HomeRig VedaMandala 6Sukta 71Mantra 4
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 4

Sukta 6.71

Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya)
Devata: Savitṛ
Chandas: Triṣṭubh

उदु ष्य देवः सविता दमूना हिरण्यपाणिः प्रतिदोषमस्थात् । अयोहनुर्यजतो मन्द्रजिह्व आ दाशुषे सुवति भूरि वामम् ॥

उदु॒ ष्य दे॒वः स॑वि॒ता दमू॑ना॒ हिर॑ण्यपाणिः प्रतिदो॒षम॑स्थात् । अयो॑हनुर्यज॒तो म॒न्द्रजि॑ह्व॒ आ दा॒शुषे॑ सुवति॒ भूरि॑ वा॒मम् ॥

úd u ṣyá deváḥ savitā́ damū́nā híraṇyapāṇiḥ prátidoṣam asthāt | áyo-hanur yajató mandrájihva ā́ dāśúṣe suvati bhū́ri vāmám ||

Up rises that god Savitar, the dweller in the home; with golden hands he stands at every dusk. With iron jaw, adorable, with a rapturous tongue, he impels toward the giver abundant felicities.

उत् । ऊँ॒ इति॑ । स्यः । दे॒वः । स॒वि॒ता । दमू॑नाः । हिर॑ण्यऽपाणिः । प्र॒ति॒ऽदो॒षम् । अ॒स्था॒त् । अयः॑ऽहनुः । य॒ज॒तः । म॒न्द्रऽजि॑ह्वः । आ । दा॒शुषे॑ । सु॒व॒ति॒ । भूरि॑ । वा॒मम् ॥उत् । ऊँ इति । स्यः । देवः । सविता । दमूनाः । हिरण्यपाणिः । प्रतिदोषम् । अस्थात् । अयःहनुः । यजतः । मन्द्रजिह्वः । आ । दाशुषे । सुवति । भूरि । वामम् ॥ut | oṃ iti | syaḥ | devaḥ | savitā | damūnāḥ | hiraṇya-pāṇiḥ | prati-doṣam | asthāt | ayaḥ-hanuḥ | yajataḥ | mandra-jihvaḥ | ā | dāśuṣe | suvati | bhūri | vāmam

उदुup, forth (indeed)
उदु:
TypeIndeclinable
Rootउद् (उपसर्ग) + उ (उ) (निपात) → ‘उदु’ (निग्रह/प्रग्रह)
ष्यindeed, surely
ष्य:
TypeIndeclinable
Rootस्य (निपात; वैदिक रूप ‘ष्य’)
देवःthe god
देवः:
Kartā
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक) < √दिव् ‘दीप्तौ’
सविताSavitar (the Impeller)
सविता:
Kartā (देवः सविता = कर्तृसमासार्थ/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootसवितृ (प्रातिपदिक) < √सू/सुव् ‘प्रेरणे/प्रसवे’
दमूनाhouse-abiding, of the home
दमूना:
Kartā (कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootदमून (प्रातिपदिक; वैदिक विशेषण) < दम ‘गृह/दम’ + ऊन/ऊन (स्वामित्व/सम्बन्ध)
हिरण्यपाणिःgolden-handed
हिरण्यपाणिः:
Kartā (कर्तृविशेषण)
TypeNoun (epithet)
Rootहिरण्य-पाणि (प्रातिपदिक; कर्मधारय) हिरण्य ‘gold’ + पाणि ‘hand’
प्रतिदोषम्each evening, at dusk
प्रतिदोषम्:
Adhikaraṇa (कालाधिकरण; accusative of time)
TypeNoun (with preverb) / Adverbial accusative
Rootप्रति (उपसर्ग/अव्यय) + दोष (प्रातिपदिक) ‘evening’
अस्थात्stood, took his station
अस्थात्:
— (क्रिया)
TypeVerb
Root√स्था ‘तिष्ठति/स्थितौ’
अयःहनुःiron-jawed
अयःहनुः:
Kartā (कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootअयस् ‘metal/iron’ + हनु ‘jaw’ (प्रातिपदिक; बहुव्रीहि/कर्मधारय-प्राय)
यजतःworthy of worship
यजतः:
Kartā (कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootयजत (प्रातिपदिक) < √यज् ‘पूजायाम्/यज्ञे’
मन्द्रजिह्वःwith a gladdening/pleasant tongue
मन्द्रजिह्वः:
Kartā (कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootमन्द्र ‘pleasant/chanting’ + जिह्वा ‘tongue’ (प्रातिपदिक; बहुव्रीहि)
toward, unto
:
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/अव्यय)
दाशुषेto the giver (the worshipper who offers)
दाशुषे:
Sampradāna
TypeNoun (participle used substantively)
Root√दाश्/दश् ‘दान/उपकार’ → दाशुष् (कृदन्त-प्रातिपदिक; परिपूर्ण/अतीतार्थ)
सुवतिimpels, bestows
सुवति:
— (क्रिया)
TypeVerb
Root√सू/सुव् ‘प्रसवे/प्रेरणे’
भूरिmuch, abundant
भूरि:
Karma (परिमाण-विशेषण; वामम्-विशेषण)
TypeIndeclinable (quantifier) / Adjective (indeclinable use)
Rootभूरि (अव्यय/विशेषण-प्रयोग) < *भू ‘बहुत’ (वैदिक परिमाणशब्द)
वामम्good (boon), благ/benefit
वामम्:
Karma
TypeNoun
Rootवाम (प्रातिपदिक) ‘good/pleasant/boon’