Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 2

Sukta 10.139

Devata: Savitṛ/Pūṣan (seer-guardian aspect)

नृचक्षा एष दिवो मध्य आस्त आपप्रिवान्रोदसी अन्तरिक्षम् । स विश्वाचीरभि चष्टे घृताचीरन्तरा पूर्वमपरं च केतुम् ॥

नृ॒चक्षा॑ ए॒ष दि॒वो मध्य॑ आस्त आपप्रि॒वान्रोद॑सी अ॒न्तरि॑क्षम् । स वि॒श्वाची॑र॒भि च॑ष्टे घृ॒ताची॑रन्त॒रा पूर्व॒मप॑रं च के॒तुम् ॥

nṛcákṣā eṣá divó mádhya āsta āpaprivā́n ródasī antárikṣam | sá viśvā́cīr abhí caṣṭe ghṛtā́cīr antárā pū́rvam áparaṁ ca ketúm ||

This seer of men sits in the mid-heaven, filling the two worlds and the mid-region. He looks upon the all-moving, the ghee-bright currents, discerning between the former and the latter sign—between what was and what is to come.

नृ॒ऽचक्षाः॑ । ए॒षः । दि॒वः । मध्ये॑ । आ॒स्ते॒ । आ॒प॒प्रि॒ऽवान् । रोद॑सी॒ इति॑ । अ॒न्तरि॑क्षम् । सः । वि॒श्वाचीः॑ । अ॒भि । च॒ष्टि॒ । घृ॒ताचीः॑ । अ॒न्त॒रा । पूर्व॑म् । अप॑रम् । च॒ । के॒तुम् ॥नृचक्षाः । एषः । दिवः । मध्ये । आस्ते । आपप्रिवान् । रोदसी इति । अन्तरिक्षम् । सः । विश्वाचीः । अभि । चष्टि । घृताचीः । अन्तरा । पूर्वम् । अपरम् । च । केतुम् ॥nṛ-cakṣāḥ | eṣaḥ | divaḥ | madhye | āste | āpapri-vān | rodasī iti | antarikṣam | saḥ | viśvācīḥ | abhi | caṣṭi | ghṛtācīḥ | antarā | pūrvam | aparam | ca | ketum

नृचक्षाःman-seeing, beholding men
नृचक्षाः:
विशेषणम् (कर्तृ-सम्बन्धि) / कर्ता
TypeAdjective
Rootनृ- (प्रातिपदिक ‘man’) + चक्षस्- (प्रातिपदिक ‘sight/eye’; from √चक्ष् ‘to see’)
एषःthis (one)
एषः:
कर्ता
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
दिवःof heaven, of the sky
दिवः:
सम्बन्ध (षष्ठी) / अधिकरण-सम्बन्ध
TypeNoun
Rootदिव्- (प्रातिपदिक ‘sky/heaven/day’)
मध्येin the middle
मध्ये:
अधिकरण
TypeNoun (locative used adverbially)
Rootमध्य- (प्रातिपदिक ‘middle’)
आस्तsat, took his seat
आस्त:
क्रिया
TypeVerb
Root√आस् (आसँ उपवेशने ‘to sit’)
आपप्रिवान्having filled/satisfied (fully), replete
आपप्रिवान्:
विशेषणम् (कर्तृ-सम्बन्धि)
TypeParticiple (adjectival)
Root√पॄ/पृ (पॄ पूरणे ‘to fill, satisfy’) with आ-; क्तवतु-प्रत्यय (परिपूर्ण/सन्तुष्ट)
रोदसीthe two worlds (heaven and earth)
रोदसी:
कर्म
TypeNoun
Rootरोदसी (द्विवचन-प्रातिपदिक; ‘heaven-and-earth’ pair)
अन्तरिक्षम्the midspace, atmosphere
अन्तरिक्षम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष- (प्रातिपदिक ‘midspace, atmosphere’)
सःhe
सः:
कर्ता
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
विश्वाचीःall-reaching (rays/paths)
विश्वाचीः:
कर्म
TypeAdjective (used substantively)
Rootविश्वाच्/विश्वाची- (प्रातिपदिक ‘all-reaching, going everywhere’)
अभिtowards, over, upon
अभि:
उपपद-सम्बन्ध (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअभि (उपसर्ग/अव्यय)
चष्टेsees, beholds
चष्टे:
क्रिया
TypeVerb
Root√चक्ष् (चक्षँ दर्शने ‘to see’)
घृताचीःgleaming (like) ghee, ghee-bright
घृताचीः:
कर्म (विश्वाचीः इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective (used substantively)
Rootघृताची- (प्रातिपदिक ‘ghee-bright/gleaming with ghee’; epithet of rays/streams)
अन्तराbetween, in-between
अन्तरा:
क्रियाविशेषण/अधिकरणार्थ
TypeIndeclinable
Rootअन्तरा (अव्यय; also used as preposition)
पूर्वम्the former (one), earlier
पूर्वम्:
कर्म (केतुं प्रति विशेषणभावः)
TypeAdjective (used substantively)
Rootपूर्व- (प्रातिपदिक ‘former, earlier’)
अपरम्the latter (one), the other
अपरम्:
कर्म (केतुं प्रति विशेषणभावः)
TypeAdjective (used substantively)
Rootअपर- (प्रातिपदिक ‘other, later, farther’)
and
:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
केतुम्the sign/banner; the light/mark
केतुम्:
कर्म
TypeNoun
Rootकेतु- (प्रातिपदिक ‘banner, sign, light, mark’)