Mantra 30
Sukta 8.13
Rishi: Unknown/unspecified in provided input
Devata: Primarily Indra-context hymn; this verse foregrounds the yajña-agent (the inner doer/priestly consciousness)
Chandas: Likely Trishtubh/Jagatī-family (needs scansion)
Samhita Patha (Devanagari)
अयं दीर्घाय चक्षसे प्राचि प्रयत्यध्वरे । मिमीते यज्ञमानुषग्विचक्ष्य ॥
Samhita Patha (IAST)
अ॒यं दी॒र्घाय॒ चक्ष॑से॒ प्राचि॑ प्रय॒त्य॑ध्व॒रे । मिमी॑ते य॒ज्ञमा॑नु॒षग्वि॒चक्ष्य॑ ॥
Transliteration
ayáṃ dīrghā́ya cákṣase prā́ci prayáty adhvaré | mimī́te yajñám ānuṣág vicákṣya ||
Translation
This one goes forward in the sacrifice toward a far-reaching vision; discerning, he measures out the yajña in its human continuity, step by step.
Padapatha (Word Analysis)
अ॒यम् । दी॒र्घाय॑ । चक्ष॑से । प्राचि॑ । प्र॒ऽय॒ति । अ॒ध्व॒रे । मिमी॑ते । य॒ज्ञम् । आ॒नु॒षक् । वि॒ऽचक्ष्य॑ ॥अयम् । दीर्घाय । चक्षसे । प्राचि । प्रयति । अध्वरे । मिमीते । यज्ञम् । आनुषक् । विचक्ष्य ॥ayam | dīrghāya | cakṣase | prāci | pra-yati | adhvare | mimīte | yajñam | ānuṣak | v i-cakṣya
Word by Word
अयम्this (one)
अयम्:
Kartā (वाक्य-प्रवर्तक/निर्देशक) अथवा विशेष्य-निर्देशः
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
दीर्घायfor long (life), for longevity
दीर्घाय:
Sampradāna (उद्देश्य/हितार्थ) — ‘for long (life)’
TypeAdjective
Rootदीर्घ (प्रातिपदिक)
चक्षसेfor vision, for seeing
चक्षसे:
Sampradāna (उद्देश्य) — ‘for sight/vision’
TypeNoun
Rootचक्षस् (प्रातिपदिक) अथवा √चक्ष् (देखने) से निष्पन्न ‘चक्षस्’
प्राचिeastward, to the east
प्राचि:
Adhikaraṇa (दिशा/देश-निर्देशः) — ‘eastward’
TypeAdjective (directional) / Adverbial use
Rootप्राञ्च्/प्राच् (दिक्-विशेषण-प्रातिपदिक)
प्रयतिadvance, forward course
प्रयति:
Kartā (क्रियायाः कर्तृ-भावः) — ‘the forward movement/advance’
TypeNoun
Rootप्रयति (प्रातिपदिक; ‘प्रयतिः’ = प्रयत्न/प्रवृत्ति/प्रस्थान) अथवा √यत् (प्रयत्न) से भाव
अध्वरेin the sacrifice, in the ritual
अध्वरे:
Adhikaraṇa (अधिकरणम्) — ‘in the sacrifice/rite’
TypeNoun
Rootअध्वर (प्रातिपदिक)
मिमीतेmeasures out, apportions
मिमीते:
Kriyā (मुख्य-क्रिया)
TypeVerb
Root√मा (माने/मितौ ‘to measure, mete out’)
यज्ञम्the sacrifice, offering
यज्ञम्:
Karma (कर्म) — ‘the sacrifice’
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक) < √यज् (यजने ‘to worship, sacrifice’)
अनुषक्successively, in due order
अनुषक्:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषणम्) — ‘in sequence/continuously’
TypeIndeclinable
Rootअनुषक् (अव्यय; ‘in due order, successively, along’)
विचक्ष्यhaving observed, having looked around
विचक्ष्य:
Kriyā-viśeṣaṇa (पूर्वकर्म/पूर्वक्रिया) — ‘having observed’
TypeGerund (absolutive)
Rootवि-√चक्ष् (देखने/निरीक्षणे) से क्त्वा/ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त