HomeRig VedaMandala 1Sukta 102Mantra 8
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 8

Sukta 1.102

Rishi: Kutsa Āṅgirasa
Devata: Indra
Chandas: Triṣṭubh

त्रिविष्टिधातु प्रतिमानमोजसस्तिस्रो भूमीर्नृपते त्रीणि रोचना । अतीदं विश्वं भुवनं ववक्षिथाशत्रुरिन्द्र जनुषा सनादसि ॥

त्रि॒वि॒ष्टि॒धातु॑ प्रति॒मान॒मोज॑सस्ति॒स्रो भूमी॑र्नृपते॒ त्रीणि॑ रोच॒ना । अती॒दं विश्वं॒ भुव॑नं ववक्षिथाश॒त्रुरि॑न्द्र ज॒नुषा॑ स॒नाद॑सि ॥

triviṣṭi-dhā́tu pratímānam ójasas tisró bhū́mīr nṛ-pate trī́ṇi rocanā́ | atī́daṃ víśvaṃ bhúvanaṃ vavakṣithā aśátrur indra jánuṣā sanā́d asi ||

O lord of men, a threefold-seated holder, a standard by thy energy; thou supportest the three earths and the three luminous realms. Thou hast surpassed all this world of becoming; foe-less, Indra, by birth and from of old thou art.

त्रि॒वि॒ष्टि॒ऽधातु॑ । प्र॒ति॒ऽमानम् । ओज॑सः । ति॒स्रः । भूमीः॑ । नृ॒ऽप॒ते॒ । त्रीणि॑ । रो॒च॒ना । अति॑ । इ॒दम् । विश्व॑म् । भुव॑नम् । व॒व॒क्षि॒थ॒ । अ॒श॒त्रुः । इ॒न्द्र॒ । ज॒नुषा॑ । स॒नात् । अ॒सि॒ ॥त्रिविष्टिधातु । प्रतिमानम् । ओजसः । तिस्रः । भूमीः । नृपते । त्रीणि । रोचना । अति । इदम् । विश्वम् । भुवनम् । ववक्षिथ । अशत्रुः । इन्द्र । जनुषा । सनात् । असि ॥triviṣṭi-dhātu | prati-mānam | ojasaḥ | tisraḥ | bhūmīḥ | nṛ-pate | trīṇi | rocanā | at i | idam | viśvam | bhuvanam | vavakṣitha | aśatruḥ | indra | januṣā | sanāt | asi

त्रिविष्टिधातुthe three-tiered foundation / triple-established support
त्रिविष्टिधातु:
कर्म (प्रति-मानम् इति विशेष्यस्य विशेषणम्/सम्बन्धि)
TypeNoun (compound)
Rootत्रिविष्टि-धातु (प्रातिपदिक; समास) [त्रि + विष्टि (<√विश् ‘प्रवेश/आवेश’) + धातु ‘आधार/स्थापन’]
प्रतिमानम्the measure/standard; the counterpart (object set up)
प्रतिमानम्:
कर्म
TypeNoun
Rootप्रतिमान (प्रातिपदिक; प्रति + मान ‘माप/मान’)
ओजसःof strength, of might
ओजसः:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootओजस् (प्रातिपदिक)
तिस्रःthree
तिस्रः:
कर्ता (भूमीः इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective (numeral)
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
भूमीःearths/realms (the three earths)
भूमीः:
कर्म/विस्तार-आश्रय (ववक्षिथ ‘विस्तारितवान्’ इत्यस्य कर्मरूपेण)
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक)
नृपतेO lord of men
नृपते:
सम्बोधन
TypeNoun (vocative)
Rootनृपति (प्रातिपदिक; नृ + पति)
त्रीणिthree
त्रीणि:
कर्म/विशेषण
TypeAdjective (numeral)
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
रोचनानिluminous regions; shining heavens
रोचनानि:
कर्म (ववक्षिथ इत्यस्य)
TypeNoun
Rootरोचन (प्रातिपदिक; √रुच् ‘दीप्ति’)
अतीदम्beyond this; over this (entire)
अतीदम्:
कर्म (विश्वम् भुवनम् इत्यस्य निर्देशः)
TypeIndeclinable + Pronoun (sandhi form)
Rootअति (उपसर्ग) + इदम् (सर्वनाम)
विश्वम्all, entire
विश्वम्:
कर्म (भुवनम् इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
भुवनम्the world; the living realm
भुवनम्:
कर्म
TypeNoun
Rootभुवन (प्रातिपदिक; √भू ‘भव’)
ववक्षिथyou have extended/spread; you have borne forth
ववक्षिथ:
क्रिया
TypeVerb
Root√वक्ष्/√वह् (वेद. ‘वह/वहति’ → ‘वह्/वक्ष्’ in perfect; ‘विस्तार/वहन/उत्सारण’ sense)
अशत्रुःunopposed; having no enemy
अशत्रुः:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootअ-शत्रु (प्रातिपदिक; नञ्-समास)
इन्द्रO Indra
इन्द्र:
सम्बोधन
TypeNoun (vocative)
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
जनुषाby birth; by nature
जनुषा:
करण/हेतु (स्वभावेन/जन्मना)
TypeNoun
Rootजनुस् (प्रातिपदिक; √जन् ‘जन्म’)
सनात्from of old; since ancient times
सनात्:
अधिकरण (काल)
TypeIndeclinable
Rootसनात् (अव्यय; ‘पुरा/चिरात्’)
असिyou are
असि:
क्रिया
TypeVerb
Root√अस् ‘भू’