Previous Verse
Next Verse

Shloka 74

अविद्याबीज-निरूपणं, योगस्वरूप-उपदेशः, मूर्तहरिधारणा-समाधि, जनकवंशीय-राजर्षिसंवादः

यथाग्निर् उद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः तथा चित्तस्थितो विष्णुर् योगिनां सर्वकिल्बिषम्

yathāgnir uddhataśikhaḥ kakṣaṃ dahati sānilaḥ tathā cittasthito viṣṇur yogināṃ sarvakilbiṣam

As a fire with leaping flames, fanned by the wind, burns up dry brushwood, so Vishnu—when established within the mind—consumes every taint and sin of the yogins.

यथाas
यथा:
Avyaya (Comparative/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formउपमानार्थक-अव्ययम् (comparative particle: 'as')
अग्निःfire
अग्निः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्
यथाग्निःas (the) fire
यथाग्निः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयथा (अव्यय) + अग्नि (प्रातिपदिक)
Formसन्धिसंयुक्त-पदसमूहः (not a samāsa); अग्निः—पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्
उद्धतraised, blazing
उद्धत:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootउद्धत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम् — विशेषणम् (agreeing with शिखः)
शिखःflame
शिखः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootशिख (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्
उद्धतशिखःwith a blazing flame
उद्धतशिखः:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeNoun
Rootउद्धत + शिख (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयः ('having a raised flame'); पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम् (agrees with अग्निः)
कक्षम्thicket, brushwood
कक्षम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootकक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम् (accusative singular)
दहतिburns
दहति:
Kriyā (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootदह् (धातु)
Formलट्-लकारः (present), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
with, accompanied by
:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम् — विशेषणम् (agreeing with अनिलः)
अनिलःwind
अनिलः:
Sahakārī-karta (Co-agent/सहकारी)
TypeNoun
Rootअनिल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्
सानिलःaccompanied by wind
सानिलः:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeNoun
Rootस + अनिल (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयः ('with wind'); पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम् (agrees with अग्निः)
तथाso, likewise
तथा:
Avyaya (Correlative/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formतुलनार्थक-अव्ययम् (correlative: 'so, likewise')
चित्तmind
चित्त:
Samāsa-aṅga (Compound member/समासाङ्ग)
TypeNoun
Rootचित्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रातिपदिकम् (compound-member)
स्थितःsituated, abiding
स्थितः:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past participle: 'situated'); पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्
चित्तस्थितःabiding in the mind
चित्तस्थितः:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootचित्त + स्थित (प्रातिपदिक/कृदन्त)
Formसप्तमी-तत्पुरुषः ('situated in the mind'); पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम् (agrees with विष्णुः)
विष्णुःVishnu
विष्णुः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्
योगिनाम्of yogins
योगिनाम्:
Adhikaraṇa (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootयोगिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, षष्ठी, बहुवचनम् (genitive plural)
सर्वall
सर्व:
Samāsa-aṅga (Compound member/समासाङ्ग)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formप्रातिपदिकम् (compound-member)
किल्बिषम्sin, impurity
किल्बिषम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootकिल्बिष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम् (accusative singular)
सर्वकिल्बिषम्all sin
सर्वकिल्बिषम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootसर्व + किल्बिष (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयः ('all sin'); नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम्

Sage Parāśara (teaching Maitreya)

Concept: When Vishnu is firmly established in the mind, He burns away the yogin’s sins like wind-fed fire consuming dry brushwood.

Vedantic Theme: Dharma

Application: Use mantra-japa and steady recollection (smaraṇa) to ‘seat’ the Lord in the mind; let repeated remembrance dissolve habitual guilt, anger, and craving.

Vishishtadvaita: Emphasizes grace operating within the mind: the Lord as indwelling purifier, not merely an external judge, aligning inner transformation with divine presence.

Vishnu Form: Hari

Bhakti Type: Shanta

Antaryamin: Yes

V
Vishnu

FAQs

It teaches that liberation is catalyzed by inner absorption in Vishnu; when the mind becomes His seat through yoga, impurities are destroyed at their root.

He uses the analogy of wind-fanned fire consuming dry brushwood to show that concentrated meditation on Vishnu rapidly burns away all defilements of the yogin.

Vishnu is presented as the Supreme Reality and inner purifier—His presence in consciousness is not merely symbolic but the effective power that dissolves sin and leads toward moksha.