HomeRig VedaMandala 2Sukta 38Mantra 2
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 2

Sukta 2.38

Rishi: Gṛtsamada
Devata: Savitṛ
Chandas: Trishtubh

विश्वस्य हि श्रुष्टये देव ऊर्ध्वः प्र बाहवा पृथुपाणिः सिसर्ति । आपश्चिदस्य व्रत आ निमृग्रा अयं चिद्वातो रमते परिज्मन् ॥

विश्व॑स्य॒ हि श्रु॒ष्टये॑ दे॒व ऊ॒र्ध्वः प्र बा॒हवा॑ पृ॒थुपा॑णि॒: सिस॑र्ति । आप॑श्चिदस्य व्र॒त आ निमृ॑ग्रा अ॒यं चि॒द्वातो॑ रमते॒ परि॑ज्मन् ॥

víśvasya hí śruṣṭáye devá ūrdhváḥ prá bā́havā pṛthú-pāṇiḥ sísarti | ā́paś cid asya vratá ā́ ni-mṛ́grā ayáṃ cid vā́to ramate pári-jman ||

For the hearing and response of all, the god rises upward; wide-handed, he stretches forth his arms. Even the waters submit to his law and take their appointed forms; even this wind moves in delight around its course.

विश्व॑स्य । हि । श्रु॒ष्टये॑ । दे॒वः । ऊ॒र्ध्वः । प्र । बा॒हवा॑ । पृ॒थुऽपा॑णिः । सिस॑र्ति । आपः॑ । चि॒त् । अ॒स्य॒ । व्र॒ते । आ । निऽमृ॑ग्राः । अ॒यम् । चि॒त् । वातः॑ । र॒म॒ते॒ । परि॑ऽज्मन् ॥विश्वस्य । हि । श्रुष्टये । देवः । ऊर्ध्वः । प्र । बाहवा । पृथुपाणिः । सिसर्ति । आपः । चित् । अस्य । व्रते । आ । निमृग्राः । अयम् । चित् । वातः । रमते । परिज्मन् ॥viśvasya | hi | śruṣṭaye | devaḥ | ūrdhvaḥ | pra | bāhavā | pṛthu-pāṇiḥ | sisarti | āpaḥ | cit | asya | vrate | ā | ni-mṛgrāḥ | ayam | cit | vātaḥ | ramate | pari-jman

विश्वस्यof all, of the whole
विश्वस्य:
सम्बन्ध (genitive relation)
TypeAdjective (used substantively)
Rootविश्व (प्रातिपदिक) सर्व
हिindeed, for
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि (निपात)
श्रुष्टयेfor obedience/ready-hearing (for attentive service)
श्रुष्टये:
सम्प्रदान (purpose/beneficiary)
TypeNoun
Rootश्रुष्टि (स्त्री. प्रातिपदिक) < √श्रु (श्रवणे) (भाव/इच्छा-नाम)
देवःthe god
देवः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
ऊर्ध्वःupright, aloft
ऊर्ध्वः:
कर्तृ (देवस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootऊर्ध्व (प्रातिपदिक)
प्रforth, forward
प्र:
TypeIndeclinable (preverb)
Rootप्र (उपसर्ग/अव्यय)
बाहवा(his) two arms
बाहवा:
कर्तृ (सिसर्ति—क्रियायाः सह-कर्तृ/अङ्ग-कर्तृ)
TypeNoun
Rootबाहु (प्रातिपदिक)
पृथुपाणिःbroad-handed
पृथुपाणिः:
कर्तृ (देवस्य विशेषणम्)
TypeAdjective (compound)
Rootपृथु-पाणि (समास; पृथु + पाणि)
सिसर्तिmoves, advances, goes forth
सिसर्ति:
क्रिया (कर्तृ—देवः)
TypeVerb
Root√सृ (सरणे)
आपःthe waters
आपः:
कर्तृ (निमृग्रा—क्रियायाः)
TypeNoun
Rootआप्/आपस् (प्रातिपदिक)
चित्even
चित्:
TypeIndeclinable
Rootचित् (निपात)
अस्यof him, his
अस्य:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
व्रतेin (his) ordinance, in (his) law
व्रते:
अधिकरण (in/under the ordinance)
TypeNoun
Rootव्रत (प्रातिपदिक)
towards, into
:
TypeIndeclinable (preverb)
Rootआ (उपसर्ग/अव्यय)
निमृग्रा(the waters) duly ordered/cleansed (under his ordinance)
निमृग्रा:
कर्तृ (आपः—‘निमृग्रा’ = having been/being cleansed/ordered)
TypeParticiple (verbal adjective)
Rootनि-√मृज् (मार्जने/शोधने) → निमृग्रा (वेदिक रूप; क्त/क्तवतु-सम्बद्ध कृत्, स्त्री. बहु.)
अयम्this
अयम्:
कर्तृ (रमते—क्रियायाः)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
चित्even
चित्:
TypeIndeclinable
Rootचित् (निपात)
वातःthe wind
वातः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootवात (प्रातिपदिक) < √वा (गत्यादौ/वायौ)
रमतेtakes pleasure, moves at ease
रमते:
क्रिया (कर्तृ—वातः)
TypeVerb
Root√रम् (क्रीडायाम्/रमणे)
परिaround
परि:
TypeIndeclinable (preverb/adverb)
Rootपरि (उपसर्ग/अव्यय)
ज्मन्in the circuit/track (in the course of going round)
ज्मन्:
अधिकरण
TypeNoun
Rootज्मन् (प्रातिपदिक; वेदिक ‘पथ/मार्ग/परिभ्रमण’ अर्थे)