Mantra 16
Sukta 8.73
Rishi: Atri (probable, as the hymn repeatedly references Atraye; traditional attribution to Atri or Atris in Aśvin hymns)
Devata: Uṣas (Dawn) explicitly; refrain still addresses a dual ‘vām’ (Aśvinau) suggesting shared hymn-refrain or mixed address
Chandas: Gāyatrī (probable: short refrain-like structure; exact meter requires full hymn scan)
Samhita Patha (Devanagari)
अरुणप्सुरुषा अभूदकर्ज्योतिॠतावरी । अन्ति षद्भूतु वामवः ॥
Samhita Patha (IAST)
अ॒रु॒णप्सु॑रु॒षा अ॑भू॒दक॒र्ज्योति॑ॠ॒ताव॑री । अन्ति॒ षद्भू॑तु वा॒मव॑: ॥
Transliteration
aruṇápsur uṣā́ abhūd ákar jyótir ṛtā́varī | ánti ṣádbhūtu vāmávaḥ ||
Translation
Dawn became a red-flashing brilliance and made the light, she who moves in the law of Truth; may your help be near and truly present.
Padapatha (Word Analysis)
अ॒रु॒णऽप्सुः॑ । उ॒षाः । अ॒भू॒त् । अकः॑ । ज्योतिः॑ । ऋ॒तऽव॑री । अन्ति॑ । सत् । भू॒तु॒ । वा॒म् । अवः॑ ॥अरुणप्सुः । उषाः । अभूत् । अकः । ज्योतिः । ऋतवरी । अन्ति । सत् । भूतु । वाम् । अवः ॥aruṇa-psuḥ | uṣāḥ | abhūt | akaḥ | jyotiḥ | ṛta-varī | anti | sat | bhūtu | vām | avaḥ
Word by Word
अरुणप्सुःthe ruddy (one) in the waters (i.e., dawn/fire in waters)
अरुणप्सुः:
कर्तृ
TypeNoun/Adjective
Rootअरुणप्सु- (प्रातिपदिक; अरुण- + अप्सु ‘जल’ से बहुव्रीहि) अथवा अरुणप्सु- (न.)
उरुषाःwide-spreading, far-reaching
उरुषाः:
कर्तृ (विशेषण)
TypeAdjective
Rootउरुषा- (प्रातिपदिक; उरु- ‘विस्तीर्ण’ से)
अभूत्became; came into being
अभूत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootभू (धातु)
अकःa ray; a flash (of light)
अकः:
कर्तृ/सम्बन्ध (अभूत् का विधेय)
TypeNoun
Rootअक- (प्रातिपदिक; ‘अक’ = तेज/किरण/अर्चिस्-सम्बद्ध वेदिक शब्द)
ज्योतिःlight
ज्योतिः:
कर्तृ/विधेय
TypeNoun
Rootज्योतिस्- (प्रातिपदिक)
ऋतावरीshe who bears/advances ṛta (cosmic order); the ṛta-bearing (one)
ऋतावरी:
कर्तृ (विशेषण/अप्पोज़िशन)
TypeNoun/Adjective
Rootऋतावरी- (प्रातिपदिक; ऋत- ‘ऋत/सत्य-व्यवस्था’ + वरी ‘धारिणी/वहन्ती’)
अन्तिnear; in the presence (of)
अन्ति:
अधिकरण (समीप)
TypeIndeclinable
Rootअन्ति (अव्यय)
षत्let (him/it) sit; may (it) settle
षत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootसद्/सीद् (धातु)
भूतुlet it be; may it become
भूतु:
क्रिया
TypeVerb
Rootभू (धातु)
वामवःa gracious boon; a favorable good (gift)
वामवः:
कर्तृ/विधेय
TypeNoun/Adjective
Rootवामवस्- (प्रातिपदिक; वाम ‘प्रिय/शुभ’ + वस् ‘वसु/सम्पत्ति’)