Mantra 3

Sukta 5.69

Rishi: Atri (Ātreya tradition; hymns of Mandala 5 largely associated with the Atris)

Devata: Aditi; Mitra-Varuṇa (Ādityas) invoked for rāyí and śam/yoḥ

Chandas: Triṣṭubh (11-syllable pādas; typical cadence for Mandala 5 hymns to Ādityas)

Samhita Patha (Devanagari)

प्रातर्देवीमदितिं जोहवीमि मध्यंदिन उदिता सूर्यस्य । राये मित्रावरुणा सर्वतातेळे तोकाय तनयाय शं योः ॥

Samhita Patha (IAST)

प्रा॒तर्दे॒वीमदि॑तिं जोहवीमि म॒ध्यंदि॑न॒ उदि॑ता॒ सूर्य॑स्य । रा॒ये मि॑त्रावरुणा स॒र्वता॒तेळे॑ तो॒काय॒ तन॑याय॒ शं योः ॥

Transliteration

prā́tar devī́m áditiṃ johavīmi madhyáṃdina ut-itā́ sū́ryasya | rāyé mitrā́varuṇā sarvá-tātā íḷe tokā́ya tanáyāya śáṃ yóḥ ||

Translation

At dawn I call the Goddess Aditi; at mid-day, when the Sun has risen. For the soul’s plenitude (rāyí), I adore Mitra and Varuṇa, the all-embracing powers, for the well-being and glad peace of our inner child and the growing offspring of the being.

Padapatha (Word Analysis)

प्रा॒तः । दे॒वीम् । अदि॑तिम् । जो॒ह॒वी॒मि॒ । म॒ध्यन्दि॑ने । उत्ऽइ॑ता । सूर्य॑स्य । रा॒ये । मि॒त्रा॒व॒रु॒णा॒ । स॒र्वऽता॑ता । ईळे॑ । तो॒काय॑ । तन॑याय । शम् । योः ॥प्रातः । देवीम् । अदितिम् । जोहवीमि । मध्यन्दिने । उत्इता । सूर्यस्य । राये । मित्रावरुणा । सर्वताता । ईळे । तोकाय । तनयाय । शम् । योः ॥prātaḥ | devīm | aditim | johavīmi | madhyandine | ut-itā | sūryasya | rāye | mitrāvaruṇā | sarva-tātā | īḷe | tokāya | tanayāya | śam | yoḥ

Word by Word

• प्रातः: in the morning
• प्रातः: अधिकारण (कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रातः (अव्यय-प्रातिपदिक) < प्रातृ/प्रातर् (PIE *préh₂ter ‘before, earlier’)

• देवीम्: the goddess (as object)
• देवीम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक: देवी < देव)

• अदितिम्: Aditi
• अदितिम्: कर्म (देवीम् का विशेष्य/अप्पोज़िशन)
• Type: Noun
• Root: अदिति (प्रातिपदिक: अदिति)

• जोहवीमि: I repeatedly invoke / I call upon
• जोहवीमि: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √ह्वे (ह्वयति/ह्वयते) ‘to call, invoke’ ; वेदिक-आवृत्त/इंटेन्सिव-प्रयोग (जोहव-)

• मध्यम्: at mid(-day)
• मध्यम्: अधिकारण (काल/अवधि-सूचक)
• Type: Noun (used adverbially) / Adjective
• Root: मध्य (प्रातिपदिक: मध्य)

• दिनः: of the day
• दिनः: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: दिन (प्रातिपदिक: दिन)

• उदिता: risen, having arisen
• उदिता: कर्तृ/विशेषण (निहित-विशेष्यस्य)
• Type: Participle (Adjective)
• Root: उदित (कृदन्त-प्रातिपदिक: √इ/√उद् + क्त ‘risen’)

• सूर्यस्य: of the Sun
• सूर्यस्य: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: सूर्य (प्रातिपदिक: सूर्य)

• राये: for wealth / for bounty
• राये: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: रायि/राय (प्रातिपदिक: रायि ‘wealth, bounty’)

• मित्रावरुणा: Mitra and Varuṇa
• मित्रावरुणा: कर्ता (आह्वान/प्रार्थना के लक्षित देवता)
• Type: Noun (dual deity name)
• Root: मित्र + वरुण (द्वन्द्व-समास)

• सर्वताति: for complete well-being / for total prosperity
• सर्वताति: सम्प्रदान (लक्ष्य/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: सर्वताति (प्रातिपदिक; ‘सर्व-ताति’ = सर्वत्र-व्याप्ति/सम्पूर्णता, ‘allness, totality, complete welfare’)

• इळे: I praise / I invoke
• इळे: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √इळ्/√इल् (वेदिक ‘to praise, invoke’; इळे = ‘I praise/invoke’)

• तोकाय: for the child / offspring
• तोकाय: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: तोक (प्रातिपदिक: तोक ‘offspring, child’)

• तनयाय: for the son / progeny
• तनयाय: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: तनय (प्रातिपदिक: तनय ‘son, progeny’)

• शम्: well-being, auspiciously
• शम्: कर्मप्रवचनीय/भाव (आशीर्वाद-भाव)
• Type: Indeclinable
• Root: शम् (अव्यय; ‘well, auspiciously, welfare’)

• योः: prosperity (paired with ‘śam’: welfare & prosperity)
• योः: कर्म/फल (आशीः-फल)
• Type: Noun (fixed Vedic collocation with शम्)
• Root: योस्/योः (द्विवचन-रूप; प्रातिपदिक: यु/युज्?—वेदिक स्थिर-प्रयोग ‘योः’ = ‘welfare, prosperity’ युग्म-भाव)