Mantra 6
Sukta 10.20
Devata: Agni (as kṣema and leader of gods)
Samhita Patha (Devanagari)
स हि क्षेमो हविर्यज्ञः श्रुष्टीदस्य गातुरेति । अग्निं देवा वाशीमन्तम् ॥
Samhita Patha (IAST)
स हि क्षेमो॑ ह॒विर्य॒ज्ञः श्रु॒ष्टीद॑स्य गा॒तुरे॑ति । अ॒ग्निं दे॒वा वाशी॑मन्तम् ॥
Transliteration
sá hí kṣémो havíryajñáḥ śruṣṭī́d asya gātúr eti | agníṃ devā́ vāśī́mantam ||
Translation
For he is the peace and secure felicity, the sacrifice with the offering; by obedience to him the path is found. The gods move to Agni, the forceful one who carries the victorious cry.
Padapatha (Word Analysis)
सः । हि । क्षेमः॑ । ह॒विः । य॒ज्ञः । श्रु॒ष्टी । इत् । अ॒स्य॒ । गा॒तुः । ए॒ति॒ । अ॒ग्निम् । दे॒वाः । वाशी॑ऽमन्तम् ॥सः । हि । क्षेमः । हविः । यज्ञः । श्रुष्टी । इत् । अस्य । गातुः । एति । अग्निम् । देवाः । वाशीमन्तम् ॥saḥ | hi | kṣemaḥ | haviḥ | yajñaḥ | śruṣṭī | it | asya | gātuḥ | eti | agnim | devāḥ | vāśī-mantam
Word by Word
सःhe (that one)
सः:
Kartā
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
हिindeed, for
हि:
—
TypeIndeclinable
Rootहि (निपात)
क्षेमःwelfare, safety
क्षेमः:
Kartā (समास/समुच्चय-रूपेण ‘सः’ इत्यस्य विशेषण/समनाधिकरण) अथवा विधेय-नाम
TypeNoun
Rootक्षेम (प्रातिपदिक) < √क्षि/क्षेम् (पालने/विश्रान्तौ; ‘security, welfare’)
हविःoblation
हविः:
Kartā (समनाधिकरण/विधेय-नाम) अथवा ‘यज्ञः’ इत्यस्य विशेषण
TypeNoun
Rootहविस् (प्रातिपदिक) < √हु (जुहोति; ‘oblation’)
यज्ञःsacrifice, ritual
यज्ञः:
Kartā (समनाधिकरण/विधेय-नाम) अथवा मुख्य-विधेयः
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक) < √यज् (देवपूजासंगतिकरणदानेषु)
श्रुष्टीत्he has heeded/obeyed
श्रुष्टीत्:
Kriyā
TypeVerb
Root√श्रुष्/श्रुṣ् (श्रवणे/श्रवण-सेवने; ‘to heed, obey, listen’)
अस्यof him/this
अस्य:
Sambandha (genitive relation)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
गातुःof the path/way
गातुः:
Sambandha (genitive relation)
TypeNoun
Rootगातु (प्रातिपदिक; ‘path, access, going’) < √गा (गत्यर्थः)
एतिgoes, comes
एति:
Kriyā
TypeVerb
Root√इ (गत्यर्थः)
अग्निम्Agni (as object)
अग्निम्:
Karma
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
देवाःthe gods
देवाः:
Kartā
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक) < √दिव् (दीप्तौ)
वाशीमन्तम्the sharp/keen-edged one; ‘having the blade/axe’ (epithet of Agni)
वाशीमन्तम्:
Karma (विशेषण-रूपेण)
TypeAdjective
Rootवाशीमन्त् (प्रातिपदिक; ‘possessing वाशी’) = वाशी + मन्त् (मतुप्) ; वाशी ‘knife/axe; sharpness/keen edge’ (वैदिक) संभवतः √वश्/√वाश् (तीक्ष्णीकरण/वशीकरण-सम्बन्ध)