Mantra 3
Sukta 6.53
Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition
Devata: Pūṣan
Chandas: Gayatri (likely; needs verification)
Samhita Patha (Devanagari)
अदित्सन्तं चिदाघृणे पूषन्दानाय चोदय । पणेश्चिद्वि म्रदा मनः ॥
Samhita Patha (IAST)
अदि॑त्सन्तं चिदाघृणे॒ पूष॒न्दाना॑य चोदय । प॒णेश्चि॒द्वि म्र॑दा॒ मन॑: ॥
Transliteration
ádit santaṃ cid āghṛṇe pū́ṣan dā́nāya codaya | paṇéś cid ví mradā mánaḥ ||
Translation
O Pūṣan of kindly light, impel even the unwilling toward giving; and even in the trafficker’s heart break open the knot—soften and turn it toward generosity.
Padapatha (Word Analysis)
अदि॑त्सन्तम् । चि॒त् । आ॒घृ॒णे॒ । पूष॑न् । दाना॑य । चो॒द॒य॒ । प॒णेः । चि॒त् । वि । म्र॒द॒ । मनः॑ ॥अदित्सन्तम् । चित् । आघृणे । पूषन् । दानाय । चोदय । पणेः । चित् । वि । म्रद । मनः ॥aditsantam | cit | āghṛṇe | pūṣan | dānāya | codaya | paṇeḥ | cit | vi | mrada | manaḥ
Word by Word
अदि॑त्सन्तम्even one who is intent on eating (devouring)
अदि॑त्सन्तम्:
कर्म (चोदय का)
TypeAdjective (participial)
Rootअदि॑त्सन्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; √अद् ‘भक्षणे’ + इच्छार्थ/सन्नन्त-भाव ‘अदित्स’)
चित्even, indeed
चित्:
—
TypeIndeclinable
Rootचित् (निपात)
आघृणेO compassionate one
आघृणे:
सम्बोधन
TypeNoun (vocative)
Rootआघृणि (प्रातिपदिक)
पूषन्O Pūṣan
पूषन्:
सम्बोधन
TypeNoun (vocative)
Rootपूषन् (प्रातिपदिक)
दानायfor giving, for a gift
दानाय:
सम्प्रदान (चोदय का)
TypeNoun
Rootदान (प्रातिपदिक)
चोदयimpel, urge
चोदय:
—
TypeVerb
Root√चुद् (चोदने/प्रेरणे)
पणेश्चित्even of a Paṇi (miser/cheat)
पणेश्चित्:
सम्बन्ध (मनः का)
TypeNoun + Indeclinable
Rootपणि (प्रातिपदिक) + चित् (निपात)
विapart, asunder, away
वि:
—
TypeIndeclinable (preverb)
Rootवि (उपसर्ग/अव्यय)
म्रदcrush, subdue
म्रद:
—
TypeVerb
Root√मृद् (मर्दने/मृदुकरणे ‘to crush, soften, subdue’)
मनःmind, intention
मनः:
कर्म (म्रद का)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)