Mantra 7
Sukta 7.55
Rishi: Vasiṣṭha (presumptive)
Devata: A mighty protective power imaged as the thousand-horned bull (not explicitly named); functional devata is ‘stambhana/śamana’ (stilling).
Chandas: Triṣṭubh (to be verified)
Samhita Patha (Devanagari)
सहस्रशृङ्गो वृषभो यः समुद्रादुदाचरत् । तेना सहस्येना वयं नि जनान्त्स्वापयामसि ॥
Samhita Patha (IAST)
स॒हस्र॑शृङ्गो वृष॒भो यः स॑मु॒द्रादु॒दाच॑रत् । तेना॑ सह॒स्ये॑ना व॒यं नि जना॑न्त्स्वापयामसि ॥
Transliteration
sahásra-śṛṅgo vṛṣabhó yáḥ samudrā́d udā́carat | ténā sahasyèna vayáṁ ní jánān svāpayāmasi ||
Translation
The bull with a thousand horns that rose up out of the ocean-depth—by that mighty force we cause the peoples to sink into sleep, into a quiet settling.
Padapatha (Word Analysis)
स॒हस्र॑ऽशृङ्गः । वृ॒ष॒भः । यः । स॒मु॒द्रात् । उ॒त्ऽआच॑रत् । तेन॑ । स॒ह॒स्ये॑न । व॒यम् । नि । जना॑न् । स्वा॒प॒या॒म॒सि॒ ॥सहस्रशृङ्गः । वृषभः । यः । समुद्रात् । उत्आचरत् । तेन । सहस्येन । वयम् । नि । जनान् । स्वापयामसि ॥sahasra-śṛṅgaḥ | vṛṣabhaḥ | yaḥ | samudrāt | ut-ācarat | tena | sahasyena | vayam | ni | janān | svāpayāmasi
Word by Word
सहस्रशृङ्गःhaving a thousand horns
सहस्रशृङ्गः:
विशेषणम् (कर्तृपदस्य)
TypeAdjective
Rootसहस्र- + शृङ्ग (प्रातिपदिक) → बहुव्रीहि-समास
वृषभःthe bull (mighty one)
वृषभः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootवृषभ (प्रातिपदिक)
यःwho
यः:
कर्तृ (सम्बन्ध-प्रत्ययः; वृषभस्य)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
समुद्रात्from the ocean
समुद्रात्:
अपादान
TypeNoun
Rootसमुद्र (प्रातिपदिक)
उद्up, out
उद्:
—
TypeIndeclinable
Rootउद् (उपसर्ग)
आचरत्moved forth / came out
आचरत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootचर् (धातु) + आ (उपसर्ग)
तेनwith that
तेन:
करण
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
सहस्येनwith the thousand(-fold) one / with the ‘sahasya’ (thousand-related power)
सहस्येन:
करण (तेन सह)
TypeNoun/Adjective
Rootसहस्य (प्रातिपदिक; ‘सहस्र-सम्बद्ध/सहस्र-सम्बन्धिन्’ इत्यर्थे)
वयम्we
वयम्:
कर्तृ
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
निdown, back; completely
नि:
—
TypeIndeclinable
Rootनि (उपसर्ग)
जनान्people
जनान्:
कर्म
TypeNoun
Rootजन (प्रातिपदिक)
स्वापयामसिwe cause (them) to sleep / we lull
स्वापयामसि:
क्रिया
TypeVerb
Rootस्वप् (धातु) + णिच् (causative) → स्वापय-