Mantra 4
Sukta 1.67
Rishi: Gṛtsamada
Devata: Agni (as awakener of dhī and shaper of mantra-power)
Chandas: Triṣṭubh (probable)
Samhita Patha (Devanagari)
विदन्तीमत्र नरो धियंधा हृदा यत्तष्टान्मन्त्राँ अशंसन् ॥
Samhita Patha (IAST)
वि॒दन्ती॒मत्र॒ नरो॑ धियं॒धा हृ॒दा यत्त॒ष्टान्मन्त्राँ॒ अशं॑सन् ॥
Transliteration
vidántīm átra náro dhiyam-dhā́ hṛdā́ yát taṣṭā́n mantrā́n áśaṃsan
Translation
Here the men who uphold the thought find her; with the heart they acclaim the mantras that were fashioned—forms of truth shaped within.
Padapatha (Word Analysis)
वि॒दन्ति॑ । ई॒म् । अत्र॑ । नरः॑ । धि॒य॒म्ऽधाः । हृ॒दा । यत् । त॒ष्टान् । मन्त्रा॑न् । अशं॑सन् ॥विदन्ति । ईम् । अत्र । नरः । धियम्धाः । हृदा । यत् । तष्टान् । मन्त्रान् । अशंसन् ॥vidanti | īm | atra | naraḥ | dhiyam-dhāḥ | hṛdā | yat | taṣṭān | mantrān | aśaṃsan
Word by Word
विदन्तीम्the knowing/finding (one)
विदन्तीम्:
कर्म (object of अशंसन्) / विशेषण (धियम्)
TypeParticiple (verbal adjective)
Rootविद् (√vid ‘to know, find’) → विदन्ती (वर्तमान-कृदन्त, शतृ) + -म्
अत्रhere
अत्र:
अधिकरण (locative sense: ‘here’)
TypeIndeclinable
Rootअत्र (अव्यय)
नरःmen, heroes
नरः:
कर्ता (of अशंसन्)
TypeNoun
Rootनर (प्रातिपदिक)
धियंधाःthought-setters, inspired ones
धियंधाः:
कर्ता (apposition to नरः)
TypeNoun (compound epithet)
Rootधि (प्रातिपदिक ‘thought, insight’) + √धा (‘to place, set’) → धियं-धा (बहुव्रीहि/तत्पुरुष-समास: ‘whose placing is thought’ / ‘thought-placing’)
हृदाwith the heart
हृदा:
करण (instrument: ‘with/by the heart’)
TypeNoun
Rootहृद् (प्रातिपदिक)
यत्which, that
यत्:
कर्म (of तष्टान्, and semantically of अशंसन्)
TypeRelative pronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
तष्टान्fashioned, wrought
तष्टान्:
कर्म-विशेषण (qualifier of मन्त्रान्)
TypeParticiple
Root√तक्ष् (to fashion, carve) → तष्ट (भूतकृदन्त, क्त) + -आन्
मन्त्रान्hymns, sacred formulas
मन्त्रान्:
कर्म (object of अशंसन्)
TypeNoun
Rootमन्त्र (प्रातिपदिक)
अशंसन्they praised/recited
अशंसन्:
क्रिया (main verb; governs नरः/धियंधाः as kartā and मन्त्रान् as karma)
TypeVerb
Root√शंस् (to praise, recite) with augment a- → अशंसन्