Mantra 9
Sukta 1.67
Rishi: Parāśara (traditional)
Devata: Agni
Chandas: Triṣṭubh (likely; confirm)
Samhita Patha (Devanagari)
वि यो वीरुत्सु रोधन्महित्वोत प्रजा उत प्रसूष्वन्तः ॥
Samhita Patha (IAST)
वि यो वी॒रुत्सु॒ रोध॑न्महि॒त्वोत प्र॒जा उ॒त प्र॒सूष्व॒न्तः ॥
Transliteration
ví yó vīrút-su ródhan mahitvóta prajā́ utá prasū́ṣv antáḥ ॥
Translation
He who by his greatness breaks open the barriers among the growing shoots—he works within both the begettings and the births, shaping the increase from inside.
Padapatha (Word Analysis)
वि । यः । वी॒रुत्ऽसु॑ । रोध॑त् । म॒हि॒ऽत्वा । उ॒त । प्र॒ऽजाः । उ॒त । प्र॒ऽसूषु॑ । अ॒न्तरिति॑ ॥वि । यः । वीरुत्सु । रोधत् । महित्वा । उत । प्रजाः । उत । प्रसूषु । अन्तरिति ॥vi | yaḥ | vīrut-su | rodhat | mahi-tvā | uta | pra-jāḥ | uta | pra-sūṣu | antarit i
Word by Word
विapart, asunder; forth
वि:
—
TypeIndeclinable
Rootवि- (उपसर्ग) / अव्यय-प्रातिपदिक
यःwho (he who)
यः:
Kartā
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
वीरुत्सुin the shoots/plants (vegetation)
वीरुत्सु:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootवीरुत्- (प्रातिपदिक)
रोधत्blocking, holding back
रोधत्:
Kartā (यः … रोधत्) / क्रियाविशेषण
TypeVerb
Rootरुध् (धातु) → रोधत् (वर्तमाने कृदन्तः)
महित्वाby (his) greatness, through might
महित्वा:
Karaṇa
TypeNoun
Rootमहित्व- (प्रातिपदिक; महत्/मह् ‘to be great’ से भाव)
उतand; also
उत:
—
TypeIndeclinable
Rootउत (अव्यय)
प्रजाःcreatures, offspring
प्रजाः:
Kartā (समुच्चितः)
TypeNoun
Rootप्रजा- (प्रातिपदिक)
उतand; also
उत:
—
TypeIndeclinable
Rootउत (अव्यय)
प्रसूष्वन्तःimpelling/pressing forward; active, striving
प्रसूष्वन्तः:
Kartā (प्रजाः … प्रसूष्वन्तः)
TypeAdjective/Participle
Rootप्रसूष्वन्त्- (प्रातिपदिक; √सू ‘to press/impel’ से, प्र-उपसर्ग; वन्त्-प्रत्यययुक्त विशेषण)