Mantra 5
Sukta 9.63
Rishi: Pavamāna Soma hymns (traditional attribution varies)
Devata: Soma Pavamāna (working in alliance with Indra)
Chandas: Gāyatrī
Samhita Patha (Devanagari)
इन्द्रं वर्धन्तो अप्तुरः कृण्वन्तो विश्वमार्यम् । अपघ्नन्तो अराव्णः ॥
Samhita Patha (IAST)
इन्द्रं॒ वर्ध॑न्तो अ॒प्तुर॑: कृ॒ण्वन्तो॒ विश्व॒मार्य॑म् । अ॒प॒घ्नन्तो॒ अरा॑व्णः ॥
Transliteration
índraṃ várdhanto aptúraḥ kṛṇvánto víśvam ā́ryam | apághnanto arā́vṇaḥ ||
Translation
Increasing Indra, the doers of the work (apturaḥ) make all within us noble and luminous (ārya); they strike away the poverty of the being, the forces that diminish our plenitude.
Padapatha (Word Analysis)
इन्द्र॑म् । वर्ध॑न्तः । अ॒प्ऽतुरः॑ । कृ॒ण्वन्तः॑ । विश्व॑म् । आर्य॑म् । अ॒प॒ऽघ्नन्तः॑ । अरा॑व्णः ॥इन्द्रम् । वर्धन्तः । अप्तुरः । कृण्वन्तः । विश्वम् । आर्यम् । अपघ्नन्तः । अराव्णः ॥indram | vardhantaḥ | ap-turaḥ | kṛṇvantaḥ | viśvam | āryam | apa-ghnantaḥ | arāvṇaḥ
Word by Word
इन्द्रम्Indra (as the object: ‘Indra’)
इन्द्रम्:
कर्म (वर्धन्तः/कृण्वन्तः/अपघ्नन्तः—क्रियाणां कर्म)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
वर्धन्तःincreasing, making grow
वर्धन्तः:
कर्तृ (यजमानाः/स्तोतारः—‘they, increasing’)
TypeVerb (participle)
Root√वृध् (वर्धते/वर्धयति) धातु
अप्तुरःactive/efficient (doers), capable
अप्तुरः:
कर्तृ (वर्धन्तः इत्यस्य विशेषणरूपेण)
TypeAdjective (used substantively)
Rootअप्तुर (प्रातिपदिक; ‘कार्य-साधक/कर्मकुशल’—Vedic epithet)
कृण्वन्तःmaking, producing, accomplishing
कृण्वन्तः:
कर्तृ (ते एव—‘they, making’)
TypeVerb (participle)
Root√कृ (करोति) धातु
विश्वम्all, entire
विश्वम्:
कर्म (कृण्वन्तः—‘making …’)
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
आर्यम्the Arya/noble (one); the noble people
आर्यम्:
कर्म (कृण्वन्तः—‘making (someone/people) Arya/noble’)
TypeNoun/Adjective
Rootआर्य (प्रातिपदिक)
अपघ्नन्तःstriking down, driving away, destroying
अपघ्नन्तः:
कर्तृ (ते एव—‘they, striking down’)
TypeVerb (participle)
Rootअप + √हन् (हन्ति) धातु
अराव्णःthe hostile/ungenerous ones; enemies
अराव्णः:
कर्म (अपघ्नन्तः—‘striking down …’)
TypeNoun/Adjective
Rootअराव्ण (प्रातिपदिक; Vedic: ‘अरि/शत्रु’ अथवा ‘अ-राव्ण’—अधन/असमृद्ध; here as hostile/ungenerous)