Mantra 23
Sukta 8.46
Devata: Indra-linked dānastuti imagery; implicit cosmic order via turning (ṛta)
Samhita Patha (Devanagari)
दश श्यावा ऋधद्रयो वीतवारास आशवः । मथ्रा नेमिं नि वावृतुः ॥
Samhita Patha (IAST)
दश॑ श्या॒वा ऋ॒धद्र॑यो वी॒तवा॑रास आ॒शव॑: । म॒थ्रा ने॒मिं नि वा॑वृतुः ॥
Transliteration
dáśa śyā́vā ṛdhád-rayo vītá-vārāsa ā́śavaḥ | mathrā́ némim ní vāvṛtuḥ ||
Translation
Ten dark powers, rich in plenitude, swift and winning their chosen boons, turned down the rim like churners—setting the wheel of movement into the right rotation.
Padapatha (Word Analysis)
दश॑ । श्या॒वाः । ऋ॒धत्ऽर॑यः । वी॒तऽवा॑रासः । आ॒शवः॑ । म॒थ्राः । ने॒मिम् । नि । व॒वृ॒तुः॒ ॥दश । श्यावाः । ऋधत्रयः । वीतवारासः । आशवः । मथ्राः । नेमिम् । नि । ववृतुः ॥daśa | śyāvāḥ | ṛdhat-rayaḥ | vīta-vārāsaḥ | āśavaḥ | mathrāḥ | nemim | ni | vavṛtuḥ
Word by Word
दशten
दश:
Kartā
TypeNoun (Numeral)
Rootदशन् (संख्या-प्रातिपदिक)
श्यावाःdark/black (ones)
श्यावाः:
Kartā
TypeAdjective
Rootश्याव (प्रातिपदिक)
ऋधद्रयःhaving thriving riches / prospering in wealth
ऋधद्रयः:
Kartā
TypeAdjective
Rootऋधद्रय (प्रातिपदिक; समासः: ऋधत्/ऋधद् + रय ‘धन’)
वीतवाराःhaving won/obtained the desired prize
वीतवाराः:
Kartā
TypeAdjective
Rootवीतवार (प्रातिपदिक; समासः: वीत ‘प्राप्त/विजित’ + वार ‘वरण/प्रार्थित वस्तु/पुरस्कार’)
आशवःswift
आशवः:
Kartā
TypeAdjective
Rootआशु (प्रातिपदिक)
मथ्राःthe chariot-frame/gear (as object acted upon)
मथ्राः:
Karma
TypeNoun
Rootमथ्र (प्रातिपदिक; RV-विशेषः—‘मथ्र’ = रथ/चक्र-सम्बद्धः भागः, प्रायः ‘धुरा/रथ-यन्त्र’ इत्यर्थे)
नेमिम्the felly/rim (of a wheel)
नेमिम्:
Karma
TypeNoun
Rootनेमि (प्रातिपदिक)
निdown, in; (as preverb)
नि:
—
TypeIndeclinable
Rootनि (उपसर्ग/निपात)
वावृतुःthey have turned/rolled (around), have revolved
वावृतुः:
—
TypeVerb
Root√वृत् (वर्तने) / √वृ (वरणे) — RV-प्रयोगे ‘वावृतुः’ = परिपूर्ण-आवृत्तिः/परिवर्तनम्