Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 6

Sukta 10.114

Rishi: Kumārāyaṇa (traditionally for RV 10.114); attribution may vary by Anukramaṇī tradition
Devata: Brahmaṇaspati / Bṛhaspati / Vāc as the ordering power of sacred speech (hymn is riddle-like on metres and yajña-structure)
Chandas: Triṣṭubh (common for RV 10.114; exact metrical scan may be verified per pada count and caesura)

षट्त्रिंशाँश्च चतुरः कल्पयन्तश्छन्दांसि च दधत आद्वादशम् । यज्ञं विमाय कवयो मनीष ऋक्सामाभ्यां प्र रथं वर्तयन्ति ॥

ष॒ट्त्रिं॒शाँश्च॑ च॒तुर॑: क॒ल्पय॑न्त॒श्छन्दां॑सि च॒ दध॑त आद्वाद॒शम् । य॒ज्ञं वि॒माय॑ क॒वयो॑ मनी॒ष ऋ॑क्सा॒माभ्यां॒ प्र रथं॑ वर्तयन्ति ॥

ṣaṭtriṃśā́ṃś ca catúraḥ kalpáyantaś chándāṃsi ca dádhata ādvādáśam | yajñáṃ vimā́ya kaváyo manīṣā́ ṛ́ksāmā́bhyāṃ prá ráthaṃ vartayanti ||

They arrange the thirty-six and the four, and they set the metres in their places, establishing the twelvefold order. Measuring out the sacrifice, the seers by their luminous understanding set the chariot of the work moving forward by the powers of Ṛk and Sāman.

ष॒ट्ऽत्रिं॒शान् । च॒ । च॒तुरः॑ । क॒ल्पय॑न्तः । छन्दां॑सि । च॒ । दध॑तः । आ॒ऽद्वा॒द॒शम् । य॒ज्ञम् । वि॒ऽमाय॑ । क॒वयः॑ । म॒नी॒षा । ऋ॒क्ऽसा॒माभ्या॑म् । प्र । रथ॑म् । व॒र्त॒य॒न्ति॒ ॥षट्त्रिंशान् । च । चतुरः । कल्पयन्तः । छन्दांसि । च । दधतः । आद्वादशम् । यज्ञम् । विमाय । कवयः । मनीषा । ऋक्सामाभ्याम् । प्र । रथम् । वर्तयन्ति ॥ṣaṭ-triṃśān | ca | caturaḥ | kalpayantaḥ | chandāṃsi | ca | dadhataḥ | ādvādaśam | yajñam | vi-māya | kavayaḥ | manīṣā | ṛk-sāmābhyām | pra | ratham | vartayanti

षट्त्रिंशान्thirty-six (items)
षट्त्रिंशान्:
कर्म (कल्पयन्तः इति क्रियायाः)
TypeNoun (Numeral)
Rootषट् + त्रिंशत् (संख्या-प्रातिपदिक) → षट्त्रिंशत्
and
:
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
चतुरःfour (items)
चतुरः:
कर्म (कल्पयन्तः इति क्रियायाः)
TypeNoun (Numeral)
Rootचतुर् (संख्या-प्रातिपदिक)
कल्पयन्तःarranging / preparing
कल्पयन्तः:
कर्तृ
TypeVerb
Root√कॢप् (कॢप्/कल्प्) ‘to arrange, prepare’
छन्दांसिmeters (Vedic metres)
छन्दांसि:
कर्म (कल्पयन्तः/दधत इत्यस्य)
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
and
:
TypeIndeclinable
Root
दधतthey place / they set
दधत:
कर्तृ
TypeVerb
Root√धा ‘to place, set’
unto / towards
:
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/अव्यय)
द्वादशम्the twelve (as a set)
द्वादशम्:
कर्म (आ + दधत इत्यस्य)
TypeNoun (Numeral)
Rootद्वादश (संख्या-प्रातिपदिक)
यज्ञम्the sacrifice
यज्ञम्:
कर्म (विमाय इत्यस्य) तथा वर्तयन्ति इत्यस्यापि
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक)
विमायhaving measured out / having laid out
विमाय:
पूर्वकाल (क्रियाविशेषणम्)
TypeVerb
Rootवि + √मा ‘to measure out, apportion’
कवयःthe seers / poets
कवयः:
कर्तृ (वर्तयन्ति इत्यस्य)
TypeNoun
Rootकवि (प्रातिपदिक)
मनीषाwith insight / inspired thought
मनीषा:
करण (वर्तयन्ति इत्यस्य) / साधनम्
TypeNoun
Rootमनीषा (प्रातिपदिक)
ऋक्सामाभ्याम्with Ṛk and Sāman (hymn and chant)
ऋक्सामाभ्याम्:
करण (वर्तयन्ति इत्यस्य) / साधनम्
TypeNoun (compound)
Rootऋच् + सामन् (द्वन्द्व-समासः) → ऋक्साम (प्रातिपदिक)
प्रforth / forward
प्र:
TypeIndeclinable
Rootप्र (उपसर्ग/अव्यय)
रथम्the chariot
रथम्:
कर्म (वर्तयन्ति इत्यस्य)
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिक)
वर्तयन्तिthey set in motion / they roll onward
वर्तयन्ति:
क्रिया
TypeVerb
Root√वृत् (वर्तते/वर्तयति) ‘to turn, set in motion’