HomeRig VedaMandala 6Sukta 58Mantra 2
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 2

Sukta 6.58

Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya)
Devata: Pūṣan
Chandas: Jagatī (probable; requires metrical verification)

अजाश्वः पशुपा वाजपस्त्यो धियंजिन्वो भुवने विश्वे अर्पितः । अष्ट्रां पूषा शिथिरामुद्वरीवृजत्संचक्षाणो भुवना देव ईयते ॥

अ॒जाश्व॑: पशु॒पा वाज॑पस्त्यो धियंजि॒न्वो भुव॑ने॒ विश्वे॒ अर्पि॑तः । अष्ट्रां॑ पू॒षा शि॑थि॒रामु॒द्वरी॑वृजत्सं॒चक्षा॑णो॒ भुव॑ना दे॒व ई॑यते ॥

ajā́śvaḥ paśupā́ vājápastyo dhiyáṃjinvo bhúvane víśve árpitaḥ | áṣṭrāṃ pūṣā́ śithirā́m údvarīvṛjat saṃcákṣāṇo bhúvanā devá īyate ||

Pūṣan—master of the goat-and-horse powers, protector of the herds, lord of plenitudes—stirs the thought into fullness, set in all the worlds. He loosens the tight knot (aṣṭrā) and opens the constriction; seeing together the worlds, the god moves on—guiding the being through its planes.

अ॒जऽअ॑श्वः । प॒शु॒ऽपाः । वाज॑ऽपस्त्यः । धि॒य॒म्ऽजि॒न्वः । भुव॑ने । विश्वे॑ । अर्पि॑तः । अष्ट्रा॑म् । पू॒षा । शि॒थि॒राम् । उ॒त्ऽवरी॑वृजत् । स॒म्ऽचक्षा॑णः । भुव॑ना । दे॒वः । ई॒य॒ते॒ ॥अजअश्वः । पशुपाः । वाजपस्त्यः । धियम्जिन्वः । भुवने । विश्वे । अर्पितः । अष्ट्राम् । पूषा । शिथिराम् । उत्वरीवृजत् । सम्चक्षाणः । भुवना । देवः । ईयते ॥aja-aśvaḥ | paśu-pāḥ | vāja-pastyaḥ | dhiyam-jinvaḥ | bhuvane | viśve | arpitaḥ | aṣṭrām | pūṣā | śithirām | ut-varīvṛjat | sam-cakṣāṇaḥ | bhuvanā | devaḥ | īyate

अजाश्वःAjāśva (name/epithet), the subject
अजाश्वः:
कर्तृ
TypeNoun (proper/epithet)
Rootअजाश्व (प्रातिपदिक; पुं.)
पशुपाःprotector of cattle (herdsman)
पशुपाः:
कर्तृ (विशेषण-रूपेण)
TypeNoun
Rootपशुपा (प्रातिपदिक; पुं.)
वाजपस्त्यःone belonging to/connected with ‘vāja-pasti’ (lordship of prize/strength); prize-winning lord
वाजपस्त्यः:
कर्तृ (विशेषण-रूपेण)
TypeNoun/Adjective (epithet)
Rootवाजपस्त्य (प्रातिपदिक; पुं.)
धियंजिन्वःquickening/impelling the thought (inspiration)
धियंजिन्वः:
कर्तृ (विशेषण-रूपेण)
TypeKṛdanta (present participle, bahuvrīhi-like epithet)
Rootजिव्/जिन्व् (धातु; ‘to quicken, impel’) + धियम् (धी, स्त्री.)
भुवनेin the world/realm
भुवने:
अधिकरण
TypeNoun
Rootभुवन (प्रातिपदिक; नपुं.)
विश्वेall
विश्वे:
कर्म (भुवना इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootविश्व (सर्व/विशेषण-प्रातिपदिक)
अर्पितःset/placed; established
अर्पितः:
कर्तृ-सम्बन्धी विशेषणम्
TypeKṛdanta (past passive participle)
Rootअर्प् (धातु; ‘to set, fix, bestow’)
अष्ट्राम्the goad/whip (driving-stick)
अष्ट्राम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअष्ट्रा (प्रातिपदिक; स्त्री.)
पूषाPūṣan
पूषा:
कर्तृ
TypeNoun (deity)
Rootपूषन् (प्रातिपदिक; पुं.)
शिथिराम्loose, slack
शिथिराम्:
कर्म (विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootशिथिर (प्रातिपदिक)
उद्वरीवृजत्he cleared/straightened upward; he removed (obstacles)
उद्वरीवृजत्:
क्रिया
TypeVerb (finite)
Rootवृज् (धातु; ‘to make straight/clear, remove’) + उद् (उपसर्ग)
संचक्षाणःlooking around, beholding
संचक्षाणः:
कर्तृ (पूषा इत्यस्य विशेषणम्)
TypeKṛdanta (present middle participle)
Rootचक्ष् (धातु; ‘to see’) + सम् (उपसर्ग)
भुवनाthe worlds, beings/realms
भुवना:
कर्म
TypeNoun
Rootभुवन (प्रातिपदिक; नपुं.)
देवःthe god
देवः:
कर्तृ (पूषा इत्यस्य पुनरुक्त-विशेषणम्)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक; पुं.)
ईयतेgoes, moves onward
ईयते:
क्रिया
TypeVerb (finite)
Rootई (धातु; ‘to go, move’)