात्रसंक्षयात् / तीव्रतेजोहृतरसाज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्त्युत

Allí, por el agotamiento del tanmātra del sabor, las aguas se desvanecen. Privadas de su esencia por un fuego intensísimo, alcanzan la condición de luz.

Verse 11

ग्रस्ते च सलिले तेजः सर्वतोमुखमीक्षते / अथाग्निः सर्वतो व्याप्त आदत्ते तज्जलं तदा

Cuando el agua es devorada, el fulgor mira con rostro hacia todas partes. Entonces el fuego, extendido por doquier, toma para sí esa agua.

Verse 12

सर्वमापूर्यते ऽर्चिर्भिस्तदा जगदिदं शनैः / अर्चिर्भिः संतते तस्मिंस्तर्यगूर्ध्वमधस्ततः

Entonces, poco a poco, este mundo entero se colma de llamas. En esa continuidad de resplandores, se extienden en lo horizontal, arriba y abajo.

Verse 13

ज्योतिषो ऽपि गुणं रूपं वायुरत्ति प्रकाशकम् / प्रलीयते तदा तस्मिन्दीपार्चिरिव मारुते

Aun la cualidad y forma de la luz, la que ilumina, es devorada por Vāyu; entonces se disuelve en él, como la llama de una lámpara en el viento.

Verse 14

प्रनष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः / उपशाम्यति तेजो हिवायुराधूयते महान्

Cuando se extingue la tanmātra de la forma, Vibhāvasu (el Fuego) queda despojado de figura; el ardor se apacigua y el gran Vāyu sopla con fuerza.

Verse 15

निरालोके तदा लोके वायुभूते च तेजसि / ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संबन्धमात्मनः

Entonces el mundo queda sin luz y el tejas se vuelve viento; después Vāyu, alcanzando su raíz, restablece su propio vínculo esencial.

Verse 16

ऊर्ध्वञ्चाधश्च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश / वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते च तत्

Arriba, abajo y en lo transversal, las diez direcciones se estremecen; y el Ākāśa devora también la cualidad del Vāyu: el tacto.

Verse 17

प्रशाम्यति तदा वायुः खन्तु तिष्ठत्यनावृतम् / अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्तिमत्

Entonces el Vāyu se aquieta; pero el Kham (Ākāśa) permanece sin velo: sin forma, sin sabor, sin tacto, sin olor y sin corporeidad.

Verse 18

सर्वमापूरयच्छब्दैः सुमहत्तत्प्रकाशते / तस्मिंल्लीने तदा शिष्टमाकाशं शब्दलक्षणम्

Al colmarlo todo con sonidos, se manifiesta el grandioso Mahatattva. Al fundirse en él, entonces sólo queda el ākāśa, cuyo signo es el sonido.

Verse 19

शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वमावृत्य तिष्ठति / तत्र शब्दं गुमं तस्य भूतदिर्ग्रसते पुनः

Ese ākāśa permanece cubriéndolo todo como puro sonido. Allí, su sonido oculto es devorado de nuevo por el bhūtādi de naturaleza tamásica.

Verse 20

भूतेन्द्रियेषु युगपद्भूतादौ संस्थितेषु वै / अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः

Cuando los elementos y los sentidos se establecen a la vez en el bhūtādi, este bhūtādi, de naturaleza de ‘yoidad’ (abhimāna), es tenido por tamásico.

Verse 21

भूतादिर्ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षणः / महानात्मा तु विज्ञेयः संकल्पो व्यवसायकः

El bhūtādi devora también al Mahān, cuyo signo es la buddhi. Ese Gran Sí mismo ha de conocerse como saṅkalpa y como determinación firme.

Verse 22

बुद्धिर्मनश्च लिङ्गं च महानक्षर एव च / पर्यायवाचकैः शब्दैस्तमाहुस्तत्त्व चिन्तकाः

Buddhi, manas, liṅga, Mahān y Akṣara: con estos términos sinónimos lo nombran los contempladores del tattva.

Verse 23

संप्रलीनेषु भूतेषु गुणसाम्ये ततो महान् / लीयन्ते गुणसाम्यं तु स्वात्मन्येवावतिष्ठते

Cuando todos los seres se disuelven en el pralaya y se alcanza la igualdad de los guṇa, entonces el Mahat también se reabsorbe; pero la igualdad de los guṇa permanece firme en la propia esencia del Ātman.

Verse 24

लीयन्ते सर्वभूतानां कारणानि प्रसंगमे / इत्येष संयमश्चैव तत्त्वानां कारणैः सह

También las causas de todos los seres se disuelven gradualmente; a esto se le llama saṃyama: la reabsorción de los tattva junto con sus causas.

Verse 25

तत्त्वप्रसंयमो ह्येष स्मृतो ह्यावर्तको द्विजाः / धर्माधर्मौं तपो ज्ञानं शुभं सत्यानृते तथा

Oh, dvijas: esta reabsorción de los tattva es recordada como ‘āvartaka’, la que hace retornar: dharma y adharma, la ascesis (tapas), el conocimiento (jñāna), lo auspicioso, y también lo verdadero y lo falso.

Verse 26

ऊर्ध्वभावो ह्यधोभावः सुखदुःखे प्रियाप्रिये / सर्वमेतत्प्रपञ्चस्थं गुणमात्रात्मकं स्मृतम्

Lo elevado y lo bajo, el placer y el dolor, lo querido y lo no querido: todo esto mora en el mundo manifiesto y se recuerda como de naturaleza meramente guṇica.

Verse 27

निरिन्द्रियाणां च तदा ज्ञानिनां यच्छुभाशुभम् / प्रकृत्यां चैव तत्सर्वं पुण्यं पापं प्रतिष्ठति

Entonces, lo auspicioso o inauspicioso para los sabios libres de los sentidos, todo ello—mérito y demérito—queda asentado en la Prakṛti.

Verse 28

यात्यवस्था तु साचैव देहिनां तु निरुच्यते / जन्तूनां पापपुण्यं तु प्रकृतौ यत्प्रतिष्ठितम्

Aquí se declara la ‘yātya-avasthā’ de los seres encarnados; y el pecado y el mérito de las criaturas están asentados en la Prakṛti.

Verse 29

अवस्थास्थानि तान्येव पुण्यपापानि जन्तवः / योजयन्ते पुनर्देहान्परत्वेन तथैव च

Esos mismos méritos y pecados, asentados en los estados, vuelven a unir a los seres a cuerpo tras cuerpo; y del mismo modo otorgan fruto en el más allá.

Verse 30

धर्माधर्मौं तु जन्तूनां गुणमात्रात्मकावुभौ / कारणैः स्वैः प्रचीयेते कायत्वेनेह जन्तुभिः

El dharma y el adharma de los seres son ambos solo forma de los guṇa; por sus propias causas, aquí los seres los acumulan como condición de corporalidad.

Verse 31

सचेतनाः प्रलीयन्ते क्षेत्रज्ञाधिष्ठिता गुणाः / सर्गे च प्रतिसर्गे च संसारे चैव जन्तवः

Los guṇa dotados de conciencia, sostenidos por el Kṣetrajña, se disuelven en el pralaya; y en la creación, recreación y en el saṃsāra, los seres continúan su giro.

Verse 32

संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते कारणैः संचरन्ति च / राजसी तामसी चैव सात्त्विकी चैव वृत्तयः

Por las causas se unen, por las causas se separan y por las causas también deambulan; tales son las disposiciones: rājasī, tāmasī y sāttvikī.

Verse 33

गुणमात्राः प्रवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठता स्त्रिधा / उर्द्ध्वदेशात्मकं सत्त्वमधोभागात्मकं तमः

Sólo las cualidades (guṇa) se ponen en movimiento; el sostén del Puruṣa se dice triple. Sattva es de naturaleza ascendente, y Tamas de naturaleza descendente.

Verse 34

तयोः प्रवर्त्तकं मध्ये इहैवावर्त्तकं रजः / इत्येवं परिवर्तन्तेत्रयश्चेतोगुणात्मकाः

Entre ambos, Rajas es aquí el impulsor y el que hace girar. Así, las tres cualidades de la mente se transforman unas en otras.

Verse 35

लोकेषु सर्वभूतानां तन्न कार्यं विजानता / अविद्याप्रत्ययारंभा आरभ्यन्ते हि मानवैः

En los mundos, aun conociendo la verdadera naturaleza de la acción para todos los seres, los humanos emprenden obras desde nociones nacidas de la ignorancia (avidyā).

Verse 36

एतास्तु गतयस्तिस्रः शुभात्पापात्मिकाः स्मृताः / तमसो ऽभिभवाज्जन्तुर्याथातथ्यं न विन्दति

Estas tres sendas se recuerdan como desde lo auspicioso hasta lo pecaminoso. Por el predominio de Tamas, el ser no halla la verdad tal cual es.

Verse 37

अतत्त्वदर्शनात्सो ऽथ विविधं वध्यते ततः / प्राकृतेन च बन्धेन तथ्यावैकारिकेण च

Por no contemplar el tattva, luego queda atado de muchas maneras: por el lazo de la prakṛti y por el lazo de las modificaciones que aparentan verdad.

Verse 38

दक्षिणाभिस्ततीयेन बद्धो ऽत्यन्तं विवर्त्तते / इत्येते वै त्रयः प्रोक्ता बन्धा ह्यज्ञानहेतुकाः

Atado por el tercer lazo, el apego a la dakṣiṇā (ofrenda sagrada), el ser gira y se extravía sin cesar. Estos tres vínculos se han declarado; su causa es la ignorancia.

Verse 39

अनित्ये नित्यसंज्ञा च दुःखे च सुखदर्शनम् / अस्वे स्वमिति च ज्ञानमशुचौ शुचिनिश्चयः

Tomar lo impermanente por eterno, ver dicha en el dolor; creer ‘mío’ lo que no es propio, y juzgar puro lo impuro: tales son las inversiones de la mente.

Verse 40

येषामेते मनोदोषा ज्ञानदोषा विपर्ययात् / रागद्वेषनिवृत्तिश्च तज्ज्ञानं समुदाहृतम्

En quienes, por la inversión, surgen faltas de mente y faltas de conocimiento; y cuando cesan el apego y la aversión, eso es proclamado como verdadero saber.

Verse 41

अज्ञानं तमसो मूरं कर्मद्वयफलं रजः / कर्म जस्तु पुनर्देहो महादुःखं प्रवर्त्तते

La ignorancia es la raíz del tamas; el rajas es el doble fruto del karma. Del karma nace de nuevo el cuerpo, y se pone en marcha el gran sufrimiento.

Verse 42

श्रोत्रजा नेत्रजा चैव त्वग्जिह्वाघ्राणजा तथा / पुनर्भवकरी दुःखात्कर्मणा जायते तृषा

La sed de los objetos nacida del oído, del ojo, de la piel, de la lengua y del olfato, surge del dolor por obra del karma y provoca nuevo nacimiento.

Verse 43

सतृष्णो ऽभिहितो बालः स्वकृतैः कर्मणः फलैः / तैलवीडकवज्जीवस्तत्रैव परिवर्त्तते

El niño, llamado sediento de deseo, queda atado por los frutos de sus propias acciones; como el prensador de aceite, el ser gira allí mismo sin cesar.

Verse 44

तस्मान्मूलमनर्थानामज्ञान मुपदिश्यते / तं शत्रुमवधार्यैकं ज्ञाने यत्नं समाचरेत्

Por eso se enseña que la raíz de todo infortunio es la ignorancia; reconociendo a ese único enemigo, hay que esforzarse en el conocimiento.

Verse 45

ज्ञानाद्धि त्यजते सर्वं त्यागाद्बुद्धिर्विरज्यते / वैराग्याच्छुध्यते चापि शुद्धः सत्त्वेन मुच्यते

Por el conocimiento se abandona todo apego; por el abandono la mente se vuelve sin pasión; por el desapego se purifica, y el purificado se libera por la cualidad sattva.

Verse 46

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि रागं भूतापहारिणम् / अभिष्वङ्गाय योगः स्याद्विषयेष्ववशात्मनः

Ahora expondré el apego que arrebata a los seres; para el alma dominada por los objetos de los sentidos, el aferramiento mismo se vuelve su ‘yoga’.

Verse 47

अनिष्टमिष्टमप्रीतिप्रीतितापविषादनम् / दुःखलाभे न तापश्च सुखानुस्मरणं तथा

Ante lo no deseado y lo deseado surgen desagrado y agrado, y de ello ardor y abatimiento; aun al obtener dolor no hay congoja, y asimismo se recuerda el placer—(tales son los signos).

Verse 48

इत्येष वैषयो रागः संभूत्याः कारणं स्मृतः / ब्रह्मादौ स्थावरान्ते वै संसारेह्यादिभौतिके

Así, el apego a los objetos de los sentidos (rāga vaiṣaya) es recordado como causa del nacimiento; desde Brahmā hasta los seres inmóviles, en este saṃsāra de naturaleza adibhāutika.

Verse 49

अज्ञानपूर्वकं तस्मादज्ञानं तु विवर्जयेत् / यस्य चार्षे न प्रमाणं शिष्टाचारं तथैव च

Por ello, debe abandonarse la ignorancia nacida de la ignorancia; aquello que no tiene autoridad de los ṛṣi ni concuerda con la conducta de los nobles (śiṣṭācāra).

Verse 50

वर्णाश्रमविरुद्धो यः शिष्टशास्त्रविरोधकः / एष मार्गो हि निरये तिर्य्यग्योनौ च कारणम्

Quien se opone al varṇāśrama y contradice los śāstra de los nobles—ese camino es causa de caer en el infierno y de nacer en vientres de bestias (tiryak-yoni).

Verse 51

तिर्य्यग्यो निगतं चैव कारणं तत्त्ररुच्यते / त्रिविधो यातनास्थाने तिर्य्यग्योनौ च षड्विधे

También allí se declara la causa de ir a la tiryak-yoni; en el lugar de tormento es de tres clases, y en la tiryak-yoni es de seis clases.

Verse 52

कारणे विषये चैव प्रतिघातस्तु सर्वशः / अनैश्वर्यं तु तत्सर्वं प्रतिघातात्मकं स्मृतम्

Tanto en la causa como en el objeto hay por doquier obstrucción (pratighāta); toda esa falta de señorío (anaiśvarya) se recuerda como de naturaleza obstructiva.

Verse 53

इत्येषा तामसी वृत्तिर्भूतादीनां चतुर्विधा / सत्त्वस्थमात्रकं चित्तं यथासत्त्वं प्रदर्शनात्

Así se declara cuádruple la tendencia tamásica de los seres y demás. La mente asentada en sattva manifiesta según la medida de sattva.

Verse 54

तत्त्वानां च यथातत्त्वं दृष्ट्वा वै तत्त्वदर्शनात् / सत्त्वक्षेत्रज्ञनानात्वमेतन्नानार्थदर्शनम्

Al contemplar los tattva tal como son mediante la visión de la Verdad, se conoce la diversidad entre sattva y kṣetrajña; esto es la visión de múltiples sentidos.

Verse 55

नानात्वदर्शनं ज्ञानं ज्ञानाद्वै योग उच्यते / तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च

La visión de la diversidad es conocimiento, y del conocimiento se llama yoga. Por ello, el atado halla atadura, y el liberado halla mokṣa.

Verse 56

संसारे विनिवृत्ते तु मुक्तो लिङ्गेन मुच्यते / निःसंबन्धो ह्यचैतन्यः स्वात्मन्येवावतिष्ठते

Cuando cesa el giro en el saṃsāra, el liberado se desprende también del liṅga (cuerpo sutil). Sin vínculo, como aquietado, permanece establecido en su propio Ātman.

Verse 57

स्वात्मन्यवस्थितश्चापि विरूपाख्येन लिख्यते / इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं समासाज्ज्ञान मोक्षयोः

Aunque permanece en su propio Ātman, se le describe con el nombre de “Virūpa”. Así se han dicho en suma los signos del conocimiento y de la liberación.

Verse 58

स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मोक्षो वै तत्त्वदर्शिभिः / पूर्वं वियोगो ज्ञानेन द्वितीये रागसंक्षयात्

Los videntes de la Verdad han declarado que la liberación es triple: primero, el desapego por el conocimiento; segundo, por la extinción del apego (rāga).

Verse 59

तृष्णाक्ष यात्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षकारणम् / लिङ्गाभावात्तु कैवल्यं कैवल्यात्तु निरञ्जनम्

La tercera causa de la liberación se explica como la extinción de la sed del deseo (tṛṣṇā). Por ausencia de linga (señal del yo) surge el kaivalya, y del kaivalya, el estado nirañjana, sin mancha.

Verse 60

निरञ्जनत्वाच्छुद्धस्तु नितान्यो नैव विद्यते / अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि वैराग्यं दोषदर्शनात्

Por ser nirañjana, Él es puro; no existe otro eterno igual. De aquí en adelante expondré el vairāgya que nace de contemplar los defectos.

Verse 61

दिव्ये च मानुषे चैव विषये पञ्चलक्षणे / अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः कर्त्तव्यो दोषदर्शनात्

En los objetos, divinos y humanos, de cinco rasgos, al ver sus faltas debe mantenerse sin odio y sin apego; tal es el deber.

Verse 62

तपप्रीतिविषादानां कार्यं तु परिवर्जनम् / एवं वैराग्यमास्थाय शरीरी निर्ममो भवेत्

Debe abandonarse el tapas, el deleite (prīti) y la tristeza (viṣāda). Así, sosteniendo el vairāgya, el ser encarnado se vuelve sin sentido de posesión.

Verse 63

अनित्यमशिवं दुःखमिति वुद्ध्यानुचिन्त्य च / विशुद्धं कार्यकरणं सत्त्वस्यातिनिषैवया

Al meditar con la inteligencia que todo es ‘impermanente, infausto y doloroso’, por una práctica intensa se purifican los instrumentos de acción del sattva.

Verse 64

परिपक्वकषायो हि कृत्स्नान्दोषान्प्रपश्यति / ततः प्रयाणकाले हि दोषैर्नैमित्तिकैस्तथा

Quien tiene maduros sus kashayas ve por completo todas las faltas; y luego, en la hora de partir, ve también las faltas circunstanciales (naimittika).

Verse 65

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः / स शरीरमुपाश्रित्य कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै

El calor que se exalta en el cuerpo, impulsado por un viento vehemente, apoyándose en ese mismo cuerpo, contiene en verdad todas las impurezas.

Verse 66

प्राणक्थानानि भिन्दन्हि छिन्दन्मर्माण्यतीत्य च / शैत्यात्प्रकुपितो वायुरूर्द्ध्वं तूत्क्रमते ततः

Perforando los asientos del prāṇa y atravesando los puntos vitales (marman), lo sobrepasa; por el frío, el vāyu excitado entonces asciende y sale hacia lo alto.

Verse 67

स चायं सर्वभूतानां प्राणस्थानेष्ववस्थितः / समासात्संवृते ज्ञाने संचृत्तेषु च कर्मसु

Y este vāyu mora en los asientos del prāṇa de todos los seres; cuando de pronto el conocimiento se vela y las acciones (karma) se contraen.

Verse 68

स जीवो नाभ्यधिष्ठानः कर्मभिः स्वैः पुराकृतैः / अष्टाङ्गप्रणवृत्तिं वै स विच्यावयते पुनः

Ese jīva, asentado en el soporte del ombligo, por sus karmas realizados antaño, vuelve a perturbar el movimiento del prāṇa de ocho miembros.

Verse 69

शरीरं प्रजहन्सोंऽते निरुच्छ्वासस्ततो भवेत् / एवं प्राणैः परित्यक्तो मृत इत्यभिधीयते

Al final, cuando abandona el cuerpo, la respiración se extingue; así, el que es dejado por los prāṇas es llamado ‘muerto’.

Verse 70

यथेह लोके स्वप्ने तं नीयमानमितस्ततः / रञ्जनं तद्विधेयस्य ते तान्यो न च विद्यते

Como en este mundo, en el sueño, él es llevado de aquí para allá, así para quien está sujeto al karma esa misma fascinación del goce es lo único; no hay otra cosa.

Verse 71

नृष्णाक्षयस्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षलक्षणम् / शब्दाद्ये विषये दोषदृष्टिर्वै पञ्चलक्षणे

El tercero es la ‘extinción de la sed del deseo’: se ha explicado como signo de mokṣa. Ver defectos en los objetos, como el sonido y los demás, pertenece a los cinco signos.

Verse 72

अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः प्रीतितापविवर्जनम् / वैराग्यकारणं ह्येते प्रकृतीनां लयस्य च

La ausencia de odio, la falta de apego y el apartarse de la complacencia y del ardor del sufrimiento: éstos son causas del vairāgya y también de la disolución de las prakṛtis.

Verse 73

अष्टौ प्रकृतयो ज्ञेयाः पूर्वोक्ता वै यथाक्रमम् / अव्यक्ताद्यास्तु विज्ञेया भूतान्ताः प्रकृतेर्भवाः

Según el orden ya expuesto, deben conocerse ocho Prakṛtis. Desde lo No-manifestado (Avyakta) hasta los bhūtas, todas nacen de la Prakṛti.

Verse 74

वर्णाश्रमाचारयुक्तः शिष्टः शास्त्राविरोधनः / वर्णाश्रमाणां धर्मो ऽयं देवस्थानेषु कारणम्

Vivir conforme al ācāra de varṇa y āśrama, ser recto y no contradecir el śāstra: tal es el dharma de los varṇas y āśramas, fundamento en los santuarios de los Devas.

Verse 75

ब्रह्मादीनि पिशाचान्तान्यष्टौ स्थानानि देवता / ऐश्वर्यमाणिमाद्यं हि कारणं ह्यष्टलक्षणम्

Desde Brahmā hasta los piśācas, hay ocho moradas (rangos) de las deidades. Soberanía (aiśvarya), aṇimā y demás: la causa posee ocho signos (aṣṭa-lakṣaṇa).

Verse 76

निमित्तमप्रतीघाते दृष्टे शब्दादिलक्षणे / अष्टावेतानि रूपाणि प्राकृतानि यथाक्रमम्

En la ausencia de obstáculo hay un nimitta (causa instrumental), y en los rasgos como el sonido y otros hay percepción manifiesta. Estas ocho formas son prākṛtas, según el orden.

Verse 77

क्षेत्रज्ञेष्वनुसज्जन्ते गुणमात्रत्मकानि तु / प्रावृट्काले पृथग्मेघं पश्यन्तीव सचक्षुषः

Aquello cuya esencia es sólo guṇa se adhiere a los kṣetrajñas; como en la estación de lluvias, los que tienen ojos ven nubes separadas unas de otras.

Verse 78

पश्यन्त्येवं विधाः सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा / खादतश्चान्नपानानि योनीः प्रविशतस्तथा

Tales siddhas contemplan al jīva con visión divina: lo ven tomar alimento y bebida, y asimismo entrar en los diversos yoni, los vientres del renacer.

Verse 79

तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च धावतो ऽपि यथाक्रमम् / जीवः प्राणस्तथा लिङ्गं करणं च चतुष्टयम्

Aunque se desplace en orden, de lado, hacia arriba y hacia abajo, se le nombra con cuatro términos: jīva, prāṇa, liṅga y karaṇa.

Verse 80

पर्यायवाचकैः शब्दैरेकार्थैः सो ऽभिलष्यते / व्यक्ताव्यक्तप्रमाणो ऽयं स वै भुङ्क्ते तु कृत्स्नशः

Con palabras sinónimas de un solo sentido se alude a él; este jīva tiene medida de lo manifiesto y lo inmanifiesto, y en verdad goza de todo por completo.

Verse 81

अव्यक्तानुग्रहान्तं च क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं च यत् / एवं ज्ञात्वा शुचिर्भूत्वा ज्ञानाद्वै विप्रमुच्यते

Aquello que llega hasta el término de la gracia de lo Inmanifestado y está regido por el kṣetrajña—sabiéndolo así, volviéndose puro, uno se libera en verdad por el conocimiento.

Verse 82

नष्टं चैव यथा तत्त्वं तत्त्वानां तत्त्वदर्शने / यथेष्टं परिनिर्याति भिन्ने देहे सुनिर्वृते

Así como, al contemplar los tattva en su verdad, se desvanece la noción misma de tattva; del mismo modo, cuando el cuerpo se separa, en la serena nirvṛti, él parte según su deseo.

Verse 83

भिद्यते करणं चापि ह्यव्यक्तज्ञानिनस्ततः / मुक्तो गुणशरीरेण प्रणाद्येन तु सर्वशः

Entonces, también se quiebra el instrumento interior del sabio que conoce lo Inmanifestado; libre del cuerpo de las guṇas, se funde por doquier en el pranāda, el sonido del prāṇa.

Verse 84

नान्यच्छरीरमादत्ते दग्धे वीजे यथाङ्कुरः / ज्ञानी च सर्वसंसाराविज्ञशारीरमानसः

Como no brota el retoño de una semilla quemada, así el sabio no toma otro cuerpo; su cuerpo y su mente quedan libres de la ignorancia del saṃsāra.

Verse 85

ज्ञानाच्चतुर्द्दशाबुद्धः प्रकृतिस्थो निवर्तते / प्रकृतिं सत्यमित्याहुर्विकारो ऽनृतमुच्यते

Por el conocimiento de las catorce etapas, quien mora en la Prakṛti se retrae; a la Prakṛti la llaman “verdad”, y a su transformación la llaman “no-verdad”.

Verse 86

असद्भावो ऽनृतं ज्ञेयं सद्भावः सत्य मुच्यते / अनामरूपं क्षेत्रज्ञनामरूपं प्रचक्षते

Debe saberse que lo no-real es “no-verdad”, y lo real se llama “verdad”; al Kṣetrajña se le declara sin nombre ni forma, y (al kṣetra) con nombre y forma.

Verse 87

यस्मात्क्षेत्रं विजानाति तत्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते / क्षेत्रं प्रत्ययते यस्मात्क्षेत्रज्ञः शुभ उच्यते

Porque conoce el kṣetra, por eso se le llama Kṣetrajña; y porque por él surge el pratyaya (la certidumbre directa) del kṣetra, ese Kṣetrajña es llamado “śubha”, el auspicioso.

Verse 88

क्षेत्रज्ञः स्मर्यते तस्मात्क्षेत्रं तज्ज्ञैर्विभाष्यते / क्षेत्रं त्वत्प्रत्ययं दृष्टं क्षेत्रज्ञः प्रत्ययः सदा

Por eso se le recuerda como ‘Kṣetrajña’, y los sabios explican lo que es el ‘Kṣetra’. ¡Oh Testigo! el campo se ve apoyado en tu cognición; el Conocedor del campo es siempre esa cognición.

Verse 89

क्षपणात्कारणाच्चैव क्षतत्राणात्तथैव च / भोज्यत्वविषयत्वाच्च क्षेत्रं क्षेत्रविदो विदुः

Porque provoca la disolución, porque es causa, y porque protege del daño; y también por ser objeto de goce y de experiencia—los conocedores del campo lo llaman ‘Kṣetra’.

Verse 90

महदाद्यं विशेषान्तं सर्वैरूप्यं विलक्षणम् / विकारलक्षणं तद्वै सो ऽक्षरः क्षरमेति च

Desde el Mahat hasta el término de los viśeṣa (elementos densos), aquello que asume todas las formas y sin embargo aparece diferenciado, lleva el signo de la transformación; incluso lo llamado ‘akṣara’ llega a ser ‘kṣara’.

Verse 91

तमेवानुविकारं तु यस्माद्वै क्षरते पुनः / तस्माच्च कारणाच्चैव ज्ञरमित्यभिधीयते

Y eso mismo, puesto que al seguir las modificaciones vuelve a disolverse una y otra vez, por esa causa es llamado ‘jñara’.

Verse 92

संसारे नरकेभ्यश्च त्रायते पुरुषं च यत् / दुःखत्राणात्पुनश्चापि क्षेत्रमित्यभिधीयते

Aquello que salva al ser humano del saṃsāra y de los infiernos, y que además lo ampara del dolor, también es llamado ‘Kṣetra’.

Verse 93

सुखदुःखमहंभावाद्भोज्यमित्यभिधीयते / अचेतनत्वाद्विषयस्तद्विधर्मा विभुः स्मृतः

Por su vínculo con el placer, el dolor y el sentimiento de ‘yo’, se le llama “lo que es disfrutado” (bhogya). Al ser inconsciente, es el objeto; y el Vibhu, el Omnipresente, es recordado como de naturaleza distinta a ello.

Verse 94

न क्षीयते न क्षरति विकारप्रसृतं तु तत् / अक्षरं तेन वाप्युक्तम क्षीणत्वात्तथैव च

No mengua ni se disuelve; aunque parezca difundirse en las transformaciones. Por eso se le llama “Akshara”, pues permanece sin agotarse.

Verse 95

यस्मात्पूर्यनुशेते च तस्मात्पुरुष उच्यते / पुरप्रत्ययिको यस्मात्पुरुषेत्यभिधीयते

Porque mora en la ‘puri’, la ciudad del cuerpo, se le llama Purusha. Y porque es el fundamento de la noción de ‘pura’ (ciudad), también se le denomina Purusha.

Verse 96

पुरुषं कथयस्वाथ कथितो ऽज्ञैर्विभाष्यते / शुद्धो निरञ्जनाभासो ज्ञाता ज्ञानविवर्जितः

Cuando se pide “hablad del Purusha”, los ignorantes lo describen de muchas maneras. Él es puro, resplandor sin mancha; es el Conocedor, y sin embargo está libre del conocimiento objetivado.

Verse 97

अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा बद्धो मुक्तो गतःस्थितः / नैर्हेतुकात्त्वनिर्देश्यादहस्तस्मिन्न विद्यते

Decir de ello “existe” o “no existe”, “es otro”; “está atado” o “libre”, “ha ido” o “permanece”, no le corresponde. Pues es sin causa e indescriptible; en ello no hay ‘asidero’ (hasta).

Verse 98

शुद्धत्वान्न तु दृश्यो वै द्रष्टृत्वात्समदर्शनः / आत्मप्रत्ययकारित्वादन्यूनं वाप्यहेतुकम्

Por su pureza no es objeto de visión; por ser el Testigo, contempla con igualdad. Al causar la certeza del Sí mismo, no es inferior ni carente de fundamento.

Verse 99

भावग्राह्यमनुमानाच्चिन्तयन्न प्रमुह्यते / यदा पश्यति ज्ञातारं शान्तार्थं दर्शनात्मकम्

Quien medita, por inferencia, lo aprehensible como estado, no se extravía. Cuando contempla al Conocedor, cuyo sentido es paz y cuya esencia es visión interior.

Verse 100

दृश्यादृश्येषु निर्देश्यं तदा तद्दुर्द्धरं वरम् / विज्ञाता न च दृश्येत वृथक्त्वेनेह सर्वशः

Cuando se le señala entre lo visible y lo invisible, esa verdad excelsa se vuelve muy difícil de asir. El Conocedor no aparece aquí, en modo alguno, como algo totalmente separado.

Verse 101

स्वेनात्मना तथात्मानं कारणात्मा नियच्छति / प्रकृतौ कारणे तत्र स्वात्मन्येवोपतिष्ठति

El Atman, como Causa, gobierna al atman por su propio Ser. Allí, en la Prakriti que es causa, permanece establecido únicamente en su propia naturaleza.

Verse 102

अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा इहामुत्रेति वा पुनः / एकत्वं वा पृथक्वं वा क्षेत्रज्ञः पुरुषो ऽपि वा

“Existe” o “no existe”, “es otro”, “aquí o allá”—y luego “unidad o separación”—en tales alternativas se discute incluso al Púrusha, el Kshetrajña, conocedor del campo.

Verse 103

आत्मा वा स निरात्मा वा चेतनो ऽचेतनो ऽपि वा / कर्त्ता वा सो ऽप्यकर्त्ता वा भोक्ता वा भोज्यमेव च

Él es el Ātman o también el no-Ātman; consciente o incluso inconsciente. Es el hacedor o el no-hacedor; el que goza y también lo gozado.

Verse 104

यद्गत्वा न निवर्त्तन्ते क्षेत्रज्ञं तु निरञ्जनम् / अवाच्यं तदनाख्यानादग्राह्यं वादहेतुभिः

Aquel a quien, una vez alcanzado, no se retorna: el Kṣetrajña sin mancha. Es indecible, pues no puede describirse; e inaprensible por las razones del debate.

Verse 105

अप्रतर्क्यमचिन्त्यत्वादवा येत्वाच्च सर्वशः / नालप्य वचसा तत्त्वमप्राप्य मनसा सह

Ese Principio es inaccesible al razonamiento, impensable y, en todo sentido, incognoscible. No puede expresarse con palabras; ni alcanzarse siquiera con la mente.

Verse 106

क्षेत्रज्ञे निर्गुणे शुद्धे शान्ते क्षीणे निरञ्जने / व्यपेतसुखदुःखे च निरुद्धे शान्तिमागते

Cuando el Kṣetrajña es sin cualidades, puro, sereno, consumido (el ego) y sin mancha; apartado de placer y dolor, contenido y llegado a la paz—

Verse 107

निरात्मके पुनस्तस्मिन्वाच्यावाच्यं न विद्यते / एतौ संहारविस्तारौ व्यक्ताव्यक्तौ ततः पुनः

Pero en ese estado sin yo (nirātmaka) no existe distinción entre lo decible y lo indecible. Luego, de allí mismo surgen de nuevo la disolución y la expansión—lo manifiesto y lo no manifiesto—ambos.

Verse 108

सृज्यते ग्रसते चैव व्यक्तौ पर्यवतिष्ठते / क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्वं पुनः सर्गे प्रवर्त्तते

Todo el universo es creado y también es devorado en la disolución; en el estado manifiesto permanece. Todo, regido por el Conocedor del Campo (Kṣetrajña), vuelve a ponerse en marcha en un nuevo sarga.

Verse 109

अधिष्ठानं प्रपद्येत तस्यान्ते बुद्धिपूर्वकम् / साधर्म्यवैधर्म्यकृतः संयोगो विदितस्तयोः / अनादिमांश्च संयोगो महापुरुषजः स्मृतः

Al final, con discernimiento, se acoge al fundamento (adhiṣṭhāna). Es conocido el vínculo de ambos, producido por semejanza y diferencia. Ese vínculo es sin comienzo y se recuerda como nacido del Mahāpuruṣa.

Verse 110

यावच्च सर्गप्रति सर्गकालस्तावज्जगत्तिष्ठति संनिरुध्य / पूर्वं हि तस्यैव च बुद्धिपूर्वं प्रवर्त्तते तत्पुरुषार्थंमेव

Mientras dura el tiempo de sarga y de contra-creación, el mundo permanece contenido y ordenado. Pues desde antes, con lúcida intención, se pone en marcha únicamente ese mismo propósito humano (puruṣārtha).

Verse 111

एषा निसर्गप्रतिसर्गपूर्वा प्राधानिकी चेश्वरकारिता वा / अनाद्यनन्ता ह्यभिमानपूर्वकं वित्रासयन्ती जगदभ्युपैति

Esta potencia precede a la creación natural y a la re-creación: sea pradhánica o causada por el Señor. Es sin comienzo y sin fin; con orgullo, hace temblar al mundo y se manifiesta.

Verse 112

इत्येष प्राकृतः सर्गस्तृतीयो हेतुलक्षणः / उक्तो ह्यस्मिंस्तदात्यन्तं कालं ज्ञात्वा प्रमुच्यते

Así se ha expuesto este sarga prākṛta, el tercero, caracterizado por la causalidad. Conociendo en él ese Tiempo supremo y definitivo, el ser se libera.

Verse 113

इत्येष प्रतिसर्गो वस्त्रिविदः कीर्त्तितो मया / विस्तरेणानुपूर्व्याच भूयः किं वर्त्तयाम्यहम्

Así, oh Sūta, he proclamado el Pratisarga. Ahora, si lo relatara de nuevo con detalle y en orden, ¿qué más podría decir?