HomeRig VedaMandala 10Sukta 92Mantra 4
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 4

Sukta 10.92

Devata: Ṛta as governing principle with Aramati; associated deities: Indra, Mitra, Varuṇa, Bhaga, Savitṛ

ऋतस्य हि प्रसितिर्द्यौरुरु व्यचो नमो मह्यरमतिः पनीयसी । इन्द्रो मित्रो वरुणः सं चिकित्रिरेऽथो भगः सविता पूतदक्षसः ॥

ऋ॒तस्य॒ हि प्रसि॑ति॒र्द्यौरु॒रु व्यचो॒ नमो॑ म॒ह्य१॒॑रम॑ति॒: पनी॑यसी । इन्द्रो॑ मि॒त्रो वरु॑ण॒: सं चि॑कित्रि॒रेऽथो॒ भग॑: सवि॒ता पू॒तद॑क्षसः ॥

ṛtásya hí prásitir dyáur urú vyáco námo mahy àramatíḥ panī́yasī | índro mitró váruṇaḥ sáṃ cikitrire ’thó bhágaḥ savitā́ pūtádakṣasaḥ ||

For wide heaven is the forward-impulsion of Ṛta, far-spreading; reverence to the great Aramati, most admirable. Indra, Mitra, Varuṇa have together perceived it; and Bhaga, Savitṛ—of purified discernment.

ऋ॒तस्य॑ । हि । प्रऽसि॑तिः । द्यौः । उ॒रु । व्यचः॑ । नमः॑ । म॒ही । अ॒रम॑तिः । पना॑यसी । इन्द्रः॑ । मि॒त्रः । वरु॑णः । सम् । चि॒कि॒त्रि॒रे । अथो॒ इति॑ । भगः॑ । स॒वि॒ता । पू॒तऽद॑क्षसः ॥ऋतस्य । हि । प्रसितिः । द्यौः । उरु । व्यचः । नमः । मही । अरमतिः । पनायसी । इन्द्रः । मित्रः । वरुणः । सम् । चिकित्रिरे । अथो इति । भगः । सविता । पूतदक्षसः ॥ṛtasya | hi | pra-sitiḥ | dyauḥ | uru | vyacaḥ | namaḥ | mahī | aramatiḥ | panāyasī | indraḥ | mitraḥ | varuṇaḥ | sam | cikitrire | atho iti | bhagaḥ | savitā | pūta-dakṣasaḥ

ऋतस्यof ṛta (cosmic order)
ऋतस्य:
सम्बन्ध (genitive relation)
TypeNoun
Rootऋत (प्रातिपदिक) < √ऋ (गतौ/ऋ- ‘to go, to fit’; semantic ‘cosmic order, truth’)
हिindeed, for
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि (निपात)
प्रसितिःthe impulse/ordinance
प्रसितिः:
कर्तृ/विधेय-नाम (predicate nominative)
TypeNoun
Rootप्र-√सि (सरणे/प्रसारणे) → प्रसिति (स्त्री. प्रातिपदिक) ‘impulse, sending forth, ordinance’
द्यौःHeaven (the Sky)
द्यौः:
कर्तृ (subject)
TypeNoun
Rootद्यौ (प्रातिपदिक) ‘sky, heaven’
उरुःwide
उरुः:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootउरु (विशेषण-प्रातिपदिक) ‘wide, broad’
व्यचःfar-spreading
व्यचः:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootव्यच (विशेषण-प्रातिपदिक) ‘far-reaching, expansive; wide-spreading’
नमःreverence, homage
नमः:
कर्तृ/विधेय-नाम (as ‘reverence (is) …’)
TypeNoun
Rootनमस् (प्रातिपदिक) ‘obeisance, reverence’
महिgreat
महि:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootमहि (विशेषण/अव्यय-प्रयोग; ‘great’) < मह्/महि-
अरमतिःAramati (devotion/right-mindedness)
अरमतिः:
कर्तृ/विधेय-नाम
TypeNoun
Rootअरमति (स्त्री. प्रातिपदिक) ‘devotion, right-mindedness; (personified) Aramati’
पनीयसीmost admirable
पनीयसी:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootपनीयस् (विशेषण-प्रातिपदिक) ‘admirable, praiseworthy, lovely’
इन्द्रःIndra
इन्द्रः:
कर्तृ (subject)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
मित्रःMitra
मित्रः:
कर्तृ (co-subject)
TypeNoun
Rootमित्र (प्रातिपदिक)
वरुणःVaruṇa
वरुणः:
कर्तृ (co-subject)
TypeNoun
Rootवरुण (प्रातिपदिक)
सम्together, completely
सम्:
TypeIndeclinable
Rootसम् (उपसर्ग/अव्यय)
चिकित्रिरेhave perceived/recognized
चिकित्रिरे:
क्रिया
TypeVerb
Root√चित्/√चिकित् (अवबोधने ‘to perceive, notice, understand’)
अथोand also, moreover
अथो:
TypeIndeclinable
Rootअथो (अव्यय) = अथ + उ
भगःBhaga
भगः:
कर्तृ (co-subject)
TypeNoun
Rootभग (प्रातिपदिक) ‘Bhaga; distributor of shares, fortune’
सविताSavitar
सविता:
कर्तृ (co-subject)
TypeNoun
Rootसवितृ (प्रातिपदिक) ‘Savitar’
पूतदक्षसःhaving purified powers/skills
पूतदक्षसः:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootपूत-दक्ष (बहुव्रीहि/कर्मधारय-समास; पूत ‘purified’ + दक्ष ‘power/skill; ability’)