HomeRig VedaMandala 10Sukta 43Mantra 3
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 3

Sukta 10.43

Devata: Indra
Chandas: Trishtubh (probable; requires verification)

विषूवृदिन्द्रो अमतेरुत क्षुधः स इद्रायो मघवा वस्व ईशते । तस्येदिमे प्रवणे सप्त सिन्धवो वयो वर्धन्ति वृषभस्य शुष्मिणः ॥

वि॒षू॒वृदिन्द्रो॒ अम॑तेरु॒त क्षु॒धः स इद्रा॒यो म॒घवा॒ वस्व॑ ईशते । तस्येदि॒मे प्र॑व॒णे स॒प्त सिन्ध॑वो॒ वयो॑ वर्धन्ति वृष॒भस्य॑ शु॒ष्मिण॑: ॥

viṣū-vṛ́d índro ámater utá kṣúdhaḥ sá íd rāyó maghávā vásva īśate | tásyed imé pravaṇé saptá síndhavo váyo vardhanti vṛṣabhásya śuṣmíṇaḥ ||

Indra widens us out of wrong-mindedness and out of hunger; he, the Bounteous, truly holds lordship over the riches and the good. For him, on the forward slope, the seven rivers increase their currents—powers of movement—for the strong Bull, full of impelling force.

वि॒षु॒ऽवृत् । इन्द्रः॑ । अम॑तेः । उ॒त् । क्षु॒धः । सः । इत् । रा॒यः । म॒घऽवा॑ । वस्वः॑ । ई॒श॒ते॒ । तस्य॑ । इ॒मे । प्र॒व॒णे । स॒प्त । सिन्ध॑वः । वयः॑ । व॒र्ध॒न्ति॒ । वृ॒ष॒भस्य॑ । शु॒ष्मिणः॑ ॥विषुवृत् । इन्द्रः । अमतेः । उत् । क्षुधः । सः । इत् । रायः । मघवा । वस्वः । ईशते । तस्य । इमे । प्रवणे । सप्त । सिन्धवः । वयः । वर्धन्ति । वृषभस्य । शुष्मिणः ॥viṣu-vṛt | indraḥ | amateḥ | ut | kṣudhaḥ | saḥ | it | rāyaḥ | magha-vā | vasvaḥ | īśate | tasya | ime | pravaṇe | sapta | sindhavaḥ | vayaḥ | vardhanti | vṛṣabhasya | śuṣmiṇaḥ

विषूवृत्wide-ranging / far-spreading
विषूवृत्:
विशेषण (कर्तृ-सम्बन्धी) — ‘इन्द्रः’ का विशेषण
TypeAdjective
Rootविषू-वृत् (प्रातिपदिक; विषू ‘अलग-अलग’ + √वृत्/वृ ‘आवरण/वर्तन’ से निष्पन्न बहुव्रीहि/कर्मधारय)
इन्द्रःIndra
इन्द्रः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
अमतेःfrom folly / from lack of counsel
अमतेः:
अपादान/हेतुवाचक (रक्षण/विमोचन का स्रोत) — ‘अमति’ से
TypeNoun
Rootअमति (अ- + मति; प्रातिपदिक)
उतand / also
उत:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootउत
क्षुधःfrom hunger
क्षुधः:
अपादान/हेतुवाचक — ‘क्षुध्’ से
TypeNoun
Rootक्षुध् (प्रातिपदिक; ‘भूख’)
सःhe
सः:
कर्तृ (पुनरुक्ति/अनुवादक) — इन्द्रः
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इत्indeed
इत्:
निपात (बल/निश्चय)
TypeIndeclinable
Rootइत्
रायःof wealth
रायः:
सम्बन्ध (अधिकार-सम्बन्ध) — ‘धन/सम्पत्ति’ का
TypeNoun
Rootराय्/रायि (प्रातिपदिक)
मघवाthe bountiful one
मघवा:
कर्तृ (इन्द्र का विशेष नाम)
TypeNoun (epithet)
Rootमघवन् (प्रातिपदिक)
वस्वःof goods / riches
वस्वः:
सम्बन्ध — ‘वसु/धन’ का
TypeNoun
Rootवसु (प्रातिपदिक)
ईशतेrules / has mastery
ईशते:
क्रिया
TypeVerb
Root√ईश् (ईशते)
तस्यof him
तस्य:
सम्बन्ध — ‘उसके’
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इत्indeed
इत्:
निपात (बल/निश्चय)
TypeIndeclinable
Rootइत्
इमेthese
इमे:
कर्तृ
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
प्रवणेin the slope / in the descent
प्रवणे:
अधिकारण
TypeNoun
Rootप्रवण (प्रातिपदिक)
सप्तseven
सप्त:
विशेषण (संख्या)
TypeNumeral
Rootसप्त
सिन्धवःrivers / streams
सिन्धवः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootसिन्धु (प्रातिपदिक)
वयःvigor / strength
वयः:
कर्म
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
वर्धन्तिincrease / make grow
वर्धन्ति:
क्रिया
TypeVerb
Root√वृध् (वर्धति)
वृषभस्यof the bull (Indra)
वृषभस्य:
सम्बन्ध — ‘वृषभ’ (इन्द्र) का
TypeNoun
Rootवृषभ (प्रातिपदिक)
शुष्मिणःof the mighty / forceful one
शुष्मिणः:
विशेषण (सम्बन्ध) — ‘वृषभस्य’ का विशेषण
TypeAdjective
Rootशुष्मिन् (प्रातिपदिक; शुष्म ‘बल’ + -इन्)