HomeRig VedaMandala 3Sukta 16Mantra 4
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 4

Sukta 3.16

Rishi: Viśvāmitra Gāthina
Devata: Agni (implied as the accomplisher; verse also exhorts the sacrificer)
Chandas: Trishtubh (probable; confirm in edition)

चक्रिर्यो विश्वा भुवनाभि सासहिश्चक्रिर्देवेष्वा दुवः । आ देवेषु यतत आ सुवीर्य आ शंस उत नृणाम् ॥

चक्रि॒र्यो विश्वा॒ भुव॑ना॒भि सा॑स॒हिश्चक्रि॑र्दे॒वेष्वा दुव॑: । आ दे॒वेषु॒ यत॑त॒ आ सु॒वीर्य॒ आ शंस॑ उ॒त नृ॒णाम् ॥

cakrír yó víśvā bhúvanā́bhí sāsahíś cakrír devéṣv ā́ dúvaḥ | ā́ devéṣu yátata ā́ su-vī́rya ā́ śáṃsa utá nṛṇā́m ||

He who has wrought and overpowered all the worlds—he has wrought service among the gods. Strive toward the gods, toward true hero-power, toward the inspired utterance, and also toward the acclaim of men.

चक्रिः॑ । यः । विश्वा॑ । भुव॑ना । अ॒भि । स॒स॒हिः । चक्रिः॑ । दे॒वेषु॑ । आ । दुवः॑ । आ । दे॒वेषु॑ । यत॑ते । आ । सु॒ऽवीर्ये॑ । आ । शंसे॑ । उ॒त । नृ॒णाम् ॥चक्रिः । यः । विश्वा । भुवना । अभि । ससहिः । चक्रिः । देवेषु । आ । दुवः । आ । देवेषु । यतते । आ । सुवीर्ये । आ । शंसे । उत । नृणाम् ॥cakriḥ | yaḥ | viśvā | bhuvanā | abhi | sasahiḥ | cakriḥ | deveṣu | ā | duvaḥ | ā | deveṣu | yatate | ā | su-vīrye | ā | śaṃse | uta | nṛṇām

चक्रिःthe doer/mighty one (Agni)
चक्रिः:
कर्तृ
TypeNoun (agent-noun/epithet)
Rootचक्रि- (प्रातिपदिक; √कृ ‘करना’ से कृत/नामधातु-आधारित) अथवा ‘चक्रिन्/चक्रि’ (शक्तिमान/कर्तृ)
यःwho
यः:
कर्तृ (सम्बन्धसूचक)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
विश्वाःall
विश्वाः:
कर्म (विशेष्य-विशेषण में कर्मपद का अंश)
TypeAdjective
Rootविश्व (विशेषण-प्रातिपदिक)
भुवनाःworlds, beings, realms
भुवनाः:
कर्म
TypeNoun
Rootभुवन (प्रातिपदिक; √भू ‘होना’ से)
अभिtowards, over
अभि:
उपपद (क्रिया-विशेषण; ‘की ओर/पर’)
TypeIndeclinable
Rootअभि (उपसर्ग/अव्यय)
सासहिःconquering, overpowering
सासहिः:
कर्तृ (चक्रिः का विशेषण)
TypeAdjective/Noun (epithet)
Rootसासहि- (कृत्/विशेषण; √सह् ‘जीतना/सहना’ से परिपूर्ण/पर्याय-रूप ‘सासहि’ = ‘विजयी’)
चक्रिःthe doer/mighty one
चक्रिः:
कर्तृ
TypeNoun (agent-noun/epithet)
Rootचक्रि- (प्रातिपदिक; √कृ)
देवेषुamong the gods
देवेषु:
अधिकरण
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
to, unto
:
उपपद (दिशा/सम्प्राप्ति)
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/अव्यय)
दुवःworship, service, homage
दुवः:
कर्म
TypeNoun
Rootदुवस्/दुवः (प्रातिपदिक; ‘पूजा/सेवा/नमस्कार’)
to, unto
:
उपपद
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/अव्यय)
देवेषुamong the gods
देवेषु:
अधिकरण
TypeNoun
Rootदेव
यततlet him strive / he should exert
यतत:
क्रिया
TypeVerb
Root√यत् (प्रयत्न/उद्यम) + आ- (उपसर्ग)
towards, for
:
उपपद
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/अव्यय)
सुवीर्यgood heroism, splendid strength
सुवीर्य:
कर्म
TypeNoun
Rootसु- + वीर्य (प्रातिपदिक; √वीर ‘वीर/बल’ से)
to, for
:
उपपद
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/अव्यय)
शंसःpraise, proclamation
शंसः:
कर्तृ/कर्म (अर्थानुसार: ‘स्तुति’ को लाना/प्राप्त करना)
TypeNoun
Rootशंस (प्रातिपदिक; √शंस् ‘स्तुति करना/घोष करना’)
उतand also
उत:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootउत (अव्यय)
नृणाम्of men
नृणाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootनृ (प्रातिपदिक)