Previous Verse
Next Verse

Shloka 3

अजिशीर्षे प्रातःसंध्यायां संग्रामवर्णनम् / Dawn-Transition Battle at Ajiśīrṣa

Chapter 161

जैसे सिंह मतवाले हाथीपर झपटता है, उसी प्रकार अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए द्रोणकुमार अश्व॒ृत्थामाने कुरुराज दुर्योधनके देखते-देखते कर्णपर आक्रमण किया ।। अश्वत्थामोवाच यदर्जुनगुणांस्तथ्यान्‌ कीर्तयानं नराधम । शूरं द्वेषात्‌ सुददुर्बुद्धे त्वं भर्त्समपसि मातुलम्‌,अश्वत्थामाने कहा--दुर्बुद्धि! नराधम! मेरे मामा सम्पूर्ण जगतके श्रेष्ठ धनुर्धर एवं शूरवीर हैं। ये अर्जुनके सच्चे गुणोंका बखान कर रहे थे, तो भी तू द्वेषवश अपनी शूरताकी डींग हाँकता हुआ और घमण्डमें आकर आज युद्धमें किसीको कुछ न समझता हुआ जो इन्हें फटकार रहा है, उसका क्‍या कारण है?

sañjaya uvāca | yathā siṃho matavāle hastini jhaṭpaty evaṃ krodhasaṃpūrṇo droṇaputro ’śvatthāmā kururājaṃ duryodhanaṃ paśyata eva karṇam abhyadravat || aśvatthāmovāca | yad arjunaguṇāṃs tathyān kīrtayānaṃ narādhama | śūraṃ dveṣāt sudurduddhe tvaṃ bhartsayasi mātulam ||

Sañjaya said: As a lion springs upon a maddened elephant, so did Droṇa’s son Aśvatthāmā—filled with blazing anger—rush to attack Karṇa, even as the Kuru king Duryodhana looked on. Aśvatthāmā said: “O vile man, O wretch of a mind! Why do you, out of sheer hatred, rebuke my maternal uncle—who is a true hero and the finest of archers—when he is merely proclaiming Arjuna’s genuine virtues? What drives you, in your arrogance, to boast of your own valor and to scold him as though none in this war were worthy of regard?”

अश्वत्थामाAshvatthama
अश्वत्थामा:
Karta
TypeNoun
Rootअश्वत्थामन्
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, 3rd, Singular
यत्that/whereas (since)
यत्:
TypeIndeclinable
Rootयद्
अर्जुनof Arjuna
अर्जुन:
TypeNoun
Rootअर्जुन
FormMasculine, Genitive, Singular
गुणान्qualities
गुणान्:
Karma
TypeNoun
Rootगुण
FormMasculine, Accusative, Plural
तथ्यान्true, factual
तथ्यान्:
TypeAdjective
Rootतथ्य
FormMasculine, Accusative, Plural
कीर्तयन्praising, recounting
कीर्तयन्:
Karta
TypeVerb
Rootकीर्तय्
Formशतृ (present active participle), Masculine, Nominative, Singular
नराधमO worst of men
नराधम:
TypeNoun
Rootनराधम
FormMasculine, Vocative, Singular
शूरम्a hero, brave (man)
शूरम्:
TypeAdjective
Rootशूर
FormMasculine, Accusative, Singular
द्वेषात्from hatred, out of spite
द्वेषात्:
Apadana
TypeNoun
Rootद्वेष
FormMasculine, Ablative, Singular
सुदुर्बुद्धेO very evil-minded one
सुदुर्बुद्धे:
TypeNoun
Rootसुदुर्बुद्धि
FormMasculine, Vocative, Singular
त्वम्you
त्वम्:
Karta
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormNominative, Singular
भर्त्ससिrebuke, scold
भर्त्ससि:
TypeVerb
Rootभर्त्स्
FormPresent, 2nd, Singular
अपसिaway, off
अपसि:
TypeIndeclinable
Rootअप
मातुलम्maternal uncle
मातुलम्:
Karma
TypeNoun
Rootमातुल
FormMasculine, Accusative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
A
Aśvatthāmā
D
Droṇa
D
Duryodhana
K
Karṇa
A
Arjuna
K
Kuru (kingdom/lineage)

Educational Q&A

The passage highlights the ethical danger of envy-driven speech: hatred and pride can make one insult even a worthy person who speaks truthfully. It also shows how uncontrolled anger escalates conflict, turning rivalry into reckless violence.

Sañjaya describes Aśvatthāmā, enraged, charging at Karṇa in Duryodhana’s presence. Aśvatthāmā then confronts Duryodhana, questioning why he scolds Aśvatthāmā’s maternal uncle for truthfully praising Arjuna’s real merits.