Adhyaya 48

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरोपाख्याने वसिष्ठगमनं नाम सप्तचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः जैमिनिरुवाच गते तस्मिन्मुनिवरे सगरो राजसत्तमः / अयोध्यायामधिवस्न्पालयामास मेदिनीम्

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, proclamado por Vāyu, en la sección media, en el tercer upoddhāta-pāda del relato de Sagara, está el capítulo cuadragésimo séptimo llamado “La partida de Vasiṣṭha”. Dijo Jaimini: cuando aquel excelso sabio se hubo ido, Sagara, el mejor de los reyes, residiendo en Ayodhyā, gobernó y protegió la tierra.

Verse 2

सर्वसंपद्गणोपेतः सर्वधर्मार्थतत्त्ववित् / वयसैव स बालो ऽभूत्कर्मणा वृद्धसंमतः

Estaba colmado de toda clase de prosperidades y conocía la esencia del dharma y del artha. Aunque por edad era aún un niño, por sus obras era tenido por digno como un anciano.

Verse 3

तथापि न दिवा भुक्तें शेते वा निशि संस्मरन् / सुदीर्घं निःश्वसित्युष्णमुद्विग्नहृदयो ऽनिशम्

Sin embargo, no comía de día ni dormía de noche, absorto en el recuerdo. Con el corazón turbado, exhalaba sin cesar largos suspiros ardientes.

Verse 4

श्रुत्वा राजा स्वराज्यं निजगुरुमवजित्यारिभिः संगृहीतं मात्रा सार्द्धं प्रयान्तं वनमतिगहनंस्वर्गतं तं च तस्मिन् / शोकाविष्टः सरोषं सकलरिपुकुलोच्छित्तये सत्प्रतिज्ञश्चके सद्यः प्रतिज्ञां परिभवमनलं सोढुमिक्ष्वाकुवंश्यः

El rey oyó que los enemigos, tras ultrajar a su propio maestro, le habían arrebatado el reino; aquel, junto con su madre, partió a una selva espesísima y allí mismo ascendió al cielo. Afligido por el dolor y encendido en ira, el descendiente de Ikṣvāku no pudo soportar el fuego de la afrenta y, al instante, hizo un voto firme para exterminar a todo el linaje enemigo.

Verse 5

स कदाचिन्महीपालः कृतकौतुकमङ्गलः / रिपुं जेतुं मनश्चक्रे दिशश्च सकलाः क्रमात्

En cierta ocasión, aquel protector de la tierra, tras celebrar los ritos auspiciosos de buen presagio, resolvió en su mente vencer al enemigo; y pensó avanzar, paso a paso, hacia todas las direcciones.

Verse 6

अनेकरथसाहस्रैर्गजाश्वरथसैनिकैः / सर्वतः संवृतो राजा निश्चक्राम पुरोत्तमात्

Rodeado por miles de carros, tropas de elefantes y caballos, el rey salió de la excelsa ciudad de Purottama.

Verse 7

शत्रून्हन्तुं प्रतस्थे निजबलनिवहेनोत्पतद्भिस्तुरङ्गैर्नासत्त्वोर्मिजालाकुलजलनिधिनिभेनाथ षाडङ्गिकेन / मत्तैर्मातङ्गयूथैः सकुलगिरिकुलेनैव भूमण्डलेन श्वेतच्छत्रध्वजौघैरपि शशिसुकराभातखेनैव सार्द्धम्

Para abatir a los enemigos, partió con su inmenso ejército: caballos que se alzaban, una fuerza de seis partes como océano agitado; manadas de elefantes en celo, pesada como cordilleras sobre la tierra, y con parasoles blancos y oleadas de estandartes que brillaban cual luna y sol.

Verse 8

तस्याग्रेसरसैन्ययूथचरणप्रक्षुण्णशैलोच्चयक्षोदापूरितनिम्नभागमवनीपालस्य संयास्यतः / प्रत्येकं चतुरङ्गसैन्यनिकरप्रक्षोदसंभूतभूरेणुप्रावृतिरुत्स्थली समभवद्भूमिस्तु तत्रानिशम्

Cuando el soberano de la tierra avanzó, el polvo de las cumbres rocosas trituradas por los pasos de la vanguardia colmó las hondonadas; y la densa polvareda levantada por cada cuerpo del ejército de cuatro armas cubrió sin cesar las alturas de aquel lugar.

Verse 9

निघ्नन्दृप्ताननेकान्द्विपतुरगरथव्यूहसंभिन्नवीरान्सद्यः शोभां दधानो ऽसुरनिकरचमूर्निघ्नतश्चन्द्रमौलिः / दूरादेवाभिशंसन्नरिनगरनिरोधेषु कर्माभिषङ्गे तेषां शीघ्रापयानक्षणमभिदिशति प्राणिधैर्यं विधत्ते

Chandramauli, derribando a muchos soberbios y abatendo a los héroes desgarrados por las formaciones de elefantes, caballos y carros, resplandecía al instante mientras aniquilaba al ejército de los asuras; y aun desde lejos, entregado a la obra del cerco de las ciudades enemigas, señalaba el momento de su pronta retirada y asentaba el valor en los seres.

Verse 10

विजिगीषुर्दिशो राजा राज्ञो यस्याभियास्यति

El rey, deseoso de victoria, avanzará hacia las direcciones donde habrá de emprender campaña contra otros reyes.

Verse 11

विषयं स नृपस्तस्य सद्यः प्रणतिमेष्यति / विजित्य नृपतीन्सर्वान्कृत्वा च स्वपदानुगान्

Aquel rey someterá al instante su territorio; venciendo a todos los monarcas, los hará seguidores a sus pies.

Verse 12

संकेत गामिनः कांश्चित्कृत्वा राज्ये न्यवर्त्तत / एवं स विसरन्दिक्षु दक्षिणाभिमुखो नृपः

Tras designar a algunos como portadores de señales (mensajeros/espías), volvió a su reino; y así, recorriendo las direcciones, el rey se encaminó hacia el sur.

Verse 13

स्मरन्पूर्वकृतं वैरं हैहयानभ्यवर्त्तत / ततस्तस्य नृपैः सार्द्धं समग्ररथकुञ्जरैः

Recordando la enemistad antigua, avanzó contra los Haihayas; entonces se enfrentó a reyes con carros y elefantes de guerra en pleno orden.

Verse 14

बभूव हैहयैर्वीरैः संग्रामो रोमहर्षणः / राज्ञां यत्र सहस्राणि स बलानि महाहवे

Se libró con los héroes Haihaya una batalla que erizaba la piel; en aquel gran combate había miles de ejércitos de reyes.

Verse 15

निजघान महाबाहुः संक्रुद्धः कोसलेश्वरः / जित्वा हैहयभूपालान्भङ्क्त्वा दग्ध्वा च तत्पुरीम्

El soberano de Kosala, de grandes brazos y colérico, los abatió; tras vencer a los reyes Haihaya, derribó y quemó su ciudad.

Verse 16

निःशेषशून्या मकरोद्वैरान्तकरणो नृपः / समग्रबलसंमर्द्दप्रमृष्टाशेषभूतलः

Aquel rey puso fin a la enemistad de los makara y dejó la tierra como vacía, sin resto; con el choque de toda su fuerza, holló y barrió toda la faz del mundo.

Verse 17

हैहयानामशेषं तु चक्रे राज्यं रजःसमम् / राज्यं पुरीं चापहाय भ्रष्टैश्वर्या हतत्विषः

Hizo que todo el reino de los Haihaya quedara como polvo; abandonando reino y ciudad, cayeron de su esplendor y perdieron su brillo.

Verse 18

राजानो हतभूयिष्ठा व्यद्रवन्त समन्ततः / अभिद्रुत्य नृपांस्तांस्तु द्रवमाणान्महीपतिः

La mayoría de los reyes, abatidos, huyeron en todas direcciones; y el señor de la tierra se lanzó tras aquellos monarcas que escapaban.

Verse 19

जघान सानुगान्मत्तः प्रजाः क्रुद्ध इवान्तकः / ततस्तान्प्रति सक्रोधः सगरः समरे ऽरिहा

En su furor, mató a las gentes junto con sus secuaces, como Yama airado; entonces Sagara, destructor de enemigos, se alzó con cólera en la batalla contra ellos.

Verse 20

मुमोचास्त्रं महारौद्रं भार्गवं रीपुभीषणम् / तेनोत्सृष्टातिरौद्रत्रिभुवनभयदप्रस्फुरद्भार्गवास्त्रज्वालादन्दह्यमानावशतनुततयस्ते नृपाः साद्य एव / वाय्वस्त्रावृत्तधूमोद्गमपटलतमोमुष्टदृष्टिप्रसारा भ्रेमुर्भूपृष्टलोठद्बहुलतमरजोगूढमात्रा मुहूर्त्तम्

Desató el Astra Bhārgava, terriblemente feroz y pavoroso para los enemigos. Por las llamas de ese Bhārgava-astra, tan violento que infundía temor a los tres mundos, aquellos reyes quedaron abrasados al instante; y la oscuridad del denso velo de humo, arremolinado por el astra del Viento, les robó la vista por un momento, mientras rodaban aturdidos sobre la tierra cubierta de polvo espeso.

Verse 21

आगनेयास्त्रप्रतापप्रतिहतगतयो ऽदृष्टमार्गाः समन्ता द्भूपाला नष्टसंघाः परवशतनवो व्याकुलीभूतचित्ताः / भीताः संत्युक्तवस्त्रायुधकवचविभूषादिका मुक्तकेशा विस्पष्टोन्मत्तभावान्भृश तरमनुकुर्वन्त्यग्रतः शात्रवाणाम्

Por el ardor del Agneyāstra quedó detenida su marcha; sin ver sendero alguno por doquier, vagaron desorientados. Sus huestes se deshicieron, los reyes, como cuerpos sometidos, quedaron con el ánimo turbado. Presos de miedo, arrojaron vestiduras, armas, corazas y ornamentos; con el cabello suelto, imitaban con exceso la demencia ante los enemigos.

Verse 22

विजित्य हैहयान्सर्वान्समरे सगरो बली / संक्षुब्धसागराकारः कांबोजानभ्यवर्त्तत

Sagara, el poderoso, venció en batalla a todos los Haihaya. Luego, como océano embravecido, avanzó contra los Kamboja.

Verse 23

नानावादित्रघोषाहतपटहरवाकर्णनध्वस्तधैर्याः सद्यः संत्यक्तराज्यस्वबलपुरपुरन्ध्रीसमूहा विमूढाः / कांबोजास्तालजङ्घाः शकयवनकिरातादयः साकमेते भ्रेमुर्भूर्यस्त्रभीत्या दिशि दिशि रिपवो यस्य पूर्वापराधाः

Al ser golpeados por el clamor de diversos instrumentos y el estruendo de los tambores de guerra, su valor se hizo añicos; los enemigos, aturdidos, abandonaron al instante reino, tropas, ciudades y séquitos de mujeres, y huyeron. Kamboja, Tālajaṅgha, Saka, Yavana, Kirāta y otros—culpables de antiguas ofensas—vagaron por todas las direcciones, temiendo la multitud de armas.

Verse 24

भीतास्तस्य नरेश्वरस्य रिपवः केचित्प्रता पानलज्वालामुष्टदृशो विसृज्य वसतिं राज्यं च पुत्रादिभिः / द्विट्सैन्यैः समभिद्रुता वनभुवं संप्राप्य तत्रापि ते ऽस्तैमित्यं समुपागता गिरिगुहासुप्तोत्थितेन द्विषः

Algunos enemigos de aquel soberano, como si sus ojos hubieran sido abrasados por las llamas de su poder, abandonaron morada y reino junto con hijos y familia. Perseguidos por los ejércitos rivales, llegaron a la selva; pero ni allí hallaron sosiego, pues el enemigo, como despertado de su sueño en las cuevas de la montaña, volvió a caer sobre ellos.

Verse 25

तालजङ्घान्निहत्याजौ राजा स बलवाहनान् / क्रमेण नाशयामास तद्राज्यमरिकर्षणः

Tras abatir en combate a los Tālajaṅgha, aquel rey, domador de enemigos, fue destruyendo paso a paso el reino de los Balavāhana.

Verse 26

ततो यवनकांबोजकिरातादीननेकशः / निजघान रुषाविष्टः पल्हवान्पारदानपि

Entonces, lleno de ira, mató a muchos Yavanas, Kambojas, Kiratas, así como a Pahlavas y Paradas.

Verse 27

हन्यमानास्तु ते सर्वे राजानस्तेन संयुगे / दुद्रुवुः संघशो भीता हतशिष्टाः समन्ततः

Siendo abatidos por él en esa batalla, todos los reyes que sobrevivieron huyeron en grupos, aterrorizados, en todas direcciones.

Verse 28

युष्माभिर्यस्य राज्यं बहुभिरपत्दृतं तस्य पुत्रो ऽधुनाहं हन्तुं वः सप्रतिज्ञं प्रसभमुपगतो वैरनिर्यातनैषी / इत्युच्चैः श्रावयाणो युधि निजचरितं वैरिभिर्नागवीर्यः क्षत्रैर्विध्वंसितेजाः सगरनरपतिः स्मारयामास भूपः

'Soy el hijo de aquel cuyo reino fue arrebatado por muchos de ustedes. Ahora he venido a matarlos, cumpliendo mi juramento.' Proclamando esto en voz alta en la batalla, el rey Sagara recordó a sus enemigos su historia.

Verse 29

तं दृष्ट्वा राजवर्यं सकलरिपुकुलप्रक्षयोपात्तदीक्षं भीताः स्त्रीबालपूर्वं शरणमभिययुः स्वासुसरक्षणाय / इक्ष्वाकूणां वसिष्ठं कुलगुरुमभितः सप्त राज्ञां कलेषु प्रख्याताः संप्रसूता नृपवररिपवः पारदाः पल्हवाद्याः

Al ver a ese excelente rey jurado a destruir todo el linaje enemigo, los Paradas y Pahlavas, aterrorizados, buscaron refugio en Vasistha, poniendo a mujeres y niños por delante para salvar sus vidas.

Verse 30

वसिष्ठमाश्रमोपान्ते वसंतमृषिभिर्वृतम् / उपगम्याब्रुवन्सर्वे कृताञ्जलिपुटा नृपाः

Acercándose a Vasistha, que residía cerca de la ermita rodeado de sabios, todos esos reyes hablaron con las palmas unidas en reverencia.

Verse 31

शरणं भंव नो ब्रह्मन्नार्त्तानामभयैषिणाम् / सगरास्त्राग्निनिर्दग्धशरीराणां मुमूर्षताम्

¡Oh Brahmán! Somos afligidos que buscan la ausencia de temor; con cuerpos abrasados por el fuego del arma de Sagara, al borde de la muerte, acudimos a tu amparo.

Verse 32

स हन्त्यसमानशेषेण वैरान्तकरणोन्मुखः / तस्माद्भयाद्धि निष्क्रान्ता वयं जीवितकाङ्क्षिणः

Él, dispuesto a poner fin a la enemistad, aniquila sin dejar resto alguno; por ese temor hemos huido, deseosos de conservar la vida.

Verse 33

विभिन्नराज्यभोगर्द्धिस्वदारापत्यबान्धवाः / केवलं प्राणरक्षार्थं त्वां त्वयं शरणं गतः

Separados del reino, de los goces, de la prosperidad, de esposa, hijos y parientes, sólo por salvar la vida hemos venido a tu refugio.

Verse 34

न ह्यन्यो ऽस्ति पुमांल्लोके सौहृदेन बलेन वा / यस्तं निवर्त्तयित्वास्मान्पालयेन्महतो भयात्

En este mundo no hay otro hombre, ni por afecto ni por fuerza, que pueda detenerlo y guardarnos de este gran temor.

Verse 35

त्वं किलार्कान्वयभुवां राज्ञां कुलगुरुर् वृतः / तद्वंशपूर्वजैर्भूपैस्त्वतप्रभावश्च तादृशः

Tú has sido elegido como guru de linaje de los reyes nacidos en la dinastía solar; también los antiguos soberanos de esa estirpe reconocieron tu poder de igual modo.

Verse 36

तेनायं सगरो ऽप्यद्य गुरुगौरवयन्त्रितः / भवन्निदेशं नात्येति वेलामिव महोदधिः

Por ello, aun Sagara hoy, sujeto por la veneración al maestro, no traspasa tu mandato, como el gran océano no rebasa la línea de su orilla.

Verse 37

त्वं नः सुहृत्पिता माता लोकानां च गुरुर्विभो / तस्मादस्मान्महाभाग परित्रातुं त्वमर्हसि

¡Oh Soberano! Tú eres para nosotros amigo, padre y madre, y también el maestro de los mundos; por eso, oh bienaventurado, a ti te corresponde protegernos.

Verse 38

जैमिनिरुवाच इति तेषां वचः श्रुत्वा वसिष्ठो भगवानृषिः / शनैर्विलोकयामास शरणं समुपागतान्

Dijo Jaimini: Al oír sus palabras, el venerable rishi Vasiṣṭha contempló lentamente a quienes habían acudido en busca de amparo.

Verse 39

वृद्धस्त्रीबालभूयिष्ठान्हतशेषान्नृपान्वयान् / दृष्ट्वा त्वतप्यद्भगवान्सर्वभूतानुकंपकः

Al ver a los descendientes reales que quedaban—en su mayoría ancianos, mujeres y niños, supervivientes de la matanza—el venerable, compasivo con todos los seres, se conmovió profundamente.

Verse 40

चिरं निरूप्य मनसा तान्विलोक्य च सादरम् / उज्जीवयञ्छनैर्वाचा मा भैष्टेति महामतिः

Tras meditar largo rato y mirarlos con respeto, el gran sabio los reanimó con palabras suaves: «No temáis».

Verse 41

अथावोचन्महाभागः कृपया परयान्वितः / समये स्थापयामास राज्ञस्ताञ्जीवितार्थिनः

Entonces el magnánimo, colmado de suprema compasión, habló; y a su debido tiempo sostuvo a aquellos reyes que imploraban la vida.

Verse 42

भूपव्या कोपदग्धं नृपकुलविहिताशेषधर्मादपेतं कृत्वा तेषां वसिष्ठः समयमवनिपालप्रतिज्ञानिवृत्त्यै / गत्वा तं राजवर्यं स्वयमथ शनकैः सांत्वयित्वा यथावत्सप्राणानामरीणामपगमनविधावभ्यनुज्ञां ययाचे

Al ver a la estirpe real, abrasada por la ira en el camino del rey y apartada de todo dharma, Vasiṣṭha fijó un pacto de tiempo para que se cumpliera la promesa del soberano; luego fue al rey excelso, lo consoló poco a poco y pidió autorización para el modo de hacer que los enemigos se retiraran con vida.

Verse 43

सक्रोधो ऽपि महीपतिर्गुरुवचः संभावयंस्तानरीन्धर्मस्य स्वकुलोचितस्य च तथा वेषस्य संत्यागतः / श्रौतस्मार्त्तविभिन्नकर्मनिरतान्विप्रैश्च दूरोञ्झितान्सासून्केवलमत्यजन्मृतसमानेकैकशः पार्थिवान्

Aunque airado, el rey honró la palabra del maestro y dejó con vida a aquellos reyes enemigos; pero les hizo abandonar el dharma propio de su linaje y también su atuendo. Apartados de los ritos śrauta y smārta y rechazados por los brahmanes, los dejó sólo con el aliento vital, como muertos, uno por uno.

Verse 44

अर्द्धमुण्डाञ्छकांश्चक्रे पल्हवान् श्मश्रुधारिणः / यवनान्विगतश्मश्रून्कांबोजांश्चबुकान्वितान्

Hizo a los Śaka medio rapados; a los Pahlava, portadores de barba. A los Yavana los dejó sin barba; y a los Kāmboja les puso señal en la barbilla.

Verse 45

एवं विरूपानन्यांश्च स चकार नृपान्वयान् / वेदोक्तकर्मनिर्मुक्तान्विप्रैश्च परिवर्जितान्

Así también volvió deformes a otros linajes de reyes: quedaron libres de los actos prescritos por el Veda y fueron evitados por los brahmanes.

Verse 46

कृत्वा संस्थाप्य समये जीवतस्तान्व्य सर्जयत् / ततस्ते रिपवस्तस्य त्यक्तस्वाचारलक्षणाः

Habiendo establecido las condiciones en ese momento, los dejó ir con vida. Entonces, esos enemigos suyos abandonaron sus propios rituales y comportamientos característicos.

Verse 47

व्रात्यतां समनुप्राप्ताः सर्ववर्णविनिन्तिताः / धिक्कृता सततं सर्वेनृशंसा निरपत्रपाः

Alcanzaron el estado de Vratyas (parias), condenados por todos los Varnas (castas). Fueron constantemente censurados por todos, crueles y desvergonzados.

Verse 48

क्रूराश्च संघशो लोके बभूवुर्म्लेछजातयः

Y crueles tribus de Mlecchas (bárbaros) surgieron en el mundo en grandes multitudes.

Verse 49

मुक्तास्तेनाथ राज्ञा शकयवनकिरातादयः सद्य एव त्यक्तस्वाचारवेषा गिरिगहनगुहाद्याशयाः संबभूवुः / एता अद्यापि सद्भिः सततमवमता जातयो ऽसत्प्रवृत्त्या वर्त्तन्ते दुष्टचेष्टा जगति नरपतेः पालयन्तः प्रतिज्ञाम्

Liberados por ese rey, los Sakas, Yavanas, Kiratas y otros abandonaron inmediatamente sus propias costumbres y vestimentas, refugiándose en montañas y cuevas profundas. Aún hoy, estas tribus, constantemente despreciadas por los justos, existen en el mundo con conducta malvada, cumpliendo la promesa del rey.