Mantra 11
Sukta 9.63
Rishi: Unknown/unspecified in provided input (Soma Pavamana tradition; commonly attributed within Pavamanas to seers of the Soma-mandala)
Devata: Soma Pavamāna (purifying Soma)
Chandas: Not derivable with certainty from provided excerpt alone (likely a Pavamāna meter; requires full hymn metrical scan)
Samhita Patha (Devanagari)
पवमान विदा रयिमस्मभ्यं सोम दुष्टरम् । यो दूणाशो वनुष्यता ॥
Samhita Patha (IAST)
पव॑मान वि॒दा र॒यिम॒स्मभ्यं॑ सोम दु॒ष्टर॑म् । यो दू॒णाशो॑ वनुष्य॒ता ॥
Transliteration
pavámāna vidā́ rayím asmábhyaṃ soma duṣṭáram | yó dūṇā́śo vanuṣyatā́ ||
Translation
O Soma, self-purifying, discover for us the Rayi—the fullness of being that is hard to cross over to—so that the powers that bring diminution may be overcome and made to serve the aspiring will.
Padapatha (Word Analysis)
पव॑मान । वि॒दाः । र॒यिम् । अ॒स्मभ्य॑म् । सो॒म॒ । दु॒स्तर॑म् । यः । दुः॒ऽनशः॑ । व॒नु॒ष्य॒ता ॥पवमान । विदाः । रयिम् । अस्मभ्यम् । सोम । दुस्तरम् । यः । दुःनशः । वनुष्यता ॥pavamāna | vidāḥ | rayim | asmabhyam | soma | dustaram | yaḥ | duḥ-naśaḥ | vanuṣyatā
Word by Word
पवमानO Pavamāna (purifying Soma)
पवमान:
सम्बोधन (address)
TypeAdjective (epithet)
Rootपवमान- (सोमस्य विशेषणम्; √पू (पवते) ‘शुद्धौ/पवने’ इत्यस्मात् वर्तमानकृदन्त-प्रातिपदिकम्)
विदाfind / procure
विदा:
क्रिया (आज्ञा); कर्ता = त्वम् (सोमः)
TypeVerb
Root√विद् ‘जानने/लाभे’ (वेदिके ‘find/procure’ अर्थे)
रयिम्wealth, bounty
रयिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootरयि- (प्रातिपदिकम्)
अस्मभ्यम्to us
अस्मभ्यम्:
सम्प्रदान
TypePronoun
Rootअस्मद्- (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
सोमO Soma
सोम:
सम्बोधन (address)
TypeNoun
Rootसोम- (प्रातिपदिकम्)
दुष्टरम्hard to overcome / irresistible
दुष्टरम्:
कर्म (विशेषणरूपेण)
TypeAdjective
Rootदुष्टर- (दुर्- उपसर्ग + √तॄ/√तॄ (तरणे) ‘to cross’ → ‘hard to cross/overcome’)
यःwho
यः:
कर्तृपद-सम्बन्धः (यः = सोमः)
TypeRelative pronoun
Rootयद्- (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
दूणाशःharm-destroying / affliction-removing
दूणाशः:
कर्तृ (विशेषणरूपेण)
TypeAdjective/Noun (agentive epithet)
Rootदूणाश- (प्रातिपदिकम्; ‘दूण’/‘दूणस्’ इत्यादि वेदिक-धात्वर्थसम्बद्धं ‘hurt, harm’ → ‘harmful/afflicting’)
वनुष्यताfor men / in a man-friendly way
वनुष्यता:
करण/हेतौ (क्रियाविशेषणभावः: ‘मनुष्यहितेन/मनुष्येषु’)
TypeAdjective (instrumental qualifier)
Rootवनुष्यत्- (प्रातिपदिकम्; ‘मनुष्यवत्/मनुष्य-सम्बद्ध’ अर्थे; वेदिके ‘friendly to men, for men’)