Mantra 10
Sukta 9.62
Rishi: Soma-Pavamāna seer-family; exact attribution needs anukramaṇī verification
Devata: Soma Pavamāna
Chandas: Gāyatrī
Samhita Patha (Devanagari)
अयं विचर्षणिर्हितः पवमानः स चेतति । हिन्वान आप्यं बृहत् ॥
Samhita Patha (IAST)
अ॒यं विच॑र्षणिर्हि॒तः पव॑मान॒: स चे॑तति । हि॒न्वा॒न आप्यं॑ बृ॒हत् ॥
Transliteration
ayáṃ vicárṣaṇir hitáḥ pávamānaḥ sá cetati | hinvāná ā́pyaṃ bṛhát ||
Translation
This one, the wide-seeing, is set in place as Pavamāna; he awakens to consciousness, impelling the vast waters of the being—the great depth—towards right expansion.
Padapatha (Word Analysis)
अ॒यम् । विऽच॑र्षणिः । हि॒तः । पव॑मानः । सः । चे॒त॒ति॒ । हि॒न्वा॒नः । आप्य॑म् । बृ॒हत् ॥अयम् । विचर्षणिः । हितः । पवमानः । सः । चेतति । हिन्वानः । आप्यम् । बृहत् ॥ayam | vi-carṣaṇiḥ | hitaḥ | pavamānaḥ | saḥ | cetati | hinvānaḥ | āpyam | bṛhat
Word by Word
अयम्this (one), he
अयम्:
कर्तृ (सः/एषः—विषयः) अथवा विशेष्य-निर्देशकः
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
विचर्षणिःthe far-seeing/renowned one (epithet of Soma)
विचर्षणिः:
कर्तृ (अयम्…—सोमस्य विशेषणम्) / विशेषणम्
TypeNoun/Epithet
Rootवि-चर्षणि (प्रातिपदिक; ‘विचर्षणि’ = सर्वजन-दर्शनीय/प्रख्यात/मनुष्येषु प्रसिद्ध) अथवा ‘चर्षणि’ (जन/मनुष्य) + वि-
हितःplaced, set, stationed
हितः:
कर्तृ-विशेषणम् (स्थित/निहितः) / अवस्था-निर्देशः
TypeParticiple (Adjective)
Rootधा (धातु) → हित (कृदन्त; क्त-प्रत्यय) / ‘हि’ धातोः न; सामान्यतः √धा ‘to place’
पवमानःpurifying, flowing (Soma)
पवमानः:
कर्तृ (सोमः—स्वयं पवते) / विशेषणम्
TypeParticiple (Noun/Adjective)
Rootपू (धातु ‘to purify’) → पवमान (शतृ/शानच्-प्रत्यय; वर्तमानकालिक कृदन्त)
सःhe
सः:
कर्तृ (पुनरुक्त-विषयः)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
चेततिperceives, is aware, takes notice
चेतति:
क्रिया (कर्तृ = सः/पवमानः)
TypeVerb
Rootचित् (धातु ‘to perceive/notice/think’)
हिन्वानःimpelling, urging on
हिन्वानः:
कर्तृ-विशेषणम् (प्रेरयन्/वेगयन्)
TypeParticiple (Adjective)
Rootहि (धातु ‘to impel/drive on’) → हिन्वान (शानच्-प्रत्यय; वर्तमानकालिक कृदन्त)
आप्यम्watery, belonging to the waters
आप्यम्:
कर्म (हिन्वानः… बृहत् [आप्यम्]—प्रेरयति/प्रवर्तयति) / विशेषणम्
TypeAdjective
Rootआप्य (प्रातिपदिक; आप् ‘जल’/‘आपः’ से सम्बन्धित; ‘watery, of the waters’)
बृहत्great, vast
बृहत्:
कर्म (प्रेरित/प्रवर्तित वस्तु—‘the great [stream/force]’)
TypeAdjective (used substantively)
Rootबृह् (धातु ‘to grow, be great’) → बृहत् (विशेषण-प्रातिपदिक)