Adhyaya 36

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुष्गपादे वेदव्यसनाख्यानं स्वायंभुवमन्वन्तरवर्णनं च नाम पञ्चत्रिंशत्तमो ऽध्यायः शांशपायन उवाच मन्वन्तराणि शेषाणि श्रोतुमिच्छाम्यनुक्रमात् / मन्वन्तराधिपांश्चैव शक्रदेवपुरोगमान्

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, proclamado por Vāyu, en la sección anterior, segunda parte (metro anuṣṭubh), el capítulo trigésimo quinto llamado “Relato de la desgracia de los Vedas y descripción del Manvantara de Svāyambhuva”. Śāṃśapāyana dijo: Deseo oír, en orden, los manvantaras restantes, y también a sus regentes, con Śakra (Indra) y los dioses a la cabeza.

Verse 2

सूत उवाच मन्वन्तराणि यानि स्युरतीतानागतानि ह / समासा द्विस्तराच्चैव ब्रुवतो मे निबोधत

Sūta dijo: Los manvantaras ya pasados y los que han de venir, los expondré tanto en resumen como con amplitud; escuchad atentamente mis palabras.

Verse 3

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्तथा / उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा

Primero fue Manu Svayambhuva, y luego Manu Svarocisa. Después vinieron Manu Uttama, Tamasa, Raivata y también Caksusa.

Verse 4

षडेते मनवो ऽतीता वक्ष्याम्यष्टावनागतान् / सावर्णिश्चैव रौच्यश्च भौत्यो वैवस्वतस्तथा

Estos seis Manus ya han pasado; ahora expondré los ocho Manus venideros: Savarni, Raucya, Bhautya y también Vaivasvata, entre otros.

Verse 5

वक्ष्याम्येतान्पुरस्तात्तु मनोर्वेवस्वतस्य च / मनवः पञ्च ये ऽतीता मानसांस्तान्निबोधत

Primero relataré a los Manus anteriores a Vaivasvata; conoced en vuestro interior a los cinco Manus que ya han pasado.

Verse 6

मन्वन्तरं मया वो ऽध्य क्रान्तं स्वायंभुवस्य ह / अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मनाः स्वारोचिषस्य ह

Hoy os he expuesto el Manvantara de Svayambhuva; de aquí en adelante relataré el Manvantara de Svarocisa.

Verse 7

प्रजासर्गं समासेन द्वितीयस्य महात्मनः / आसन्वै तुषिता देवा मनोः स्वारोचिषे ऽन्तरे

He aquí, en resumen, la creación de las criaturas en el tiempo del segundo gran Manu; en el Manvantara de Svarocisa estuvieron los dioses Tusita.

Verse 8

पारावताश्च विद्वांसो द्वावेव तु गणौ स्मृतौ / तुषितायां समुत्पन्नाः क्रतोः पुत्राः स्वरोचिषः

Parāvata y los sabios: sólo estos dos grupos se recuerdan. Nacidos en Tuṣitā, son hijos del Ṛṣi Kratu, llamados Svarociṣa.

Verse 9

पारावताश्च वासिष्ठा द्वादश द्वौ गणौ स्मृतौ / छन्दजाश्च चतुर्विंशद्देवास्ते वै तदा स्मृताः

Parāvata y Vāsiṣṭha: se recuerdan como dos huestes, de doce cada una. Y los dioses Chandaja, veinticuatro en total, fueron entonces mencionados.

Verse 10

दिवस्पर्शो ऽथ जामित्रो गोपदो भासुरस्तथा / अजश्च भगवाश्चैव द्रविणश्य महा बलः

Divasparśa, Jāmitra, Gopada y Bhāsura; y también Aja, Bhagavān y Draviṇaśya, de gran poder.

Verse 11

आयश्चापि महाबाहुर्महौजाश्चापि वीर्यवान् / चिकित्वान्विश्रुतो यस्तु चांशो यश्चैव पठ्यते

Āya, de grandes brazos; Mahaujā, vigoroso y valiente; y el célebre Cikitvān, así como Cāṃśa, cuyo nombre se recita.

Verse 12

ऋतश्चद्वादशस्तेषां तुषिताः परिकीर्त्तिताः / इत्येते क्रतुपुत्रास्तु तदासन्सोमपायिनः

Entre ellos, doce llamados Ṛta son celebrados como Tuṣitas. Así, estos hijos de Kratu eran entonces bebedores del Soma.

Verse 13

प्रचेताश्चैव यो देवो विश्वदेवस्तथैव च / समञ्जो विश्रुतो यस्तु ह्यजिह्मश्चारिमर्द्दनः

Pracetā es ese mismo dios, también llamado Viśvadeva; Samañja, célebre, sin doblez, es el que aplasta a los enemigos.

Verse 14

आयुर्दानो महामानो दिव्यमानस्तथैव च / अजेयश्च महाभागो यवीयांश्च महाबलः

Āyurdāna, Mahāmāna y Divyamāna; Ajeya, invencible, Mahābhāga, afortunado, joven y de gran poder.

Verse 15

होता यज्वा तथा ह्येते परिक्रान्ताः परावताः / इत्येता देवता ह्यासन्मनोः स्वारोचिषान्तरे

Hotā y Yajvā—ellos recorrieron regiones lejanas; así fueron estas deidades en el tiempo de Manu, en el manvantara de Svārociṣa.

Verse 16

सोमपास्तु तदा ह्येताश्चतुर्विशति देवताः / तेषामिन्द्रस्तदा ह्यासीद्विपश्चिल्लोकविश्रुतः

Entonces estas veinticuatro deidades eran bebedoras de Soma; entre ellas, Indra era por entonces Vipaścit, célebre en el mundo.

Verse 17

ऊर्जा वसिष्ठपुत्रश्च स्तंबः काश्यप एव च / भार्गवश्च तधा प्राम ऋषभोंऽङ्गिरसस्तथा

Ūrjā, Vasiṣṭhaputra, Staṃbha y Kāśyapa; asimismo Bhārgava, Prāma y Ṛṣabha, también del linaje de Aṅgiras.

Verse 18

पौलस्त्यश्चैव दत्तो ऽत्रिरात्रेयो निश्चलस्तथा / पौलहो ऽथार्वरीवांश्च एते सप्तर्षयस्तथा

Paulastya, Datta, Atriratreya y Nishcala; y también Paulaha y Atharvariva: éstos son recordados como los Siete Rishis.

Verse 19

चैत्रः किंपुरुष श्चैव कृतान्तो विभृतो रविः / बृहदुक्थो नवः सेतुः श्रुतश्चेति नव स्मृताः

Caitra, Kimpuruṣa, Kṛtānta, Vibhṛta, Ravi, Bṛhaduktha, Nava, Setu y Śruta: así se recuerdan los nueve.

Verse 20

मनोः स्वारोचिषस्यैते पुत्रा वंशकराः प्रभो / पुराणे परिसंख्याता द्वितीयं वै तदन्तरम्

Oh Señor, éstos son los hijos de Manu Svārociṣa, forjadores de linajes; el Purāṇa los enumera: éste es el segundo Manvantara.

Verse 21

सप्तर्षयो मनुर्देवाः पितरश्च चतुष्टयम् / मूलं मन्वन्तरस्यैते तेषां चैवान्वयाः प्रजाः

Los Saptarishis, Manu, los Devas y las cuatro clases de Pitṛs: ellos son la raíz del Manvantara; de su linaje proceden las criaturas.

Verse 22

ऋषीणां देवताः पुत्राः पितरो देवसूनवः / ऋषयो देवपुत्राश्च इति शास्त्रे विनिश्चयः

Ésta es la determinación del śāstra: los Devas son hijos de los Rishis; los Pitṛs son hijos de los Devas; y los Rishis también son llamados hijos de los Devas.

Verse 23

मनोः क्षत्रं विशश्चैव सप्तर्षिभ्यो द्विजा तयः / एतन्मन्वन्तरं प्रोक्तं समासाच्च न विस्तरात्

De Manu surgieron los kṣatriyas y los vaiśyas, y de los Siete Ṛṣis nacieron los dvijas. Este manvantara ha sido expuesto en resumen, no en detalle.

Verse 24

स्वायंभुवे न विस्तारो ज्ञेयः स्वारोचिषस्य च / न शक्यो विस्तरस्तस्य वक्तुं वर्षशतैरपि

No es fácil conocer la amplitud del manvantara de Svāyambhuva ni del de Svārociṣa; su relato extenso no podría decirse ni en cientos de años.

Verse 25

पुनरुक्तबहुत्वात्तु प्रजानां वै कुलेकुले / तृतीये त्वथ पर्याये उत्तमस्यान्तरे मनोः

Pero, por la abundancia de repeticiones acerca de las criaturas, familia tras familia, ahora, en el tercer turno, se habla del período de Manu Uttama.

Verse 26

पञ्च देवगणा प्रोक्तास्तान्वक्ष्यामि निबोधत / सुधामानश्च ये देवा ये चान्ये वशवर्त्तिनः

Se han mencionado cinco huestes de dioses; voy a exponerlas, escuchad con atención: los devas llamados Sudhāmāna y otros devas sometidos al orden.

Verse 27

प्रतर्दनाः शिवाः सत्यागणा द्वादशकाः स्मृताः / सत्यो धृतिर्दमो दान्तः क्षमः क्षामो ध्वनिः शुचिः

Pratardana, Śiva y los Satya-gaṇa son recordados como doce: Satya, Dhṛti, Dama, Dānta, Kṣama, Kṣāma, Dhvani y Śuci.

Verse 28

इषोर्ज्जश्च तथा श्रेष्ठः सुपर्णो द्वादशस्तथा / इत्येते द्वादश प्रोक्ताः सुधामानस्तु नामभिः

Iṣorjja, así también Śreṣṭha, y Suparṇa, y asimismo el duodécimo; de este modo, estos doce son proclamados con los nombres de Sudhāmān.

Verse 29

सहस्रधारो विश्वायुः समितारो वृहद्वसुः / विश्वधा विश्वकर्मा च मानसस्तु विराजसः

Sahasradhāra, Viśvāyu, Samitāra y Vṛhadvasu; también Viśvadhā y Viśvakarmā, y Mānas, descendiente de Virāja.

Verse 30

ज्योतिश्चैव विभासश्च कीर्त्तिता वंशवर्तिनः / अवध्यो ऽवरतिर्देवो वसुर्धिष्ण्यो विभावसुः

Jyoti y Vibhāsa son celebrados como pertenecientes a la estirpe; y también Avadhya, Avarati-deva, Vasu, Dhiṣṇya y Vibhāvasu.

Verse 31

वित्तः क्रतुः सुधर्मा च धृतधर्मा यशस्विजः / रथोर्मिः केतुमाञ्छ्चैव कीर्त्तितास्तु प्रतर्दनाः

Vitta, Kratu, Sudharmā, Dhṛtadharmā y Yaśasvij; y también Rathormi y Ketumān, son celebrados en la estirpe de Pratardana.

Verse 32

हंसस्वारौ वदान्यौ च प्रतर्दनयशस्करौ / सुदानो वसुदानश्च सुमञ्जसविषावुभौ

Haṃsasvāra y Vadānya, que acrecientan la gloria de Pratardana; Sudāna y Vasudāna; y también Sumañjasa y Viṣāva, ambos por igual.

Verse 33

यमो वह्निर् यतिश्चैव सुचित्रः सुतपास्तथा / शिवा ह्येते तु विज्ञेया यज्ञिया द्वादशापराः

Yama, Vahni (Agni), Yati, Suchitra y Sutapā: a éstos se les debe conocer como de naturaleza de Śiva; son otros doce dioses aptos para el yajña.

Verse 34

सत्यानामपि नामानि निबोधत यथातथम् / दिक्पतिर्वाक्पतिश्चैव विश्वः शंभुस्तथैव च

Aprended también, tal como son, los nombres de los Satya: Dikpati, Vākpati, Viśva y asimismo Śambhu.

Verse 35

स्वमृडीको दिविश्चैव वर्चोधामा बृहद्वपुः / अश्वश्चैव सदश्वश्च क्षेमानन्दौ तथैव च

Svamṛḍīka, Divi, Varcodhāmā, Bṛhadvapu, Aśva, Sadaśva, y también Kṣema y Ānanda.

Verse 36

सत्या ह्येते परिक्रान्ता यज्ञिया द्वादशापराः / इत्येता देवता ह्यासन्नौत्तमस्यान्तरे मनोः

Éstos son, en verdad, los Satya, otros doce dioses del yajña; así, estas divinidades existieron en el manvantara de Uttama Manu.

Verse 37

तेषामिन्द्रस्तु देवानां सुशान्तिर्नाम विश्रुतः / पुत्रास्त्तवङ्गिरसस्ते वै उत्तमस्य प्रजापतेः

Entre esos dioses, su Indra fue célebre con el nombre de Suśānti; y ellos eran hijos de la estirpe de Aṅgiras, descendencia de Uttama Prajāpati.

Verse 38

वशिष्ठपुत्राः सप्तासन्वाशिष्ठा इति विश्रुताः / सप्तर्षयस्तु ते सर्व उत्तमस्यान्तरे मनोः

Los siete hijos de Vasiṣṭha fueron célebres como los ‘Vāśiṣṭhas’. Todos ellos eran los Siete Ṛṣis, en el Manvantara de Manu Uttama.

Verse 39

आचश्च परशुश्चैव दिव्यो दिव्यौषधिर्नयः / देवाम्वुजश्चाप्रतिमौ महोत्साहो गजस्तथा

Āca, Paraśu, Divya, Divyauṣadhi, Naya, Devāmbuja, Apratima, Mahotsāha y Gaja: tales eran sus nombres.

Verse 40

विनीतश्च सुकेतुश्च सुमित्रः सुमतिः श्रुतिः / उत्तमस्य मनोः पुत्रास्त्रयोदश महात्मनः

Vinīta, Suketu, Sumitra, Sumati y Śruti: estos grandes seres contaban entre los trece hijos del magnánimo Manu Uttama.

Verse 41

एते क्षत्रप्रणेतारस्तृतीयं चैतदन्तरम् / औत्तमः परिसंख्यातः सर्गः स्वारोचिषेण तु

Ellos fueron los instauradores del orden kṣatriya; éste es el tercer Manvantara. Según Svārociṣa Manu, esta creación se cuenta como el ‘Auttama-sarga’.

Verse 42

विस्तरेणानुपूर्व्या च तामसस्य निबोधत / चतुर्थे त्वथ पर्याये तामसस्यातरे मनोः

Ahora comprended, en orden y con amplitud, lo relativo a Tāmasa (Manu). En la cuarta sucesión llega el Manvantara de Manu Tāmasa.

Verse 43

सत्याः सुरूपाः सुधियो हरयश्च गणाः स्मृताः / पुलस्त्यपुत्रास्ते देवास्तामसस्यान्तरे मनोः

Satya, Surūpa, Sudhi y Hari son recordados como las huestes (gaṇas). Esos dioses, hijos de Pulastya, pertenecen al período intermedio del Manu Tāmāsa.

Verse 44

गणस्तु तेषां देवानामेकैकः पञ्चविंशकः / इन्द्रियाणां प्रतीयेत ऋषयः प्रतिजानते

Cada hueste de esos dioses consta de veinticinco. Se los reconoce como las facultades de los sentidos; así lo afirman los ṛṣis.

Verse 45

सप्रमाणास्तु शीर्षण्यं मनश्चैवाष्टमं तथा / इन्द्रियाणि तथा देवा मनोस्तस्यान्तरे स्मृताः

Los siete pramāṇas con lo supremo (śīrṣaṇya), y el octavo, la mente (manas). Del mismo modo, los sentidos y los dioses se recuerdan en el intervalo de ese Manu.

Verse 46

तेषां बभूव देवानां शिबिरिन्द्रः प्रतापवान् / सप्तर्षयोंऽतरे ये च तान्निबोधत सत्तमाः

Entre esos dioses surgió el poderoso Śibirindra. Y a los Siete Ṛṣis de ese intervalo, conocedlos también, oh los más nobles.

Verse 47

काव्य आङ्गिरसश्चैव काश्यपः पृथुरेव च / अत्रेयस्त्वग्निरित्येव ज्योतिर्धामा च भार्गवः

Kāvya, Āṅgirasa, Kāśyapa y Pṛthu; también Ātreya, Agni, Jyotirdhāmā y Bhārgava: éstos son los (Saptarṣis).

Verse 48

पौलहश्चरकश्चात्र वाशिष्ठः पीवरस्तथा / चैत्रस्तथैव पौलस्त्य ऋषयस्तामसेंऽतरे

En el Manvantara de Tāmāsa se recuerdan aquí los rishis: Paulaha, Caraka, Vāśiṣṭha, Pīvara, Caitra y Paulastya.

Verse 49

जानुजङ्घस्तथा शान्तिर्नरः ख्यातिः शुभस्तथा / प्रियभृत्यो परीक्षिच्च प्रस्थलो ऽथ दृढेषुधिः

Jānujanggha, Śānti, Nara, Khyāti y Śubha; y también Priyabhṛtya, Parīkṣi, Prasthala y Dṛḍheṣudhi: tales nombres se enumeran.

Verse 50

कृशाश्वः कृतबन्धुश्च तामसस्य मनोः सुताः / पञ्चमेत्वथ पर्याये मनोः स्वारोचिषेंऽतरे

Kṛśāśva y Kṛtabandhu son hijos del Manu Tāmāsa; y en la sucesión del Manvantara de Svārociṣa, éste es el quinto tramo.

Verse 51

गुणास्तु ये समाख्याता देवानां तान्निबोधत / अमिताभा भूतरयो वैकुण्ठाः ससुमेधसः

Conoce los atributos de los devas que han sido proclamados: Amitābha, Bhūtaraya, Vaikuṇṭha y Sasumedhasa.

Verse 52

वरिष्ठाश्च शुभाः पुत्रा वसिष्ठस्य प्रजापतेः / चतुर्दश तु चत्वारो गणास्तेषां सुभास्वराः

Los hijos del Prajāpati Vasiṣṭha son excelsos y auspiciosos; hay cuatro gaṇas, de catorce en catorce, de voz dulce y resplandeciente.

Verse 53

उग्रः प्रज्ञो ऽग्निभावश्च प्रज्योतिश्चामृतस्तथा / सुमतिर्वा विरावश्च धामा नादः श्रवास्तथा

Ugra, el sabio, de naturaleza ígnea, Luz resplandeciente y Néctar inmortal; asimismo Sumati, Virāva, Dhāma, Nāda y Śravā.

Verse 54

वृत्तिराशी च वादश्च शबरश्च चतुर्दश / अमिताभाः स्मृता ह्येते देवाः स्वारोचिषेंऽतरे

Vṛtti, Rāśi, Vāda y Śabara: en total catorce; en el Manvantara de Svārociṣa estos dioses son recordados como ‘Amitābha’.

Verse 55

मतिश्च सुमतिश्चैव ऋतसत्यौ तथैधनः / अधृतिर्विधृतिश्चैव दमो नियम एव च

Mati y Sumati, Ṛta y Satya, y también Aidhana; además Adhṛti y Vidhṛti, Dama y Niyama.

Verse 56

व्रतो विष्णुः सहश्चैव द्युतिमान्सुश्रवास्तथा / इत्येतानीह नामानि आभूतयसां विदुः

Vrata, Viṣṇu, Saha, Dyutimān y Suśravā: tales son aquí los nombres conocidos de los dioses Ābhūtaya.

Verse 57

वृषो भेत्ता जयो भीमः शुचिर्दान्तो यशो दमः / नाथो विद्वानजेयश्च कृशो गौरो ध्रुवस्तथा

Vṛṣa, Bhettā, Jaya, Bhīma, Śuci, Dānta, Yaśas, Dama; y también Nātha, Vidvān, Ajeya, Kṛśa, Gaura y Dhruva.

Verse 58

कीर्त्तितास्तु विकुण्ठा वै सुमेधांस्तु निबोधत / मेधा मेधा तिथिश्चैव सत्यमेधास्तथैव च

Han sido celebrados los Vaikuntha; oh Sumedhas, escuchad: Medhā, Medhā, Tithi y también Satyamedhā.

Verse 59

पृश्निमेधाल्पमेधाश्च भूयोमेधाश्च यः प्रभुः / दीप्तिमेधा यशोमेधा स्थिरमेधास्तथैव च

Está el Señor llamado Pṛśnimedhā, Alpamedhā y Bhūyomedhā; y también Dīptimedhā, Yaśomedhā y Sthiramedhā.

Verse 60

सर्वमेधा सुमेधाश्च प्रतिमेधाश्च यः स्मृतः / मेधजा मेधहन्ता च कीर्त्तितास्ते सुमेधसः

Aquel que es recordado como Sarvamedhā, Sumedhā y Pratimedhā; y también como Medhajā y Medhahantā: esos Sumedhas han sido cantados.

Verse 61

विभुरिन्द्रस्तथा तेषामासीद्वि क्रान्तपौरुषः / पौलस्त्यो दवबाहुश्च सुधामा नाम काश्यपः

Entre ellos estuvo Vibhū Indra, de heroísmo invencible; y también Paulastya, Davabāhu y el Kāśyapa llamado Sudhāmā.

Verse 62

हिरण्यरोमाङ्गिरसो वेदश्रीश्चैव भार्गवः / ऊर्ध्वबाहुश्च वाशिष्ठः पर्जन्यः पौलहस्तथा

Hiraṇyaromā, de los Aṅgirasa; Vedaśrī, el Bhārgava; Ūrdhvabāhu, el Vāsiṣṭha; y también Parjanya y Paulaha.

Verse 63

सत्यनेत्रस्तथात्रेय ऋषयो रैवतेंऽतरे / महावीर्यः सुसंभाव्यः सत्यको हरहा शुचिः

En el Manvantara de Raivata se recuerdan a Satyanetra, al rishi Atreya, y a Mahāvīrya, Susambhāvya, Satyaka, Harahā y el puro Śuci.

Verse 64

बलबन्धुर्निरामित्रः कंबुः शृगो धृतव्रतः / रैवतस्य च पुत्रास्ते पञ्चमं वै तदन्तरम्

Balabandhu, Nirāmitra, Kambu, Śṛga y Dhṛtavrata fueron hijos de Raivata; y ese intervalo es, en verdad, el quinto Manvantara.

Verse 65

स्वारोचिषश्चोत्तमो ऽपि तामसो रैवतस्तथा / प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः

Svārociṣa, Uttama, Tāmasa y Raivata: estos cuatro Manús son recordados como pertenecientes al linaje de Priyavrata.

Verse 66

षष्ठे खल्वपि पर्याये देवा ये चाक्षुषेंऽतरे / आद्याः प्रसूता भाव्यश्च पृथुकाश्च दिवौकसः

En el sexto ciclo, dentro del Manvantara de Cākṣuṣa, los dioses—Ādya, Prasūta, Bhāvya y Pṛthuka—fueron llamados divaukasa, moradores del cielo.

Verse 67

महानुभावा लेखास्छ पञ्च देवगणाः स्मृताः / दिवौकसः सर्व एव प्रोच्यन्ते मातृनामभिः

Mahānubhāva y Lekhā: se recuerdan como cinco huestes de dioses; y a todos esos divaukasa se les nombra con los nombres de las Mātṛ, las Madres divinas.

Verse 68

अत्रेः पुत्रस्य नप्तारो ह्यारण्यस्य प्रजापतेः / गणस्तु तेषां देवानामेकैको ह्यष्टकः स्मृतः

Son los nietos del hijo de Atri, descendientes del Prajāpati Āraṇya; y de esa hueste de dioses, cada uno es recordado como un ‘Aṣṭaka’ en sí mismo.

Verse 69

अन्तरिक्षो वसुर्हव्यो ह्यतिथिश्च प्रियव्रतः / श्रोता मन्तानुमन्ता च त्वाद्या ह्येते प्रकीर्त्तिताः

Antarikṣa, Vasu, Havya, Atithi y Priyavrata; y también Śrotā, Mantā (el que medita) y Anumantā: éstos son proclamados como los dioses primordiales.

Verse 70

श्येनभद्रस्तथा चैव श्वेतचक्षुर्महायशाः / सुमनाश्च प्रचेताश्च वनेनः सुप्रचेत्सौ

Asimismo están Śyenabhadra, el muy glorioso Śvetacakṣu, Sumanā, Pracetas, Vanena y Supracetas; ellos también pertenecen a esa asamblea.

Verse 71

मुनिश्चैव महासत्त्वः प्रसूताः परिकीर्त्तिताः / विजयः सुजयश्चैव मनस्योदौ तथैव च

Muni y Mahāsattva son celebrados como deidades nacidas; y también Vijaya, Sujaya, así como Manasyu y Uda.

Verse 72

मतिः परिमतिश्चैव विचेताः प्रियनिश्चयः / भव्या ह्येते स्मृता देवाः पृथुकांश्च निबोधत

Mati, Parimati, Vicetā y Priyaniścaya: estos dioses son recordados como ‘augustos y propicios’; y conoce también a los Pṛthukāṃśa.

Verse 73

ओजिष्ठः शकुनो देवो वानत्दृष्टस्तथैव च / सत्कृतः सत्यदृष्टिश्च जिगीषुर्विजयस्तथा

Ojistha, Sakuna, Deva y Vanatdrishta; asimismo Satkṛta, Satyadrishti, Jigishu y Vijaya: tales son también los nombres de los devas.

Verse 74

अजितश्च महाभागः पृथुकास्ते दिवौकसः / लेशास्तथा प्रवक्ष्यामि नामतस्तान्निबोधत

Ajita también es muy afortunado; ellos son los divaukasa, moradores del cielo, llamados Prithuka. Ahora expondré una parte de ellos por sus nombres: escuchad y comprended.

Verse 75

मनोजवः प्रघासश्च प्रचेताश्च महायशाः / ध्रुवो ध्रुवक्षितिश्चैव अत्युतश्चैव वीर्यवान्

Manojava, Praghāsa y el glorioso Praceta; y también Dhruva, Dhruvakṣiti y el vigoroso Atyuta—éstos son igualmente mencionados.

Verse 76

युवना बृहस्पतिश्चैव लेखाः संपरिकीर्त्तिताः / मनोजवो महावीर्यस्तेषामिन्द्रस्तदाभवत्

Yuvanā y Bṛhaspati: estos nombres, llamados ‘Lekhā’, son también celebrados. Entre ellos, Manojava, de gran poder, llegó a ser Indra en aquel tiempo.

Verse 77

उत्तमो भार्गवश्चैव हविष्मानङ्गिरःसुतः / सुधामा काश्यपश्चैव वशिष्ठो विरजास्तथा

Uttama, Bhārgava y Havishmān, hijo de Aṅgiras; y también Sudhāmā, Kāśyapa, Vasiṣṭha y Viraja—éstos son asimismo los santos rishis.

Verse 78

अतिनामा च पौलस्त्यः सहिष्णुः पौलहस्तथा / मधुरात्रेय इत्येते सप्त वै चाक्षुषेंऽतरे

Atināmā, Paulastya, Sahiṣṇu, así como Paulaha y Madhurātreya: éstos son los siete (ṛṣis) del Manvantara de Cākṣuṣa.

Verse 79

ऊरुः पुरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक्कृतिः / अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नशचेति ते नव

Ūru, Puru, Śatadyumna, Tapasvī, Satyavākkṛti, Agniṣṭut, Atirātra y Sudyumna: se dice que éstos son nueve.

Verse 80

अभिमन्युश्च दशमो नाड्वलेया मनोः सुताः / चाक्षुषस्य सुताः ह्येते षष्ठं चैव तदन्तरम्

El décimo es Abhimanyu; éstos son los hijos de Manu Nāḍvaleya. Todos ellos son hijos de Cākṣuṣa; y éste es el sexto Manvantara.

Verse 81

वैवस्वतेन संख्यातस्तत्सर्गः सांप्रतेन तु / विस्तरेणानुपूर्व्या च चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

Ese sarga fue enumerado brevemente por Vaivasvata (Manu); mas el narrador presente expondrá, en orden y con amplitud, el Manvantara de Manu Cākṣuṣa.

Verse 82

ऋषय ऊचुः चाक्षुषः कस्य दायादः संभूतः सक्य वान्वये / तस्यान्ववाये ये ऽप्यन्येतान्नो ब्रूहि यथातथम्

Los ṛṣis dijeron: «¿De quién fue heredero Cākṣuṣa, y en qué linaje nació? Y también a los demás de su descendencia, dínoslos tal cual son, con verdad».

Verse 83

सूत उवाच चाक्षुषस्य विसर्गं तु समासाच्छृणुत द्विजाः / यस्यान्ववाये संभूतः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान्

Dijo Suta: Oh, dvijas, escuchad en resumen la emanación de Manu Cākṣuṣa; en su linaje nació el poderoso Pṛthu Vainya, lleno de esplendor.

Verse 84

प्रजानां पतयश्चान्ये दक्षः प्राचेतसस्तथा / उत्तानपादं जग्राह पुत्रमत्रिप्रजापतिः

Hubo también otros señores de las criaturas: Dakṣa, el Prācetasa; y el Prajāpati Atri tomó a Uttānapāda como hijo.

Verse 85

दत्तकः स तु पुत्रो ऽस्य राजा ह्यासीत्प्रजापतिः / स्वायंभुवेन मनुना दत्तो ऽत्रेः कारणं प्रति

Él era su hijo adoptivo; y aquel rey llegó a ser Prajāpati. Manu Svāyambhuva, por cierta causa, lo entregó a Atri.

Verse 86

मन्वन्तरमथासाद्य भविष्यच्चाक्षुषस्य ह / षष्ठं तदनु वक्ष्यामि उपोद्धातेन वै द्विजाः

Y ahora, al llegar al manvantara que vendrá tras Cākṣuṣa, oh dvijas, expondré el sexto manvantara con su debida introducción.

Verse 87

उत्तानपादाच्चतुरः सूनृतासूत भामिनी / धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सूनृता नाम विश्रुता

De Uttānapāda, la hermosa Sūnṛtā dio a luz cuatro hijos; ella, hija de Dharma, de esbelta cintura, era célebre con el nombre de Sūnṛtā.

Verse 88

उत्पन्ना जापि धर्मेम ध्रुवस्य जननी शुभा / धर्मस्य पत्न्यां लक्ष्मयां वै उत्पन्ना सा शुचिस्मिता

Aunque nacida en Dharma, ella, la auspiciosa Śubhā, llegó a ser madre de Dhruva; y Śucismitā nació en verdad de Lakṣmī, esposa de Dharma.

Verse 89

ध्रुवं च कीर्त्तिमन्तं च त्वायुष्मन्तं वसुं तथा / उत्तानपादो ऽजनयत्कन्ये द्वे च शुचिस्मिते

Uttānapāda engendró a Dhruva, a Kīrtimān, a Āyuṣmān y a Vasu; y, oh Śucismite, también nacieron dos hijas.

Verse 90

स्वरामनस्विनी चैव तयोः पुत्राः प्रकीर्त्तिताः / ध्रुवो वर्षसहस्राणि दश दिव्यानि वीर्यवान्

Svarā y Manasvinī son proclamados como los hijos de ambos; y Dhruva, lleno de vigor, practicó austeridad durante diez mil años divinos.

Verse 91

तपस्तेपे निराहारः प्रार्थयन्विपुलं यशः / त्रेतायुगे तु प्रथमे पौत्रः स्वायंभुवस्य तु

Ayunando, practicó austeridad y pidió una gloria inmensa; él, nieto de Svāyambhuva Manu, fue así en el primer tiempo del Tretāyuga.

Verse 92

आत्मानं धारयन्योगान्प्रार्थयन्सुमहद्यशः / तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो ज्योतिषां स्थानमुत्तमम्

Sosteniendo su ser en el yoga, imploró una gloria inmensa; Brahmā, complacido, le otorgó el lugar supremo entre las luminarias celestes.

Verse 93

आभूतसंप्लवाद्दिव्यमस्तोदयविवार्जितम् / तस्यातिमात्रामृद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य तु

Al contemplar aquella condición divina tras el pralaya, libre de la distinción de ocaso y amanecer, y al ver su desmesurada prosperidad y su majestad.

Verse 94

दैत्या सुराणामाचार्यः श्लोकमप्युशाना जगौ / अहो ऽस्य तपसो वीर्यमहो श्रुतमहो व्रतम्

Uśanā, maestro de daityas y devas, recitó también un śloka: “¡Oh! el poder de su austeridad; ¡oh! su sagrada śruti; ¡oh! su voto!”

Verse 95

कृत्वा यदेनमुपरि ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः / द्रुवे त्रिदिवमासक्तमीश्वरः स दिवस्पतिः

Aquel a quien hicieron Dhruva, sobre él se asentaron los Saptarṣis; y en Dhruva quedó ligado el Tridiva: ese Señor es Divaspati.

Verse 96

ध्रुवात्सृष्टिं च भव्यं च भूमिस्तौ सुषुवे नृपौ / स्वां छायामाह वै सृष्टिर्भवनारीति तां प्रभुः

De Dhruva, Bhūmi dio a luz a dos reyes, Sṛṣṭi y Bhavya. El Señor dijo a Sṛṣṭi: “Tú eres mi sombra; serás llamada Bhavanārī.”

Verse 97

सत्याभिव्यहृतेस्तस्य सद्यः स्त्री साभवत्तदा / दिव्यसंहनना छाया दिव्याभरणभूषिता

Con solo pronunciar él una palabra de verdad, aquella sombra se volvió al instante mujer, de forma divina y adornada con joyas celestiales.

Verse 98

छायायां सृष्टिराधत्त पञ्च पुत्रानकल्मषान् / प्राजीनगर्भं वृषभं वृकञ्च वृकलं धृतिम्

De Chāyā surgieron cinco hijos sin mancha: Prājīnagarbha, Vṛṣabha, Vṛka, Vṛkala y Dhṛti.

Verse 99

पत्नी प्राचीनगर्भस्य सुवर्चा सुषुवे नुपम् / नाम्नोदारधियं पुत्रमिन्द्रो यः पूर्वजन्मनि

Suvarcā, esposa de Prājīnagarbha, dio a luz un hijo excelso llamado Udāradhī, quien en una vida anterior fue Indra.

Verse 100

संवत्सरसहस्रान्ते सकृदाहारमाहरन् / एवं मन्वन्तरं युक्त इन्द्रत्वं प्राप्तवान्प्रभुः

Al cabo de mil años, tomaba alimento una sola vez; así, disciplinado durante todo un manvantara, el Señor alcanzó la dignidad de Indra.

Verse 101

उदारधेः सुतं भद्राजनयत्सा दिवञ्जयम् / रिपुं रिपुञ्जयाज्जज्ञे वराङ्गी तु दिवञ्जयात्

De Udāradhī, Bhadrā engendró a un hijo llamado Divañjaya; de Divañjaya, Varāṅgī dio a luz a Ripuñjaya, y de Ripuñjaya nació Ripu.

Verse 102

रिपोराधत्त बृहती वक्षुषं सर्वतेजसम् / तस्य पुत्रो मनुर्विद्वान् ब्रह्मक्षत्त्रप्रवत्तकः / व्यजीजनत्पुष्करिणी वारुणी चाक्षुषं मनुम्

De Ripu, Bṛhatī engendró a Vakṣuṣa, resplandeciente con todo fulgor. Su hijo fue el sabio Manu, instaurador del dharma de brāhmaṇas y kṣatriyas. Puṣkariṇī y Vāruṇī dieron a luz a Cākṣuṣa Manu.

Verse 103

ऋषय ऊचुः प्रजापतेः सुता कस्माद्वारुणी प्रोच्यते ऽनघ / एतदाचक्ष्व तत्वेन कुशलो ह्यसि विस्तरे

Los rishis dijeron—Oh intachable, ¿por qué a la hija de Prajāpati se la llama ‘Vāruṇī’? Explícanos esto conforme a la verdad y con amplitud, pues eres diestro en la exposición.

Verse 104

सूत उवाच अरण्यस्योदकः पुत्रो वरुणत्वमुपागतः / तेन सा वारुणी ज्ञेया भ्रात्रा ख्यातिमुपागता

Sūta dijo: “Udaka, hijo de Araṇya, alcanzó la condición de Varuṇa; por eso ella debe ser conocida como ‘Vāruṇī’, y por su hermano obtuvo renombre.”

Verse 105

मनोरजायन्त दश नड्वलायां सुताः शुभाः / कन्यायां सुमहावीर्या विरजस्य प्रजापतेः

De Naḍvalā nacieron para Manu diez hijos auspiciosos; y de Kanyā nacieron para el Prajāpati Viraja hijos de grandísimo vigor.

Verse 106

ऊरुः पुरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक्कृतिः / अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चेति वै नव

Ūru, Puru, Śatadyumna, Tapasvī, Satyavākkṛti, Agniṣṭut, Atirātra y Sudyumna: éstos son, en verdad, los nueve (hijos) mencionados.

Verse 107

अभिमन्युश्च दशमो नड्वलायां मनोः सुताः / ऊरोरजनयत्पुत्रान्षडाग्नेयी महाप्रभान्

Abhimanyu fue el décimo hijo de Manu en Naḍvalā; y por Ūru, Āgneyī engendró seis hijos de gran esplendor.

Verse 108

अङ्गं सुमनसं ख्यातिङ्गयं शुक्रं व्रजाजिनौ / अङ्गात्सुनीथापत्यंवै वेनमेकं व्यजायत

Entre Anga, Sumanasa, Khyātiṅgaya, Śukra, Vraja y Ajina; de Anga, en el seno de Sunīthā, nació un único hijo llamado Vena.

Verse 109

तस्यापराधाद्वेनस्य प्रकोपस्तु महानभूत् / प्रजार्थमृषयो यस्यममन्थुर्दक्षिणां करम्

Por la falta de Vena se alzó una gran indignación; por el bien del pueblo, los rishis batieron su mano derecha.

Verse 110

जनितस्तस्य पाणौ तु मथिते रूपवान्पृथुः / जनयित्वा सुतं तस्य पृथुं प्रथितपौरुषम्

Al ser batida su mano, nació Pṛthu, de hermosa figura; y así se manifestó el hijo Pṛthu, célebre por su valentía.

Verse 111

अब्रु वंस्त्वेष वो राजा ऋषयो मुदिताः प्रजाः / स धन्वी कवची जज्ञे तेजसा निर्दहन्निव

Dijeron: «Este es vuestro rey»; los rishis y el pueblo se alegraron. Nació con arco y armadura, como si abrasara con su fulgor.

Verse 112

वृत्तीनामेष वो दाता भविष्यति नराधिपः / पृथुर्वैन्यस्तदा लोकान्ररक्ष क्षत्रपूर्वजः

Este soberano será el dador de vuestros medios de vida; entonces Pṛthu Vainya, antepasado de los kshatriyas, protegió los mundos.

Verse 113

राजसूयाभिषिक्तानामाद्यस्स वसुधाधिपः / तस्य स्तवार्थमुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ

Entre los reyes ungidos por el Rajasuya, él fue el primero, señor de la tierra. Para su alabanza nacieron los diestros Suta y Magadha.

Verse 114

तेनेयं गौर्महाराज्ञा दुग्धा सस्यानि धीमता / प्रजानां वृत्तिकामानां देवैश्चर्षिगणैः सह

Aquel sabio gran rey ordeñó esta tierra en forma de vaca; brotaron los granos para sustento de los pueblos, junto con los dioses y las huestes de rishis.

Verse 115

पितृभिर् दानवैश्चैव गन्धर्वैश्चाप्सरोगणैः / सर्पैः पुण्यजनैश्चैव पर्वतैर्वृक्षवीरुधैः

También por los Pitris, los Dánavas, los Gandharvas y las huestes de Apsaras; por las serpientes, los Punyajanas, y por montes, árboles y enredaderas.

Verse 116

तेषु तेषु तु पात्रेषु दुह्यमाना वसुंधरा / प्रादाद्यथेप्सि तं क्षीरं तेन प्राणानधारयन्

Cuando Vasundharā era ordeñada en cada recipiente, otorgaba la leche deseada; con ella sostenían su aliento vital.

Verse 117

शांशपायन उवाच विस्तरेण पृथोर्जन्म कीर्त्तयस्व महाव्रत / यथा महात्मना तेन पूर्वं दुग्धा वसुंधरा

Śāṃśapāyana dijo: Oh tú de gran voto, canta con detalle el nacimiento de Prithu, tal como aquel gran espíritu ordeñó antaño a Vasundharā.

Verse 118

यथा देवैश्च नागैश्च यथा ब्रह्मर्षिभिः सह / यक्षै राक्षसगन्धर्वैरप्सरोभिर्यथा पुरा

Tal como fue con los dioses y los nāga, así también con los brahmarṣis; y como fue antaño con los yakṣas, rākṣasas, gandharvas y apsarās.

Verse 119

यथा यथा च वै सूत विधिना येन येन च / तेषां पात्रविशेषांश्च दोग्धारं क्षीरमेव च

Oh Sūta, de la manera y conforme al rito con que ocurrió, dinos las vasijas particulares de cada cual, quién fue el ordeñador y la leche misma.

Verse 120

तथा वत्सविशेषांश्च त्वंनः प्रब्रूहि पृच्छताम् / यथा क्षीरविशेषांश्च सर्वानेवानुपूर्वशः

Del mismo modo, te rogamos: dinos las distintas crías (vatsas) y, asimismo, describe en orden todas las variedades de la leche.

Verse 121

यस्मिंश्च कारणे पाणिर्वनस्य मथितः पुरा / कुद्धैर्महर्षिभिः पूर्वैः कारणं ब्रूहि तद्धि नः

Y por qué motivo, en tiempos antiguos, los mahārṣis airados batieron el bosque para extraer su esencia: dinos esa causa, en verdad.

Verse 122

सूत उवाच कथयिष्यामि वो विप्राः पृथोर्वैन्यस्य संभवम् / एकाग्राः प्रयताश्चैव शुश्रूषध्वं द्विजोत्तमाः

Dijo Sūta: Oh vipras, os narraré el advenimiento de Pṛthu Vainya. Oh excelsos dos veces nacidos, escuchad con mente unificada y con recogimiento.

Verse 123

नाशुद्धाय न पापाय नाशिष्यायाहिताय च / वर्त्तनीयमिदं ब्रह्म नाव्रताय कथञ्चन

Esta palabra de Brahman no debe comunicarse al impuro, al pecador, al que no es discípulo ni al que obra daño; y al que no guarda voto, jamás.

Verse 124

धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च संमितम् / रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं शृणुयाद्यो ऽनसूयकः

Este relato es bienaventurado, otorga fama, prolonga la vida, es meritorio y conforme a los Vedas; este secreto proclamado por los rishis, que lo escuche quien no tenga envidia.

Verse 125

यश्चैवं श्रावयेन्मर्त्यः पृथोर्वैन्यस्य संभवम् / ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य न स शोचेत्कृताकृतम्

Quien, tras inclinarse ante los brahmanes, haga recitar así el origen de Prithu Vainya, no se lamentará por lo hecho ni por lo no hecho.

Verse 126

गोप्ता धर्मस्य राजासौ बभूवात्रिसमः प्रभुः / अत्रिवंशसमुत्पन्नो ह्यङ्गो नाम प्रजापतिः

Aquel rey fue guardián del Dharma, un soberano semejante a Atri; del linaje de Atri nació el Prajapati llamado Anga.

Verse 127

तस्य पुत्रो ऽभवद्वेनो नात्यर्थं धार्मिकस्तथा / जातो मृत्युसुतायां वै सुनीथायां प्रजापतिः

Su hijo fue Vena, no demasiado virtuoso; aquel Prajapati nació del vientre de Sunitha, hija de Mrityu, el Señor de la Muerte.

Verse 128

स मातामहदोषेण वेनः कालात्म जात्मजः / स धर्मं वृष्ठतः कृत्वा कामाल्लोकेष्वर्तत

Por la falta del abuelo materno, Vena, hijo de Kālātmaja, dejó el Dharma a sus espaldas y, dominado por el deseo, anduvo por los mundos.

Verse 129

स्थापनां स्थापयामास धर्मायेतां स पार्थिवः / वेदशास्त्राण्यतिक्रम्य सो ऽधर्मे निरतो ऽभवत्

Aquel rey estableció una institución diciendo que era por el Dharma; pero, al transgredir los Vedas y los śāstras, quedó entregado al adharma.

Verse 130

निःस्वाध्यायवष्ट्कारे तस्मिन्राज्यं प्रशासति / न पिबन्ति तदा सोमं महायज्ञेषु देवताः

Cuando él gobernaba, cesaron el svādhyāya y el clamor de vaṣaṭ; entonces los dioses no bebían soma en los grandes yajñas.

Verse 131

न यष्टव्यं न दातव्यमिति तस्य प्रजापतेः / आसीत्प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते

La cruel promesa de aquel Prajāpati fue: “no se ha de ofrecer yajña ni dar dāna”; y la ruina se hallaba ya cercana.

Verse 132

अहमीज्यश्च पूज्यश्च यज्ञे देवद्विजातिभिः / मयि यज्ञा विधातव्या मयि होतव्यमित्यपि

Dijo: «En el yajña, dioses y dvijas deben venerarme y ofrecerme; los yajñas han de disponerse para mí, y a mí han de darse las oblaciones».

Verse 133

तमतिक्रान्तमर्यादमवदानसुसंवृतम् / ऊचुर्महर्षयः सर्वे मरीचिप्रमुखास्तदा

Entonces todos los grandes rishis, con Marīci a la cabeza, al ver a aquel que había traspasado los límites y estaba cubierto de culpa, dijeron:

Verse 134

वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामः संवत्सरशतं नृप / त्वं मा कार्षीरधर्मं वै नैष धर्मः सनातनः

Oh rey, entraremos en la dīkṣā por cien años; no cometas adharma, pues esto no es el Dharma eterno.

Verse 135

निधने संप्रसूतस्त्वं प्रजापतिरसंशयः / पालयिष्ये प्रजाश्चेति पूर्वं ते समयः कृतः

Has nacido en tiempo de ruina; sin duda eres Prajāpati. Antes hiciste el pacto: «Protegeré a las criaturas».

Verse 136

तां स्तथा वादिनः सर्वान्ब्रह्मर्षीनब्रवीत्तदा / वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिर्विदितेन च कोविदः

A todos aquellos brahmarishis que hablaban así, entonces Vena, de mente torcida, se rió y, presumiendo de saber, respondió.

Verse 137

स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया / वीर्यण तपसा सत्यैर्मया वा कः समो भुवि

¿Quién, sino yo, es el creador del Dharma? ¿A quién habría de escuchar? En valor, austeridad y verdad, ¿quién en la tierra es igual a mí?

Verse 138

मन्दात्मानो न नूनं मां यूयं जानीत तत्त्वतः / प्रभवं सर्वलोकानां धर्माणां च विशेषतः

Oh, de ánimo torpe: en verdad no me conocéis según la realidad; yo soy el origen de todos los mundos y, en especial, de los dharmas.

Verse 139

इच्छन्दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं जलेन वा / सृजेयं वा ग्रसेयं वा नात्र कार्या विचारणा

Si yo lo deseo, puedo quemar la tierra o anegarla con agua; puedo crear o devorar: aquí no hace falta deliberación.

Verse 140

यदा न शक्यते स्तंभादानार्य्यभृशसंहितः / अनुनेतुं तदा वेनस्ततः क्रुद्धा महर्षयः

Cuando no fue posible apaciguar a Vena, obstinado como un pilar, no ario y sumamente cruel, entonces los grandes rishis se airaron.

Verse 141

निगृह्य तं च बाहुभ्यां विस्फुरन्तं महा बलम् / ततो ऽस्य वामहस्तं ते ममन्थुर्भृशकोपिताः

Sujetándolo con ambos brazos, a aquel de gran fuerza que se sacudía, ellos, encendidos de ira, amasaron su mano izquierda.

Verse 142

तस्मात्प्रमथ्यमानाद्वै जज्ञ पूर्वमिति श्रुतिः / ह्रस्वो ऽतिमात्रं पुरुषः कृष्णश्चापि बभूव ह

Según la śruti, de aquel amasado nació primero un varón: era bajo, de miembros desmesurados y también de color negro.

Verse 143

स भीतः प्राञ्जलिश्चैव तस्थिवानाकुलेन्द्रियः / तमार्त्तं विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्यब्रुवन्किल

Él, temeroso, permaneció de pie con las manos juntas, con los sentidos turbados. Al verlo afligido y desfalleciente, le dijeron: «Siéntate».

Verse 144

निषादवंशकर्तासौ बभूवानन्तविक्रमः / धीवरानसृजच्चापि वेनकल्मषसंभवान्

Él llegó a ser el fundador del linaje de los Niṣāda, de proeza sin fin; y también creó a los dhīvara (pescadores) nacidos de la mancha de Vena.

Verse 145

ये चान्ये विन्ध्यनिलयास्तंबुरास्तुबुराः खशाः / अधर्मरुचयश्चापि विद्धि तान्वेनकल्मषान्

Y a otros moradores de Vindhya—Tambura, Tubura, Khaśa—y también a quienes se inclinan al adharma; sábelo: todos son la mancha de Vena.

Verse 146

पुनर्महर्षयस्तस्य पाणिं वेनस्य दक्षिणम् / अरणीमिव संरब्धा ममन्थुर्जातमन्यवः

Luego los grandes rishis, encendidos de ira, batieron la mano derecha de Vena como si fuera un araṇi, el leño para encender el fuego.

Verse 147

पृथुस्तस्मात्समुत्पन्नः कराज्जलजसन्निभात् / पृथोः करतलाद्वापि यस्माज्जातः पृषुस्ततः

De aquella mano semejante al loto nació Pṛthu; y como de la palma de Pṛthu nació Pṛṣu, por eso recibió el nombre de Pṛṣu.

Verse 148

दीप्यमानश्च वपुषा साक्षादग्निरिव ज्वलन् / आद्यमाजगवं नाम धनुर्गृह्य महारवम्

Resplandecía con su cuerpo, ardiendo como el fuego mismo; y, tomando el arco primordial llamado Ājagava, lanzó un clamor poderoso.

Verse 149

शारांश्च बिभ्रद्रक्षार्थ कवचं च महाप्रभम् / तस्मिञ्जा ते ऽथ भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः

Para protección llevaba flechas y una coraza de gran fulgor; al nacer él, todos los seres por doquier se llenaron de júbilo.

Verse 150

समापेतुर्महाराजं वेनश्च त्रिदिवं गतः / समुत्पन्नेन राजर्षिः सत्पुत्रेण महात्मना

Todos se congregaron junto al gran rey; y Vena partió a Tridiva, el cielo. Con el surgimiento de aquel hijo virtuoso y magnánimo, se cumplió la obra del rajarṣi.

Verse 151

त्रातः स पुरुषव्याघ्रः पुन्नाम्नो नरकात्तदा / तं नद्यश्च समुद्राश्च रत्नान्यादाय सर्वशः

Entonces aquel tigre entre los hombres fue rescatado del infierno llamado Punnāma. Ríos y océanos, por doquier, trajeron joyas y se las ofrecieron.

Verse 152

अभिषेकाय तोयं च सर्व एवोपत स्थिरे / पितामहश्च भगवानङ्गिरोभिः सहामरैः

Para el abhiṣeka, todos se presentaron firmes con el agua ritual. Y el venerable Pitāmaha, Brahmā, llegó también con los Aṅgiras y con los dioses.

Verse 153

स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि च सर्वशः / समागम्य तदा वैन्यमभ्य षिञ्चन्नराधिपम्

Entonces todos los seres, inmóviles y móviles por doquier, se congregaron y ungieron al soberano Vainya en la consagración.

Verse 154

महता राजराजेन प्रजापालं महाद्युतिम् / सो ऽभिषिक्तो महाराजो देवैरङ्गिरसः सुतैः

El gran Rey de reyes hizo que los dioses, hijos de Aṅgirasa, consagraran con unción al resplandeciente protector del pueblo, el gran monarca.

Verse 155

आदि राजो महाभागः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् / पित्रापरञ्जितास्तस्य प्रजास्तेनानुरञ्जिताः

Pṛthu Vainya, el primer rey, fue afortunado y poderoso; sus súbditos quedaron complacidos por su padre, y él a su vez colmó de agrado a su pueblo.

Verse 156

ततो राजेति नामास्य ह्यनुरागादजायत / आपस्तस्तंभिरे तस्य समुद्रमभियास्यतः

Entonces, por afecto, nació para él el nombre de “Rey”; y cuando avanzó hacia el océano, las aguas se detuvieron ante su paso.

Verse 157

पर्वताश्चावदीर्यन्त ध्वजभङ्गश्च नाभवत् / अकृष्टपच्या पृथिवी सिद्ध्यन्त्यन्नानि चिन्तया

Las montañas se hendieron, pero no hubo ruptura del estandarte; la tierra maduró sin arado, y con solo pensarlo el alimento quedaba dispuesto.

Verse 158

सर्वकामदुघा गावः पृटके पुटके मधु / एतस्मिन्नेव काले तु यजतस्तस्य वै मखे

Las vacas concedían todos los deseos; en cestas y vasijas había miel. En ese mismo tiempo, el yajamāna oficiaba y ofrecía en su sagrado sacrificio.

Verse 159

सोमे सुते समु त्पन्नः सूतः सौत्ये तदाहनि / तस्मिन्नेवं समुत्पन्ने पुनर्जज्ञे ऽथ मागधः

El día en que se exprimió el Soma, en el rito sautya nació el Sūta; y al nacer así, después volvió a nacer también el Māgadha.

Verse 160

सामगेषु च गायत्सु शुभाण्डे वैश्वदेविके / समागते समुत्पन्नस्तस्मान्मागध उच्यते

Mientras los cantores del Sāma entonaban y en el auspicioso rito Vaiśvadevika todos se reunían, entonces él surgió; por eso se le llama Māgadha.

Verse 161

ऐन्द्रेण हविषा चापि हविः पृक्तं बृहस्पतेः / जुहावेन्द्राय दैवेन ततः सूतो व्यजायत

Junto con la oblación para Indra se mezcló también la de Bṛhaspati; por designio divino se ofreció a Indra, y entonces nació el Sūta.

Verse 162

प्रमादस्तत्र संजज्ञ प्रायश्चित्तं च कर्मसु / शिष्यहव्येन यत्पृक्तमभिभूतं गुरोर्हविः

Allí surgió un descuido y en los ritos fue necesario el prāyaścitta (expiación); pues la oblación del maestro quedó opacada al mezclarse con la del discípulo.

Verse 163

अधरोत्तरचारेण जज्ञे तद्वर्णवैकृतम् / यच्च क्षत्रात्समभवद्ब्राह्मण्यां हीनयोनितः

Por la conducta baja y alta mezclada nació la alteración de aquel varna; y también el que surgió de un kshatriya en una brahmani, de linaje inferior.

Verse 164

सूतः पूर्वेण साधर्म्यात्तुल्यधर्मः प्रकीर्त्तितः / मध्यमो ह्येष सूतस्य धर्मः क्षेत्रोपजीवनम्

El suta es proclamado de dharma semejante por su afinidad con el varna anterior; el dharma medio del suta es vivir del campo, es decir, de la agricultura.

Verse 165

रथनागाश्वचरितं जघन्यं च चिकित्सितम् / पृथुस्तवार्थं तौ तत्र समाहूतौ महर्षिभिः

Se mencionan el manejo del carro, del elefante y del caballo, y también la medicina, tenida por oficio inferior; para alabar a Prithu, aquellos dos fueron convocados allí por los grandes rishis.

Verse 166

तावूचुर्मुनयः सर्वे स्तूयतामेष पार्थिवः / कर्मैतदनुरूपं च पात्रं चायं नराधिपः

Entonces todos los munis dijeron: «Alabad a este rey terrenal; esta acción es conforme al deber, y este señor de los hombres es un recipiente digno».

Verse 167

तावूचतुस्ततः सर्वांस्तानृषीन्सूतमागधौ / आवां देवानृषींश्चैव प्रीणयावः स्वकर्मतः

Luego el suta y el magadha dijeron a todos aquellos rishis: «Con nuestro propio oficio complaceremos tanto a los devas como a los rishis».

Verse 168

न चास्य विद्वो वै कर्म न तथा लक्षणं यशः / स्तोत्रं येनास्य कुर्याव प्रोचुस्तेजस्विनो द्विजाः

Los sabios no conocían aún como es debido sus obras, sus señales y su gloria; entonces los bráhmanas resplandecientes dijeron: ¿con qué himno lo alabaremos?

Verse 169

एष कर्मरतो नित्यं सत्यवाक्संयतेन्द्रियः / ज्ञानशीलो वदान्यश्च संग्रामेष्वपरजितः

Él está siempre entregado al deber, veraz y dueño de sus sentidos; sabio, generoso y jamás vencido en la batalla.

Verse 170

ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ तु भविष्यैः स्तूयतामिति / यानि कर्माणि कृतवान् पृथुः पश्चान्महाबलः

Los rishis encargaron a ambos: «Que sea alabado por los venideros»; y así, todas las obras que después realizó Prithu, el de gran poder.

Verse 171

तानि गीतनिबद्धानि ह्यस्तुतां सूतमागधौ / ततस्तवान्ते सुप्रीतः पृथुः प्रादात्प्रजेश्वरः

Aquellas obras fueron trabadas en canto, y el Suta y el Mágadha entonaron la alabanza; al concluir el himno, Prithu, señor de los pueblos, complacido, les otorgó dones.

Verse 172

अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च / तदादि पृथिवीपालाः स्तूयन्ते सूतमागधैः

Prithu concedió Anupadesha al Suta y el país de Magadha al Mágadha; desde entonces, los reyes de la tierra son celebrados por los Sutas y los Mágadhas.

Verse 173

आशीर्वादैः प्रबोध्यन्ते सूतमागधबन्दिभिः / तं दृष्ट्वा परमप्रीताः प्रजा ऊचुर्महर्षयः

Los sūtas, los māgadhas y los bardos lo despertaban con bendiciones. Al verlo, el pueblo y los grandes ṛṣis, colmados de gozo, dijeron:

Verse 174

एष वृत्तिप्रदो वैन्यो भविष्यति नराधिपः / ततो वैन्यं महाभागं प्रजाः समभिदुद्रुवुः

Este Vainya será el soberano que otorgue sustento al pueblo. Entonces las gentes corrieron hacia el afortunado Vainya.

Verse 175

त्वं नो वृत्तिं विधत्स्वेति महार्षिवच नात्तदा / सो ऽभिद्रुतः प्रजाभिस्तु प्रजाहितचिकीर्षया

“Dispón nuestro sustento”, dijeron los grandes ṛṣis, pero él no lo aceptó entonces. Aun así, deseoso del bien del pueblo, fue rodeado por las gentes que acudían a él.

Verse 176

धनुर्गृहीत्वा बाणांश्च वसुधामाद्रवद्बली / ततो वैन्यभयत्रस्ता गौर्भूत्वा प्राद्रवन्मही

El poderoso tomó el arco y las flechas y corrió tras la Tierra. Entonces la Tierra, aterrada por el temor a Vainya, tomó forma de vaca y huyó.

Verse 177

तां पृथुर्धनुरादाय द्रवन्तीमन्वधावत / सा लोकान्ब्रह्मलोकादीन्गत्वा वैन्यभयात्तदा

Pṛthu, tomando el arco, persiguió a la Tierra que huía. Ella, por miedo a Vainya, llegó entonces a los mundos, comenzando por Brahmaloka.

Verse 178

संददर्शाग्रतो वैन्यं कार्मुकोद्यतपाणिकम् / ज्वलद्भिर्निशितैर्बाणैर्दीप्ततेजसमच्युतम्

Vio ante sí a Vainya, con el arco alzado en la mano, resplandeciente como Acyuta, y con flechas agudas y ardientes que fulguraban.

Verse 179

महायोगं महात्मानं दुर्द्धर्षममरैरपि / अलबन्ती तु सा त्राणं वैन्यमेवान्वपद्यत

Era un gran yogui, un gran espíritu, invencible aun para los inmortales; y ella, sin hallar amparo, se acogió únicamente a Vainya.

Verse 180

कृताञ्जलिपुटा देवी पूज्या लोकैस्त्रिभिः सादा / उवाच वैनं नाधर्मः स्त्रीवधे परिपश्यति

Con las manos juntas, la Diosa, venerada siempre en los tres mundos, dijo a Vainya: «En matar a una mujer no se ve el dharma».

Verse 181

कथं धारयिता चासि प्रजा या वर्द्धिता मया / मयि लोकाः स्थिता राजन्मयेदं धार्यते जगत्

Oh rey, ¿cómo sostendrás al pueblo que yo he hecho prosperar? Los mundos reposan en mí; por mí se mantiene este universo.

Verse 182

मत्कृते न विनश्येयुः प्रजाः पार्थिव वर्द्धिताः / स मां नर्हसि वै हन्तुं श्रेयस्त्वं च चिकीर्षसि

Oh soberano, que no perezcan los súbditos que han crecido por mi causa; por ello, si buscas el bien supremo, no debes matarme.

Verse 183

प्रजानां पृथिवीपाल शृणु चेदं वचो मम / उपायतः समारब्धा सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः

Oh protector de la tierra, escucha mi palabra por el bien del pueblo; toda empresa iniciada con buen medio y prudencia llega a cumplirse.

Verse 184

हत्वापि मां न शक्तस्त्वं प्रजानां पालने नृप / अन्तर्भूता भविष्यामि जहि कोपं महाद्युते

Oh rey, aunque me mates no podrás proteger al pueblo; me volveré invisible—oh de gran fulgor, abandona la ira.

Verse 185

अवध्यश्च स्त्रियः प्राहुस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि / सत्त्वषु पृथिवीपाल धम न त्यक्तुमर्हसि

Se dice que las mujeres no deben ser muertas, aun si han nacido en vientre animal; oh protector de la tierra, no abandones el dharma hacia los seres.

Verse 186

एवं बहुविधं वाक्यं श्रुत्वा तस्या महामनाः / क्रोधं निगृह्य धर्मात्मा वसुधामिदमब्रवीत्

Al oír sus palabras de muchas clases, el magnánimo, de alma dhármica, contuvo la ira y dijo esto a Vasudhā (la Tierra).

Verse 187

एकस्यार्थाय यो हन्यादात्मनो वा परस्य च / एकं प्राणी बहून्वापि कर्म तस्यास्ति पातकम्

Quien, por el provecho de uno—sea propio o ajeno—mata a un ser o a muchos, esa acción le acarrea pecado.

Verse 188

यस्मिंस्तु निहते भद्रे जीवन्ते बहवः सुखम् / तस्मिन्हते नास्ति शुभे पातकं चोपपातकम्

Oh auspiciosa, si al matar a uno muchos viven felizmente, entonces no hay pecado, mayor o menor, en esa muerte.

Verse 189

सो ऽहं प्रजानिमित्तं त्वां हनिष्यामि वसुन्धरे / यदि मे वचनं नाद्य करिष्यसि जगद्धितम्

Por lo tanto, oh Vasundhara, te mataré por el bien de mis súbditos si no cumples hoy mi mandato para el bienestar del mundo.

Verse 190

त्वां निहत्याशु बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम् / आत्मानं प्रथयित्वेह प्रजा धारयिता स्वयम्

Habiéndote matado rápidamente con una flecha por dar la espalda a mi mandato, yo mismo me expandiré y sostendré a los súbditos.

Verse 191

सा त्वं वचनमास्थाय मम धर्मभृतां वरे / संजीवय प्रजा नित्यं शक्ता ह्यसि न संशयः

Por lo tanto, oh la mejor entre los sostenedores del Dharma, acata mi palabra y revive constantemente a los súbditos; pues eres capaz, no hay duda.

Verse 192

दुहितृत्वं च मे गच्छ चैवमेतमहं शरम् / नियच्छेयं त्वद्वधार्थमुद्यन्तं घोरदर्शनम्

Acepta la condición de ser mi hija. De esta manera, retiraré esta flecha de aspecto terrible levantada para tu destrucción.

Verse 193

प्रत्युवाच ततो वैन्यमेवमुक्ता सती मही / सर्वमेतदहं राजन्विधास्यामि न संशयः

Entonces la Diosa Tierra respondió a Vainya: “Oh rey, todo esto lo dispondré yo; no hay duda alguna.”

Verse 194

वत्सं तु मम तं पश्य क्षरेयं येन वत्सला / समां च कुरु सर्वत्र मां त्वं धर्म्मभृतां वर / यथा विस्पन्दमानं मे क्षीरं सर्वत्र भावयेत्

“Mira a mi ternero; por él, rebosaré leche con ternura maternal. Oh el mejor de los sostenedores del dharma, hazme pareja en todas partes, para que mi leche palpitante se difunda por doquier.”

Verse 195

सूत उवाच तत उत्सारयामास शिलाजालनि सर्वशः / धनुष्कोट्या तथा वैन्यस्तेन शैला विवर्द्धिताः

Dijo Suta: entonces Vainya apartó por doquier las mallas de rocas; y con la punta de su arco hizo crecer las montañas.

Verse 196

मन्वन्तरेष्वतीतेषु विषमासीद्वसुन्धरा / स्वभावेना भवत्तस्याः समानि विषमाणि च

En los manvántaras ya pasados, Vasundharā era desigual; por su propia naturaleza, había partes llanas y partes escabrosas.

Verse 197

न हि पूर्वनिसर्गे वै विषमे पृथिवीतले / प्रविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वापि विद्यते

Pues en la creación antigua, cuando la faz de la tierra era desigual, no existía división de ciudades ni tampoco de aldeas.

Verse 198

न सस्यानि न गोरक्षं न कृषिर्न वणिक्पथः / चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वमासीदेतत्पुरा किल

Antes del manvantara de Cākṣuṣa, en la antigüedad —dicen— no había cosechas, ni protección del ganado, ni labranza, ni rutas de comercio.

Verse 199

वैवस्वतेंऽतरे तस्मिन्सर्व स्यैतस्य संभवः / समत्वं यत्र यत्रासीद्भूमेः कस्मिंश्चिदेव हि

En ese manvantara de Vaivasvata surgió todo esto; allí donde, en algún lugar, la tierra era llana, allí pudo darse.

Verse 200

तत्र तत्र प्रजास्ता वै निवसंति च सर्वशः / आहारः फल मूले तु प्रजानामभवत्किल

Allí y allá las gentes habitaban por doquier; su sustento —se dice— era sólo fruto y raíz.