HomeRig VedaMandala 10Sukta 81Mantra 3
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 3

Sukta 10.81

Rishi: Viśvakarman hymn tradition (to be confirmed).
Devata: Viśvakarman / the One Deva as universal creator
Chandas: Trishtubh (likely; needs verification)

विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् । सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन्देव एकः ॥

वि॒श्वत॑श्चक्षुरु॒त वि॒श्वतो॑मुखो वि॒श्वतो॑बाहुरु॒त वि॒श्वत॑स्पात् । सं बा॒हुभ्यां॒ धम॑ति॒ सं पत॑त्रै॒र्द्यावा॒भूमी॑ ज॒नय॑न्दे॒व एक॑: ॥

viśvátas cakṣur utá viśváto-mukho viśváto-bāhur utá viśvátas-pāt | sáṃ bāhúbhyāṃ dhámati sáṃ patátrair dyā́vā-bhū́mī janáyan devá ékaḥ ||

With eyes on every side, with face on every side, with arms on every side and feet on every side—the One God, bringing forth Heaven and Earth, sets the worlds in motion and breathes them together with his arms, and with his wings of power.

वि॒श्वतः॑ऽचक्षुः । उ॒त । वि॒श्वतः॑ऽमुखः । वि॒श्वतः॑ऽबाहुः । उ॒त । वि॒श्वतः॑ऽपात् । सम् । बा॒हुऽभ्या॑म् । धम॑ति । सम् । पत॑त्रैः । द्यावा॒भूमी॒ इति॑ । ज॒नय॑न् । दे॒वः । एकः॑ ॥विश्वतःचक्षुः । उत । विश्वतःमुखः । विश्वतःबाहुः । उत । विश्वतःपात् । सम् । बाहुभ्याम् । धमति । सम् । पतत्रैः । द्यावाभूमी इति । जनयन् । देवः । एकः ॥viśvataḥ-cakṣuḥ | uta | viśvataḥ-mukhaḥ | viśvataḥ-bāhuḥ | uta | viśvataḥ-pāt | sam | bāhu-bhyām | dhamati | sam | patatraiḥ | dyāvābhūmī iti | janayan | devaḥ | ekaḥ

विश्वतःfrom all sides / on every side
विश्वतः:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootविश्व (प्रातिपदिक) + तस् (तसिल्-अव्ययप्रत्यय)
चक्षुःeye; vision
चक्षुः:
Kartā (विशेष्य-रूपेण; ‘(सः) चक्षुः’)
TypeNoun
Rootचक्षुस् (प्रातिपदिक)
उतand; also
उत:
TypeIndeclinable
Rootउत (निपात)
विश्वतःfrom all sides
विश्वतः:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootविश्व + तस्
मुखःface; mouth
मुखः:
Kartā (विशेष्य-रूपेण; ‘(सः) मुखः’)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
विश्वतःfrom all sides
विश्वतः:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootविश्व + तस्
बाहुःarm
बाहुः:
Kartā (विशेष्य-रूपेण; ‘(सः) बाहुः’)
TypeNoun
Rootबाहु (प्रातिपदिक)
उतand; also
उत:
TypeIndeclinable
Rootउत (निपात)
विश्वतःfrom all sides
विश्वतः:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootविश्व + तस्
पात्may (he) protect
पात्:
Kriyā (विधेय)
TypeVerb
Rootपा (धातु; ‘रक्षणे/पाने’—अत्र ‘रक्षणे’)
सम्together; completely
सम्:
TypeIndeclinable
Rootसम् (उपसर्ग/अव्यय)
बाहुभ्याम्with (his) two arms
बाहुभ्याम्:
Karaṇa
TypeNoun
Rootबाहु (प्रातिपदिक)
धमतिhe blows; he fans
धमति:
Kriyā (विधेय)
TypeVerb
Rootध्मा (धातु; ‘ध्माने’ = फूंकना/धमना)
सम्together; completely
सम्:
TypeIndeclinable
Rootसम् (उपसर्ग/अव्यय)
पतत्रैःwith wings
पतत्रैः:
Karaṇa
TypeNoun
Rootपतत्र (प्रातिपदिक)
द्यावाheaven (the two heavens / heaven as a pair-term)
द्यावा:
Karma (जनयन् इत्यस्य)
TypeNoun
Rootद्याव्/द्यौ (प्रातिपदिक; द्वन्द्व-युगल ‘द्यावापृथिवी’ में प्रथमाङ्ग)
भूमीearth (as the paired term)
भूमी:
Karma (जनयन् इत्यस्य)
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक; द्वन्द्व-युगल ‘द्यावापृथिवी’ में द्वितीयाङ्ग)
जनयन्generating; producing
जनयन्:
Kartā (देव एकः का विशेषण-रूपेण)
TypeVerb
Rootजन् (धातु; ‘जनने’) → जनय (णिच् causative)
देवःthe god
देवः:
Kartā
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
एकःone; single
एकः:
Kartā (देवः के विशेषण-रूपेण)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)