HomeRig VedaMandala 3Sukta 61Mantra 6
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 6

Sukta 3.61

Rishi: Viśvāmitra Gāthina (traditional attribution for Maṇḍala 3; this section continues Viśvāmitra’s hymnic stream)
Devata: Agni with Ushas and the pair Rodasī (Heaven-Earth) as supporting powers of Ṛta
Chandas: Triṣṭubh (probable for 3.61; requires full hymn metrical scan for certainty)

ऋतावरी दिवो अर्कैरबोध्या रेवती रोदसी चित्रमस्थात् । आयतीमग्न उषसं विभातीं वाममेषि द्रविणं भिक्षमाणः ॥

ऋ॒ताव॑री दि॒वो अ॒र्कैर॑बो॒ध्या रे॒वती॒ रोद॑सी चि॒त्रम॑स्थात् । आ॒य॒तीम॑ग्न उ॒षसं॑ विभा॒तीं वा॒ममे॑षि॒ द्रवि॑णं॒ भिक्ष॑माणः ॥

ṛtā́varī divó arkáir abodhyā́ revátī ródasī citrám asthāt | āyatī́m agne uṣásam vibhātī́m vāmám eṣi dráviṇaṃ bhíkṣamāṇaḥ ||

The Two who move in the Truth—Heaven’s wide pair—are awakened by the flaming hymns; the opulent (powers) of the two worlds take their place in a wondrous form. O Agni, as the Dawn comes, shining out, you go seeking the desirable wealth—asking for the substance that fills the being.

ऋ॒तऽव॑री । दि॒वः । अ॒र्कैः । अ॒बो॒धि॒ । आ । रे॒वती॑ । रोद॑सी॒ इति॑ । चि॒त्रम् । आ॒स्था॒त् । आ॒य॒तीम् । अ॒ग्ने॒ । उ॒षस॑म् । वि॒ऽभा॒तीम् । वा॒मम् । ए॒षि॒ । द्रवि॑णम् । भिक्ष॑माणः ॥ऋतवरी । दिवः । अर्कैः । अबोधि । आ । रेवती । रोदसी इति । चित्रम् । आस्थात् । आयतीम् । अग्ने । उषसम् । विभातीम् । वामम् । एषि । द्रविणम् । भिक्षमाणः ॥ṛta-varī | divaḥ | arkaiḥ | abodhi | ā | revatī | rodasī iti | citram | āsthāt | āyatīm | agne | uṣasam | vi-bhātīm | vāmam | eṣi | draviṇam | bhi kṣamāṇaḥ

ऋतावरीऋत का पालन करने वाली (ऋतवती)
ऋतावरी:
कर्तृ (विशेषण-रूपेण उषसः) / कर्तृसम्बन्धी
TypeAdjective
Rootऋतावरी- (प्रातिपदिक; ऋत + वरी) अथवा ऋतावृ- (वृ ‘वरणे/आवरणे’ से निष्पन्न विशेषण)
दिवःदिव/स्वर्ग का
दिवः:
सम्बन्ध (genitive) — ‘दिवः’ = ‘दिव के’
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौ- (प्रातिपदिक: दिव्/द्यौ ‘स्वर्ग/दिव’)
अर्कैःस्तुतियों/अर्चनों (hymns) से
अर्कैः:
करण
TypeNoun
Rootअर्क- (प्रातिपदिक)
अबोधिजागी/प्रबुद्ध हुई
अबोधि:
क्रिया
TypeVerb
Rootबुध् (बोधने)
रेवतीसम्पन्न/धनवती, दीप्तिमती
रेवती:
कर्तृ (विशेषण-रूपेण उषसः) / कर्तृसम्बन्धी
TypeAdjective
Rootरेवत्- (प्रातिपदिक)
रोदसीदो लोक (द्यावा-पृथिवी)
रोदसी:
कर्तृ (समुच्चित कर्ता) / अथवा ‘च’ द्वारा सह-उल्लेख
TypeNoun
Rootरोदसी- (द्विवचन-प्रातिपदिक; ‘द्यावा-पृथिवी’)
चित्रम्विचित्र/दीप्त (रूप)
चित्रम्:
कर्म (अस्थात् का) / क्रियाविशेषणार्थ
TypeAdjective
Rootचित्र- (प्रातिपदिक)
अस्थात्खड़ी हुई/स्थित हुई
अस्थात्:
क्रिया
TypeVerb
Rootस्था (तिष्ठति; धातु ‘स्था’)
आयतीम्आती हुई/आगमनशील
आयतीम्:
कर्म (द्रष्टव्य/उद्देश्य-वस्तु) — उषसम् का विशेषण
TypeAdjective (participle-like)
Rootआ-यत् (यत् ‘प्रयत्ने/गत्यर्थे’), क्तिन्/शतृ-सम्भव विशेषण ‘आयती’
अग्नेहे अग्नि
अग्ने:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootअग्नि- (प्रातिपदिक)
उषसम्उषा (dawn) को
उषसम्:
कर्म
TypeNoun
Rootउषस्- (प्रातिपदिक)
विभातीम्प्रकाशमान/दीप्त होती हुई
विभातीम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective/Participle
Rootवि-भा (भा ‘दीप्तौ’), शतृ-प्रत्यय ‘विभाती’
वामम्श्रेष्ठ/प्रिय
वामम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootवाम- (प्रातिपदिक)
एषितू जाता है/प्राप्त करता है
एषि:
क्रिया
TypeVerb
Rootइ (गत्यर्थे)
द्रविणम्धन/सम्पत्ति
द्रविणम्:
कर्म
TypeNoun
Rootद्रविण- (प्रातिपदिक)
भिक्षमाणःयाचता हुआ/भिक्षा माँगता हुआ
भिक्षमाणः:
कर्तृ (एषि का कर्ता—‘त्वम्’ का विशेषण)
TypeParticiple
Rootभिक्ष् (याचने) + शानच् (आत्मनेपदी वर्तमान कृदन्त)