HomeRig VedaMandala 7Sukta 99Mantra 3
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 3

Sukta 7.99

Rishi: Vasiṣṭha (traditional for Maṇḍala 7)
Devata: Viṣṇu (with cosmological support imagery)
Chandas: Triṣṭubh (probable; requires metrical verification)

इरावती धेनुमती हि भूतं सूयवसिनी मनुषे दशस्या । व्यस्तभ्ना रोदसी विष्णवेते दाधर्थ पृथिवीमभितो मयूखैः ॥

इरा॑वती धेनु॒मती॒ हि भू॒तं सू॑यव॒सिनी॒ मनु॑षे दश॒स्या । व्य॑स्तभ्ना॒ रोद॑सी विष्णवे॒ते दा॒धर्थ॑ पृथि॒वीम॒भितो॑ म॒यूखै॑: ॥

īrā́vatī dhenúmatī hí bhūtáṃ sūyavasínī mánuṣe daśasyā́ | vy àstabhnā rodasī víṣṇav ete dā́dhartha pṛthivīm abhíto mayū́khaiḥ ||

Full of the flowing plenty, rich in milking-force, bearing good pasture, it has become for man a thing to serve and cherish. These two worlds thou hast propped apart for Vishnu; and thou hast held the earth on every side with rays of light.

इरा॑वती॒ इतीरा॑ऽवती । धे॒नु॒मती॒ इति॑ धे॒नु॒ऽमती॑ । हि । भू॒तम् । सु॒य॒व॒सिनी॒ इति॑ सु॒ऽय॒व॒सिनी॑ । मनु॑षे । द॒श॒स्या । वि । अ॒स्त॒भ्नाः॒ । रोद॑सी॒ इति॑ । वि॒ष्णो॒ इति॑ । ए॒ते इति॑ । दा॒धर्थ॑ । पृ॒थि॒वीम् । अ॒भितः॑ । म॒यूखैः॑ ॥इरावती इतीरावती । धेनुमती इति धेनुमती । हि । भूतम् । सुयवसिनी इति सुयवसिनी । मनुषे । दशस्या । वि । अस्तभ्नाः । रोदसी इति । विष्णो इति । एते इति । दाधर्थ । पृथिवीम् । अभितः । मयूखैः ॥irāvatī itīrāvatī | dhenumatī itidhenu-matī | hi | bhūtam | suyavasinī itisu-yavasinī | manuṣe | daśasyā | vi | astabhnāḥ | rodasī iti | viṣṇo iti | ete iti | dādhartha | pṛthivīm | abhitaḥ | mayūkhaiḥ

इरा॑वतीfood-/nourishment-rich
इरा॑वती:
Kartā (समुच्चित-कर्ता; धेनुमती सह)
TypeAdjective (f.)
Rootइरावत् (प्रातिपदिक; इरा ‘अन्न/पोषण’ + -वत्)
धेनु॒मती॒abounding in cows/milk
धेनु॒मती॒:
Kartā (समुच्चित-कर्ता)
TypeAdjective (f.)
Rootधेनुमत् (प्रातिपदिक; धेनु ‘दुग्धधेनु’ + -मत्)
हिindeed, for
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
भूतम्has become; is (come to be)
भूतम्:
— (विधेय/प्रेडिकेटिव)
TypeParticiple (verbal adjective)
Rootभू (धातु) → भूत (कृदन्त, भूत-)
सू॑यव॒सिनी॒rich in good pasture
सू॑यव॒सिनी॒:
Kartā (समुच्चित-कर्ता)
TypeAdjective (f.)
Rootसूयवसिन् (प्रातिपदिक; सु- + यवस ‘घास/चारा’)
मनु॑षेfor man/mankind
मनु॑षे:
Sampradāna
TypeNoun
Rootमनुष्य (प्रातिपदिक)
दश॒स्याworthy of worship/service
दश॒स्या:
— (विधेय)
TypeAdjective (predicative)
Rootदशस्य (धातु √दशस्/दश् ‘पूज्/सेव्’ से; ‘दशस्य’ = ‘पूज्य/पूजनीय’)
व्य॑स्तभ्नाःyou propped apart; you upheld
व्य॑स्तभ्नाः:
Kartā (अन्तर्निहित ‘त्वम्’ = विष्णोः)
TypeVerb
Root√स्तभ् (स्तम्भने) + वि-
रोद॑सीthe two worlds (heaven and earth)
रोद॑सी:
Karma
TypeNoun (dual)
Rootरोदसी (द्विवचन-प्रातिपदिक; द्यावा-पृथिव्यौ)
विष्णवे॒तेfor Viṣṇu—these (deeds)
विष्णवे॒ते:
Sampradāna (विष्णवे); ‘एते’ = अनुवाद/निर्देश
TypeNoun + Pronoun (enclitic)
Rootविष्णु (देवनाम) + इते/इता (एतद्-प्रातिपदिक का रूप; ‘एते’ = ‘these’/‘thus’—वैदिक प्रयोग)
दा॒धर्थ॑you have held/placed firmly
दा॒धर्थ॑:
Kartā (अन्तर्निहित ‘त्वम्’ = विष्णोः)
TypeVerb
Root√धृ (धारणे) → दाधर्थ (परिपूर्ण/परफेक्ट-रूप)
पृथि॒वीम्the earth
पृथि॒वीम्:
Karma
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
अ॒भितः॑around, on all sides
अ॒भितः॑:
Adhikaraṇa (परिसर/परितः)
TypeIndeclinable
Rootअभितः
म॒यूखै॑ःwith rays/beams
म॒यूखै॑ः:
Karaṇa
TypeNoun
Rootमयूख (प्रातिपदिक)