Mantra 29
Sukta 8.6
Rishi: Kaṇva (Kaṇva lineage)
Devata: Indra (hymn-level), with contemplative imagery of the knower
Chandas: Jagatī (probable; verify metrically)
Samhita Patha (Devanagari)
अतः समुद्रमुद्वतश्चिकित्वाँ अव पश्यति । यतो विपान एजति ॥
Samhita Patha (IAST)
अत॑: समु॒द्रमु॒द्वत॑श्चिकि॒त्वाँ अव॑ पश्यति । यतो॑ विपा॒न एज॑ति ॥
Transliteration
atáḥ samudrám udvátas cikitvā́ṃ áva paśyati | yáto vipāná éjati ||
Translation
From here the knower looks down upon the ocean and the upsurging heights, from where the drinking one trembles into movement: the awakened consciousness surveys the vastness and the ascent, and discerns the source of the soul’s stirred delight.
Padapatha (Word Analysis)
अतः॑ । स॒मु॒द्रम् । उ॒त्ऽवतः॑ । चि॒कि॒त्वान् । अव॑ । प॒श्य॒ति॒ । यतः॑ । वि॒पा॒नः । एज॑ति ॥अतः । समुद्रम् । उत्वतः । चिकित्वान् । अव । पश्यति । यतः । विपानः । एजति ॥ataḥ | samudram | ut-vataḥ | cikitvān | ava | paśyati | yataḥ | vipānaḥ | ejati
Word by Word
अतःfrom there; therefore
अतः:
Apādāna
TypeIndeclinable
Rootअतः (अदस्/इदम्-प्रातिपदिक से अव्यय) अथ/अतः
समुद्रम्the ocean
समुद्रम्:
Karma
TypeNoun
Rootसमुद्र (प्रातिपदिक)
उद्वतःfrom the height; from the upper region
उद्वतः:
Apādāna
TypeNoun/Adjective
Rootउद्वत् (प्रातिपदिक; उद्+वत् ‘ऊँचा/उन्नत’)
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच
चिकित्वान्the discerning one; the wise one
चिकित्वान्:
Kartā
TypeAdjective (participial)
Root√चित् (चिती/चेतति ‘to perceive, notice’) → कृत्-प्रत्यय: क्तवतुँ (वैदिक रूप: -वान्)
अवdown; downward
अव:
—
TypeIndeclinable
Rootअव
पश्यतिsees
पश्यति:
—
TypeVerb
Root√पश् (पश्यति ‘to see’)
यतःfrom where; whence
यतः:
Apādāna
TypeIndeclinable
Rootयतः (यद्-प्रातिपदिक से अव्यय)
विपानःthe ‘vipāna’ (a drinking one/stream; ritual drinker)
विपानः:
Kartā
TypeNoun
Rootविपान (प्रातिपदिक; वि+पान ‘पीने/पान-स्थान/पानकर्ता’—वैदिक विशेषार्थ)
एजतिmoves; quivers
एजति:
—
TypeVerb
Root√एज् (एजति ‘to move, tremble’)