HomeRig VedaMandala 1Sukta 146Mantra 3
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 3

Sukta 1.146

Devata: Agni (with implied dual powers nurturing him)

समानं वत्समभि संचरन्ती विष्वग्धेनू वि चरतः सुमेके । अनपवृज्याँ अध्वनो मिमाने विश्वान्केताँ अधि महो दधाने ॥

स॒मा॒नं व॒त्सम॒भि सं॒चर॑न्ती॒ विष्व॑ग्धे॒नू वि च॑रतः सु॒मेके॑ । अ॒न॒प॒वृ॒ज्याँ अध्व॑नो॒ मिमा॑ने॒ विश्वा॒न्केताँ॒ अधि॑ म॒हो दधा॑ने ॥

samānáṃ vátsam abhí sáṃcarantī víṣvag dhenū́ ví carataḥ suméke | anapa-vṛ́jyāṃ ádhvano mimāné víśvān ketā́ṃ ádhi mahó dadhāné ||

Two fostering powers move about one common calf; they range widely, well-paired. Measuring the path that cannot be turned aside, they set everywhere the signs of the Vast.

स॒मा॒नम् । व॒त्सम् । अ॒भि । स॒ञ्चर॑न्ती॒ इति॑ स॒म्ऽचर॑न्ती । विष्व॑क् । धे॒नू इति॑ । वि । च॒र॒तः॒ । सु॒मेक्के॒ इति॑ सु॒ऽमेके॑ । अ॒न॒प॒ऽवृ॒ज्यान् । अध्व॑नः । मिमा॑ने॒ इति॑ । विश्वा॑न् । केता॑न् । अधि॑ । म॒हः । दधा॑ने॒ इति॑ ॥समानम् । वत्सम् । अभि । सञ्चरन्ती इति सम्चरन्ती । विष्वक् । धेनू इति । वि । चरतः । सुमेक्के इति सुमेके । अनपवृज्यान् । अध्वनः । मिमाने इति । विश्वान् । केतान् । अधि । महः । दधाने इति ॥samānam | vatsam | abhi | sañcarantī itisam-carantī | viṣvak | dhenū iti | vi | carataḥ | sumeke itisu-meke | anapa-vṛjyān | adhvanaḥ | mimāneiti | viśvān | ketān | adhi | mahaḥ | dadhāneiti

समानम्the same
समानम्:
कर्म (विशेष्य-‘वत्सम्’ का विशेषण)
TypeAdjective
Rootसमान- (प्रातिपदिक) < सम (PIE *sem- ‘one, same’)
वत्सम्calf
वत्सम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवत्स- (प्रातिपदिक)
अभिtowards, unto
अभि:
(क्रियाविशेषण; गत्यर्थे ‘towards’)
TypeIndeclinable
Rootअभि (उपसर्ग/अव्यय)
संचरन्तीmoving/going about (towards)
संचरन्ती:
कर्तृ
TypeVerb (Participle)
Rootचर् (धातु) + सम् (उपसर्ग)
विश्वक्in every direction
विश्वक्:
(क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootविश्वक् (अव्यय; ‘in all directions’)
धेनूthe cow
धेनू:
कर्तृ (संचरन्ती का कर्ता)
TypeNoun
Rootधेनु- (प्रातिपदिक)
विapart, widely
वि:
(क्रियाविशेषण; ‘apart, widely’)
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग/अव्यय)
चरतःthe two move/wander
चरतः:
(मुख्य क्रिया; कर्तृ = द्वौ)
TypeVerb
Rootचर् (धातु)
सु-मेकेthe two, each on its own / separately
सु-मेके:
कर्तृ (चरतः का कर्ता)
TypeAdjective (used substantively) / Noun-like
Rootसु- (उपसर्ग) + मेक- (प्रातिपदिक; RV-प्रयोग, ‘एक-एक/अलग-अलग’ अर्थे)
अनपवृज्याँnot to be turned away; unerring
अनपवृज्याँ:
कर्म/विशेषण ( ‘केताँ’ का विशेषण)
TypeAdjective (Participle-derived)
Rootअप-वृज् (धातु) + अन्- (निषेध) → अनपवृज्य- (कृदन्त-प्रातिपदिक)
अध्वनःof the path
अध्वनः:
सम्बन्ध (genitive: ‘of the path’)
TypeNoun
Rootअध्वन्- (प्रातिपदिक)
मिमानेmeasures out, traverses by measuring
मिमाने:
(मुख्य क्रिया; कर्तृ = ‘धेनू’)
TypeVerb
Rootमा (धातु ‘माने/मिमीते’ = मापने) → मि-मान (वर्तमान मध्यम/आत्मनेपद)
विश्वान्all
विश्वान्:
कर्म ( ‘केताँ’ का विशेषण)
TypeAdjective
Rootविश्व- (प्रातिपदिक)
केतान्signals, marks, indications
केतान्:
कर्म
TypeNoun
Rootकेत- (प्रातिपदिक)
अधिupon, over
अधि:
अधिकरण/सम्बन्ध ( ‘upon/over’)
TypeIndeclinable
Rootअधि (उपसर्ग/अव्यय)
महोof the great (one); of greatness
महो:
सम्बन्ध ( ‘of the great [one/thing]’)
TypeAdjective (used substantively)
Rootमहत्- (प्रातिपदिक)
दधानेplacing, bearing, holding
दधाने:
(मुख्य क्रिया; कर्तृ = ‘धेनू’)
TypeVerb (Participle-like finite form in RV usage)
Rootधा (धातु) → दधा- (वर्तमान) / धा + आत्मनेपद