Mantra 10
Sukta 9.64
Rishi: Soma Pavamāna seer-tradition.
Devata: Soma/Indu Pavamāna.
Chandas: Likely Triṣṭubh (needs verification).
Samhita Patha (Devanagari)
इन्दुः पविष्ट चेतनः प्रियः कवीनां मती । सृजदश्वं रथीरिव ॥
Samhita Patha (IAST)
इन्दु॑: पविष्ट॒ चेत॑नः प्रि॒यः क॑वी॒नां म॒ती । सृ॒जदश्वं॑ र॒थीरि॑व ॥
Transliteration
índuḥ paviṣṭa cétanaḥ priyáḥ kavīnā́ṃ matī́ | sṛjád áśvaṃ rathī́r iva ||
Translation
Indu, most purified, becomes the awakened consciousness, beloved of the seers’ thought; he releases the steed of power as a charioteer sets free his horse—sending the life-force forward for the journey.
Padapatha (Word Analysis)
इन्दुः॑ । प॒वि॒ष्ट॒ । चेत॑नः । प्रि॒यः । क॒वी॒नाम् । म॒ती । सृ॒जत् । अश्व॑म् । र॒थीःऽइ॑व ॥इन्दुः । पविष्ट । चेतनः । प्रियः । कवीनाम् । मती । सृजत् । अश्वम् । रथीःइव ॥induḥ | paviṣṭa | cetanaḥ | priyaḥ | kavīnām | matī | sṛjat | aśvam | rathīḥ-iva
Word by Word
इन्दुःthe Soma (drop)
इन्दुः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootइन्दु- (प्रातिपदिक)
पविष्टpurified; having been purified
पविष्ट:
कर्तृ (इन्दोः विशेषण/विधेय)
TypeVerb (participial form used predicatively)
Root√पू (पवते) / √पु (पूयते) → पविष्ट- (कृदन्त, भूतकृदन्त/परिपूर्णार्थक)
चेतनःconscious; discerning
चेतनः:
कर्तृ (इन्दोः विशेषण)
TypeAdjective
Rootचेतन- (प्रातिपदिक; √चित् ‘to perceive/think’ से)
प्रियःdear; beloved
प्रियः:
कर्तृ (इन्दोः विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रिय- (प्रातिपदिक)
कवीनाम्of the seers/poets
कवीनाम्:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootकवि- (प्रातिपदिक)
मतीthought; inspiration
मती:
कर्तृ/विधेय (इन्दोः समासार्थे/अप्पोजिशन)
TypeNoun
Rootमती- (प्रातिपदिक; √मन् ‘to think’ से)
सृजत्releasing; sending forth
सृजत्:
कर्तृ (इन्दोः विशेषण; ‘creating/releasing’)
TypeVerb (present participle)
Root√सृज् (सृजति)
अश्वम्a horse
अश्वम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअश्व- (प्रातिपदिक)
रथीःa charioteer
रथीः:
कर्तृ (उपमान-कर्तृ in इव-उपमा)
TypeNoun
Rootरथिन्-/रथी- (प्रातिपदिक; ‘charioteer/one with a chariot’)
इवlike; as
इव:
—
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)