Mantra 4
Sukta 6.57
Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya)
Devata: Indra with Pūṣan as companion
Chandas: Triṣṭubh (probable; requires full hymn metrical verification)
Samhita Patha (Devanagari)
यदिन्द्रो अनयद्रितो महीरपो वृषन्तमः । तत्र पूषाभवत्सचा ॥
Samhita Patha (IAST)
यदिन्द्रो॒ अन॑य॒द्रितो॑ म॒हीर॒पो वृष॑न्तमः । तत्र॑ पू॒षाभ॑व॒त्सचा॑ ॥
Transliteration
yád índro ánayad rító mahī́r apó vṛ́ṣantamaḥ | tátra pūṣā́bhavat sácā ||
Translation
When Indra, most puissant in the outpouring, led forth the vast waters by the law of Truth (R̥ta), there Pūṣan was with him—companioning the movement, guiding it into right courses within the being.
Padapatha (Word Analysis)
यत् । इन्द्रः॑ । अन॑यत् । रितः॑ । म॒हीः । अ॒पः । वृष॑न्ऽतमः । तत्र॑ । पू॒षा । अ॒भ॒व॒त् । सचा॑ ॥यत् । इन्द्रः । अनयत् । रितः । महीः । अपः । वृषन्तमः । तत्र । पूषा । अभवत् । सचा ॥yat | indraḥ | anayat | ritaḥ | mahīḥ | apaḥ | vṛṣan-tamaḥ | tatra | pūṣā | abhavat | sacā
Word by Word
यत्when; when(ever)
यत्:
Adhikaraṇa (काल/प्रसङ्ग-सूचक)
TypeIndeclinable
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) अथवा अव्यय-सम्बन्धक
इन्द्रःIndra
इन्द्रः:
Kartā
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
अनयत्led; guided; brought along
अनयत्:
Kriyā (मुख्य क्रिया)
TypeVerb
Rootनी (धातु) < नयति; उपसर्ग: अनु-
रितःRita (as a name/epithet); the ‘streaming/flowing one’ (Vedic epithet)
रितः:
Kartā (इन्द्रः के साथ समनाधिकरण/विशेषण)
TypeNoun/Adjective
Rootरित (प्रातिपदिक; ‘धारा/प्रवाह/गति’ से सम्बन्धित; RV-प्रयोग)
महीःgreat; mighty
महीः:
Karma (अपः का विशेषण)
TypeAdjective
Rootमही (प्रातिपदिक; ‘मह्’ से ‘महान्/महती’)
अपःwaters
अपः:
Karma
TypeNoun
Rootअप्/आप् (प्रातिपदिक)
वृषन्तमःmost bull-like; most mighty; best showerer
वृषन्तमः:
Kartā (इन्द्रः का विशेषण)
TypeAdjective
Rootवृषन् (प्रातिपदिक; ‘वृष्’ = वर्षति/सेचति, ‘bull; showering’) + तमप् (सुपरलटिव)
तत्रthere; in that situation
तत्र:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय; तद्-प्रातिपदिक से)
पूषाPūṣan
पूषा:
Kartā
TypeNoun
Rootपूषन् (प्रातिपदिक)
अभवत्was; became
अभवत्:
Kriyā (सहायक/मुख्य क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
सचाtogether; in company (with)
सचा:
Karaṇa/सहचर्य (सह-भाव)
TypeIndeclinable
Rootसच्/सच (अव्यय; ‘सह/समम्’ अर्थे)