Mantra 16
Sukta 6.45
Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya
Devata: Indra
Chandas: Triṣṭubh (likely; verify metrically)
Samhita Patha (Devanagari)
य एक इत्तमु ष्टुहि कृष्टीनां विचर्षणिः । पतिर्जज्ञे वृषक्रतुः ॥
Samhita Patha (IAST)
य एक॒ इत्तमु॑ ष्टुहि कृष्टी॒नां विच॑र्षणिः । पति॑र्ज॒ज्ञे वृष॑क्रतुः ॥
Transliteration
yá éka íd tám u stúhi kṛṣṭīnā́ṃ vícarṣaṇiḥ | pátir jajñé vṛ́ṣakratuḥ ||
Translation
Him alone praise: the wide-seeing one of the peoples; the lord is born with a bull-like will—Indra, the master-force that arises to govern the human tribes within us.
Padapatha (Word Analysis)
यः । एकः॑ । इत् । तम् । ऊँ॒ इति॑ । स्तु॒हि॒ । कृ॒ष्टी॒नाम् । विऽच॑र्षणिः । पतिः॑ । ज॒ज्ञे । वृष॑ऽक्रतुः ॥यः । एकः । इत् । तम् । ऊँ इति । स्तुहि । कृष्टीनाम् । विचर्षणिः । पतिः । जज्ञे । वृषक्रतुः ॥yaḥ | ekaḥ | it | tam | oṃ iti | stuhi | kṛṣṭīnām | vi-carṣaṇiḥ | patiḥ | jajñe | vṛṣa-kratuḥ
Word by Word
यःwho (he who)
यः:
Kartā
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
एकःalone, single
एकः:
Kartā (विशेषणम्) / Sambandha to यः
TypeAdjective/Numeral
Rootएक (संख्यावाचक-प्रातिपदिक)
इत्indeed, just
इत्:
—
TypeIndeclinable
Rootइत् (निपात/अव्यय)
तम्him
तम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
उindeed, verily
उ:
—
TypeIndeclinable
Rootउ (निपात/अव्यय)
ष्टुहिpraise!
ष्टुहि:
(वाक्य-क्रिया) —
TypeVerb
Rootस्तु (धातु)
कृष्टीनाम्of the peoples, of the tribes
कृष्टीनाम्:
Sambandha (genitive) to विचर्षणिः
TypeNoun
Rootकृष्टि (स्त्रीलिङ्ग-प्रातिपदिक)
विचर्षणिःthe eminent one among men; the distinguished lord
विचर्षणिः:
Kartā (यः… सः) / predicate epithet
TypeNoun/Adjective (epithet)
Rootविचर्षणि (प्रातिपदिक; ‘विशेष-दर्शिन्/विशेष-प्रभुः’ इत्यर्थे)
पतिःlord, master
पतिः:
Kartā (समनाधिकरणम् with यः/विचर्षणिः)
TypeNoun
Rootपति (पुंलिङ्ग-प्रातिपदिक)
जज्ञेhas been born; is born
जज्ञे:
(वाक्य-क्रिया) —
TypeVerb
Rootजन् (धातु)
वृषक्रतुःof bull-like (mighty) resolve; strong-willed
वृषक्रतुः:
Kartā (समनाधिकरणम् with पतिः)
TypeNoun/Adjective (epithet)
Rootवृष- + क्रतु (समास-प्रातिपदिक; कर्मधारयः)