HomeRig VedaMandala 4Sukta 24Mantra 9
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 9

Sukta 4.24

Rishi: Vāmadeva Gautama
Devata: Indra (contextual; verse uses allegory within Indra hymn)
Chandas: Triṣṭubh (probable)

भूयसा वस्नमचरत्कनीयोऽविक्रीतो अकानिषं पुनर्यन् । स भूयसा कनीयो नारिरेचीद्दीना दक्षा वि दुहन्ति प्र वाणम् ॥

भूय॑सा व॒स्नम॑चर॒त्कनी॒योऽवि॑क्रीतो अकानिषं॒ पुन॒र्यन् । स भूय॑सा॒ कनी॑यो॒ नारि॑रेचीद्दी॒ना दक्षा॒ वि दु॑हन्ति॒ प्र वा॒णम् ॥

bhū́yasā vásnam acarat kanī́yo’vikrīto akāniṣaṃ punár yan | sá bhū́yasā kanī́yo nā́rirecīd dīnā́ dákṣā ví duhanti prá vā́ṇam ||

For a greater price the younger moved about; unsold, he returned again with nothing. The younger, even for more, did not become rich; the diminished capacities milk out only a thin measure of speech-force.

भूय॑सा । व॒स्नम् । अ॒च॒र॒त् । क॒नी॒यः । अवि॑ऽक्रीतः । अ॒का॒नि॒ष॒म् । पुनः॑ । यन् । सः । भूय॑सा । कनी॑यः । न । अ॒रि॒रे॒ची॒त् । दी॒नाः । दक्षाः॑ । वि । दु॒ह॒न्ति॒ । प्र । वा॒णम् ॥भूयसा । वस्नम् । अचरत् । कनीयः । अविक्रीतः । अकानिषम् । पुनः । यन् । सः । भूयसा । कनीयः । न । अरिरेचीत् । दीनाः । दक्षाः । वि । दुहन्ति । प्र । वाणम् ॥bhūyasā | vasnam | acarat | kanīyaḥ | avi-krītaḥ | akāniṣam | punaḥ | yan | saḥ | bhūyasā | kanīyaḥ | na | arirecīt | dīnāḥ | dakṣāḥ | vi | duhanti | pra | vāṇam

भूयसाwith more; by a greater amount
भूयसा:
करण (मात्रा/परिमाण-करणम्) अथवा विशेषण-तृतीया
TypeAdjective
Rootभूयस् (प्रातिपदिक; भूरि/भूयस् ‘अधिक, अधिकतर’)
वस्नम्price; value
वस्नम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवस्न (प्रातिपदिक) ‘मूल्य, क्रय-विक्रय-मूल्य’
अचरत्he moved/went about; he acted
अचरत्:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootचर् (धातु) ‘चरति—चलति/आचरति’
कनीयःa smaller (amount); less
कनीयः:
कर्म (अचरत् इत्यस्य परिमाण/वस्तु-विशेषणम्) अथवा विशेषणम्
TypeAdjective
Rootकनीयस् (प्रातिपदिक; तुलनात्मक) ‘कनिष्ठतर, अल्पतर’
अविक्रीतःunsold; not sold
अविक्रीतः:
कर्तृ (सः इत्यस्य विशेषणम्) अथवा विशेषणम्
TypeAdjective
Rootवि + क्री (धातु) → विक्रीत (कृदन्त, क्त) ‘विक्रयित/विक्रीत’; उपसर्ग-निषेध ‘अ-’
अकानिषम्he desired/was satisfied (Vedic); he sought
अकानिषम्:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootकन्/कण् (धातु; वेदिक) ‘कनति/कणति—तृप्यति/सन्तोषयति/इच्छति’ (अर्थ-सम्भाव्य) + सिच्-आगमः
पुनःagain; back
पुनः:
क्रियाविशेषणम्
TypeIndeclinable
Rootपुनर् (अव्यय)
यन्going; while going
यन्:
कर्तृ (अकानिषम्/अचरत् इत्यादि क्रियाणां कर्तृ-विशेषणम्)
TypeVerb
Rootया (धातु) ‘गच्छति’
सःhe
सः:
कर्तृ
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
भूयसाwith more; by a greater amount
भूयसा:
करण (मात्रा/परिमाण-करणम्)
TypeAdjective
Rootभूयस् (प्रातिपदिक)
कनीयःless; a smaller (amount)
कनीयः:
कर्म (नारिरेचीत् इत्यस्य परिमाण/वस्तु-विशेषणम्) अथवा विशेषणम्
TypeAdjective
Rootकनीयस् (प्रातिपदिक)
not
:
निषेधकः
TypeIndeclinable
Rootन (निपात)
अरिरेचीत्he did not leave behind / did not make deficient
अरिरेचीत्:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootरिच् (धातु) ‘रिक्तयति/विरिच्यते—त्यजति, वियोजयति, न्यूनं करोति’ + उपसर्ग आ (आ-रिच्) (वेदिक संधि/अभ्यास-रूप)
दीनाःpoor; weak
दीनाः:
कर्तृ (दक्षाः इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootदीन (प्रातिपदिक; कृदन्त-भाव) ‘दीन—क्षीण, दरिद्र’
दक्षाःpowers; abilities (faculties)
दक्षाः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootदक्ष (प्रातिपदिक) ‘दक्ष—कुशल/समर्थ’; वेदिके ‘दक्ष’ = ‘क्षमता/शक्ति’ इत्यपि
विapart; forth; distinctly
वि:
क्रियाविशेषणम्
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग/अव्यय)
दुहन्तिthey milk; they draw out
दुहन्ति:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootदुह् (धातु) ‘दोग्धि—दुहति’
प्रforth; forward
प्र:
क्रियाविशेषणम्
TypeIndeclinable
Rootप्र (उपसर्ग/अव्यय)
वाणम्voice; speech (as something drawn forth)
वाणम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवाण (प्रातिपदिक) ‘वाण—वाणी/ध्वनि/वाक्; (क्वचित्) प्रवाह/वेग’