HomeRig VedaMandala 10Sukta 90Mantra 11
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 11

Sukta 10.90

Rishi: Nārāyaṇa (traditional later attribution)
Devata: Puruṣa
Chandas: Triṣṭubh (traditional)

यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते ॥

यत्पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्य॑कल्पयन् । मुखं॒ किम॑स्य॒ कौ बा॒हू का ऊ॒रू पादा॑ उच्येते ॥

yát púruṣaṃ vy-àdadhuḥ katidhā́ vy-àkalpayan | múkhaṃ kím asya kaú bāhū́ kā́ ūrū́ pā́dā ucyete ||

When they set the Purusha forth and arranged him in many ways, what became his mouth, what his arms? What are declared as his thighs and what as his feet—how are the powers of the One distributed for the work of manifestation?

यत् । पुरु॑षम् । वि । अद॑धुः । क॒ति॒धा । वि । अ॒क॒ल्प॒य॒न् । मुख॑म् । किम् । अ॒स्य॒ । कौ । बा॒हू इति॑ । कौ । ऊ॒रू इति॑ । पादौ॑ । उ॒च्ये॒ते॒ इति॑ ॥यत् । पुरुषम् । वि । अदधुः । कतिधा । वि । अकल्पयन् । मुखम् । किम् । अस्य । कौ । बाहू इति । कौ । ऊरू इति । पादौ । उच्येते इति ॥yat | puruṣam | vi | adadhuḥ | katidhā | vi | akalpayan | mukham | kim | asya | kau | bāhū iti | kau | ūrū iti | pādau | ucyeteiti

यत्that/which
यत्:
कर्म (यत् पुरुṣम् = ‘that Puruṣa’ as object of व्यदधुः)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) / यद्-शब्द
पुरुषम्the Puruṣa (Cosmic Person)
पुरुषम्:
कर्म
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
विapart, asunder, in various ways
वि:
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग)
अदधुःthey placed/arranged/disposed
अदधुः:
क्रिया (यज्ञकर्तृभिः कृतम्)
TypeVerb
Rootधा (धातु) + वि-
कतिhow many
कति:
TypeIndeclinable (numeral interrogative)
Rootकति (प्रश्न-संख्यावाचक)
धा-fold, in (so many) ways
धा:
TypeIndeclinable
Rootधा (अव्यय-प्रत्ययः; -धा)
विvariously
वि:
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग)
अकल्पयन्they fashioned/arranged, they apportioned
अकल्पयन्:
क्रिया
TypeVerb
Rootकॢप्/कल्प् (धातु) + वि-
मुखम्mouth, face
मुखम्:
प्रश्ने निर्दिष्टं (उच्येते इत्यस्य विषयः) / कर्म (किम् अस्य मुखम्?)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
किम्what?
किम्:
विशेषण-प्रश्नः (मुखम् इत्यस्य) / कर्म
TypePronoun
Rootकिम् (प्रश्न-सर्वनाम)
अस्यof him/of it
अस्य:
सम्बन्ध (genitive: ‘of him/its’)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
कौwhich two?
कौ:
प्रश्ने निर्दिष्टं (बाहू इत्यस्य) / कर्तृ-सम्बन्धः (नामनिर्देशः)
TypePronoun
Rootक (प्रश्न-सर्वनाम) → द्विवचन-रूपम्
बाहू(two) arms
बाहू:
विषयः (उच्येते— ‘the two arms are said/declared’)
TypeNoun
Rootबाहु (प्रातिपदिक)
काwhich?
का:
प्रश्ने निर्दिष्टं (ऊरू इत्यस्य) / विषयः
TypePronoun
Rootक (प्रश्न-सर्वनाम)
ऊरू(two) thighs
ऊरू:
विषयः (उच्येते)
TypeNoun
Rootऊरु (प्रातिपदिक)
पादाःfeet
पादाः:
विषयः (उच्येते)
TypeNoun
Rootपाद (प्रातिपदिक)
उच्येतेare said/are called
उच्येते:
क्रिया (कर्मणि: ‘are said/are called’)
TypeVerb
Rootवच् (धातु) — कर्मणि प्रयोगः