HomeRig VedaMandala 9Sukta 83Mantra 2
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 2

Sukta 9.83

Rishi: Ascribed in RV 9 to Pavāmāna seers (exact attribution for 9.83 not resolved from provided excerpt).
Devata: Soma Pavāmāna (with the cosmic ‘pavitra’ as operative symbol).
Chandas: Likely Triṣṭubh (verify against full hymn).

तपोष्पवित्रं विततं दिवस्पदे शोचन्तो अस्य तन्तवो व्यस्थिरन् । अवन्त्यस्य पवीतारमाशवो दिवस्पृष्ठमधि तिष्ठन्ति चेतसा ॥

तपो॑ष्प॒वित्रं॒ वित॑तं दि॒वस्प॒दे शोच॑न्तो अस्य॒ तन्त॑वो॒ व्य॑स्थिरन् । अव॑न्त्यस्य पवी॒तार॑मा॒शवो॑ दि॒वस्पृ॒ष्ठमधि॑ तिष्ठन्ति॒ चेत॑सा ॥

tápoḥ pavitrám vítataṃ divás padé śócanto asya tántavo vy àsthirān | ávanty asya pavītā́ram āśávo divás pṛṣṭhám ádhi tiṣṭhanti cétasā ||

The purifier of tapas is stretched in the seat of heaven; its shining threads are set apart and made firm. Swift forces guard this filter; by consciousness they stand upon the back of heaven—holding the higher plane so the flow may be clarified.

तपोः॑ । प॒वित्र॑म् । विऽत॑तम् । दि॒वः । प॒दे । शोच॑न्तः । अ॒स्य॒ । तन्त॑वः । वि । अ॒स्थि॒र॒न् । अव॑न्ति । अ॒स्य॒ । प॒वी॒तार॑म् । आ॒ऽशवः॑ । दि॒वः । पृ॒ष्थम् । अधि॑ । ति॒ष्ठ॒न्ति॒ । चेत॑सा ॥तपोः । पवित्रम् । विततम् । दिवः । पदे । शोचन्तः । अस्य । तन्तवः । वि । अस्थिरन् । अवन्ति । अस्य । पवीतारम् । आशवः । दिवः । पृष्थम् । अधि । तिष्ठन्ति । चेतसा ॥tapoḥ | pavitram | vi-tatam | divaḥ | pade | śocantaḥ | asya | tantavaḥ | vi | asthiran | avanti | asya | pavītāram | āśavaḥ | divaḥ | pṛṣtham | adhi | tiṣṭhanti | cetasā

तपःheat, ardour, austerity
तपः:
कर्म (विशेष्य-रूपेण ‘पवित्रम्’ इत्यस्य)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक) < √तप्
पवित्रम्purifying filter, sieve
पवित्रम्:
कर्म (शोचन्तः… व्यस्थिरन् इत्यस्य; ‘(पवित्रं) विततम्’)
TypeNoun
Rootपवित्र (प्रातिपदिक) < √पू (पवते) / √पु (शोधन) (व्युत्पत्त्यर्थ)
विततम्stretched out, spread
विततम्:
कर्म (पवित्रम् इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootवि-√तन् (तनोति) → वितत (कृदन्त)
दिवःof heaven, of the sky
दिवः:
सम्बन्ध (पदे इत्यस्य; ‘of heaven’)
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौ (प्रातिपदिक: दिव्/द्यौ)
पदेin the place/footing (station)
पदे:
अधिकरण
TypeNoun
Rootपद (प्रातिपदिक)
शोचन्तःshining, blazing
शोचन्तः:
कर्तृ
TypeParticiple
Root√शुच् (शोचति) → शोचन्त् (वर्तमान कृदन्त)
अस्यof him/it (of this Soma/filter)
अस्य:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
तन्तवःthreads, strands
तन्तवः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootतन्तु (प्रातिपदिक)
विapart, forth (intensifier)
वि:
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग/निपात)
अस्थिरन्they stood/settled (in place), were set
अस्थिरन्:
क्रिया
TypeVerb
Root√स्था (तिष्ठति) + वि → वि-√स्था; लुङ्
अवन्तिthey aid, they further
अवन्ति:
क्रिया
TypeVerb
Root√अव् (अवति) / अवन्त् (प्रातिपदिक ‘helping’)—वेदिक प्रयोग
अस्यof him/it
अस्य:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पवीतारम्the purifier/strainer (filtering agent)
पवीतारम्:
कर्म
TypeNoun
Rootपवीतृ (प्रातिपदिक) < √पू (पवते) (शोधन)
आशवःthe swift ones (swift streams/drops)
आशवः:
कर्तृ
TypeAdjective (substantivized)
Rootआशु (प्रातिपदिक) → आशव (विशेषण/नाम)
दिवःof heaven
दिवः:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौ (प्रातिपदिक)
पृष्ठम्back, ridge, surface
पृष्ठम्:
कर्म (अधि तिष्ठन्ति इत्यस्य)
TypeNoun
Rootपृष्ठ (प्रातिपदिक)
अधिupon, over
अधि:
TypeIndeclinable
Rootअधि (उपसर्ग/अव्यय)
तिष्ठन्तिthey stand, they remain
तिष्ठन्ति:
क्रिया
TypeVerb
Root√स्था (तिष्ठति)
चेतसाwith mind, by intention/awareness
चेतसा:
करण
TypeNoun
Rootचेतस् (प्रातिपदिक)