Shloka 40

भविष्य-मन्वन्तराः (अष्टम-चतुर्दश) तथा कल्प-युग-व्यवस्था

Devanagari script

निर्मोहस् तत्त्वदर्शी च निष्प्रकम्पो निरुत्सुकः धृतिमान् अव्ययश् चान्यः सप्तमः सुतपा मुनिः सप्तर्षयस् त्व् इमे तस्य पुत्रान् अपि निबोध मे

Transliteration

nirmohas tattvadarśī ca niṣprakampo nirutsukaḥ dhṛtimān avyayaś cānyaḥ saptamaḥ sutapā muniḥ saptarṣayas tv ime tasya putrān api nibodha me

Translation

(They are) Nirmoha and Tattvadarśin; Niṣprakampa and Nirutsuka; Dhṛtimān and also Avyaya; and as the seventh, the sage Sutapā. These indeed are the Seven Ṛṣis of that Manvantara; now learn from me their sons as well.

Word by Word

• निर्मोहः: free from delusion
• निर्मोहः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: निर्मोह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण (adjectival use)

• तत्त्वदर्शी: seer of truth
• तत्त्वदर्शी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: तत्त्वदर्शिन् (प्रातिपदिक; कृदन्त-आधारित)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण; समासः तत्त्व + दर्शिन् (तत्त्वं पश्यति)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-निपात (conjunction)

• निष्प्रकम्पः: unshaken, steady
• निष्प्रकम्पः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: निष्प्रकम्प (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• निरुत्सुकः: without eagerness; indifferent
• निरुत्सुकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: निरुत्सुक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• धृतिमान्: steadfast; possessing fortitude
• धृतिमान्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: धृतिमत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• अव्ययः: imperishable
• अव्ययः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अव्यय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-निपात (conjunction)

• अन्यः: another (one)
• अन्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम-प्रयोग (pronominal adjective/noun)

• सप्तमः: the seventh
• सप्तमः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सप्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण (ordinal)

• सुतपाः: Sutapas (name)
• सुतपाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सुतपस्/सुतपा (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• मुनिः: sage
• मुनिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सप्तर्षयः: the seven sages
• सप्तर्षयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सप्तर्षि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समासः सप्त + ऋषि (संख्यासमास/द्विगु)

• तु: indeed; but
• तु: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विरोध/विशेषार्थक-निपात (particle: but/indeed)

• इमे: these
• इमे: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; सर्वनाम (pronoun)

• तस्य: of him; his
• तस्य: Sambandha (Genitive/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; सर्वनाम

• पुत्रान्: sons
• पुत्रान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अपेक्षार्थक-निपात (particle: also/even)

• निबोध: know; understand
• निबोध: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि√बुध् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपदम्

• मे: to me; of me
• मे: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी/चतुर्थी-एकवचन (Genitive/Dative singular; enclitic)

Speaker

Sage Parāśara (narrating) to Maitreya

Parashara-Maitreya Dialogue

Speaker: Parasara

Topic: Manvantaras: identification of the Seven Ṛṣis (Saptarṣis) of that Manvantara and their progeny

Teaching: Historical

Quality: authoritative

Cosmological Context

Creation Stage: Manvantara

Vaishnava Theology

Bhakti Type: Shanta

Characters & Entities

• Nirmoha
• Tattvadarśin
• Niṣprakampa
• Nirutsuka
• Dhṛtimān
• Avyaya
• Sutapā

FAQs

What is the significance of the Saptarṣis in the Vishnu Purana’s Manvantara cycle?

This verse lists the Seven Seers for a Manvantara, presenting them as stabilizing custodians of cosmic order whose lineages continue dharma through their descendants.

How does Sage Parāśara explain the continuation of dharma across ages here?

By naming the Saptarṣis and then promising to describe their sons, Parāśara frames dharma as preserved through teacher-lineages that persist across Manvantara transitions.

What is the theological importance of Lord Vishnu in this context?

Even when not named in the verse, the Manvantara framework presumes Vishnu as the supreme regulator of time and order, under whose ordinance the Saptarṣis function as agents of cosmic governance.