Previous Verse
Next Verse

Shloka 7

गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह

Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation

तत्राद्भुतं महच्चक्रे शरैरार्च्छद्‌ रथोत्तमान्‌ । समावृणोच्छरैरर्कमर्कतुल्यप्रतापवान्‌,जिघांसन्तं युधां श्रेष्ठ तदा55सीत्‌ तुमुलं महत्‌ । संजय कहते हैं--राजन्‌! पाण्डवपक्षके लाखों क्षत्रियशिरोमणि महारथी विराट सेनापति शूरवीर श्वेतको आगे करके आपके पुत्र दुर्योधनको अपना बल दिखाते हुए शिखण्डीको सामने रखकर भीष्मके सुवर्णभूषित रथपर चढ़ आये। भारत! वे महारथी श्लेतकी रक्षा करना चाहते थे। इसलिये उसे मारनेकी इच्छावाले योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्मपर उन्होंने धावा किया। उस समय बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया उस युद्धमें शान्तनुनन्दन भीष्मने बहुत-से रथोंकी बैठकोंको रथियोंसे शून्य कर दिया। वहाँ उन्होंने अत्यन्त अद्भुत कार्य किया। अपने बाणोंद्वारा बहुत-से श्रेष्ठ रथियोंको बहुत पीड़ा दी। वे सूर्यके समान तेजस्वी थे। उन्होंने अपने सायकोंद्वारा सूर्यदेवको भी आच्छादित कर दिया

tatrādbhutaṁ mahācakre śarair ārcchad rathottamān | samāvṛṇoc charair arkam arkatulya-pratāpavān, jighāṁsantaṁ yudhāṁ śreṣṭha tadā ’sīt tumulaṁ mahat ||

Sañjaya said: “There Bhīṣma performed a truly astonishing feat. With his arrows he overwhelmed the finest chariots, and—radiant with splendor like the sun—he even veiled the sun itself with his shafts. As he pressed forward, intent on slaying the foremost of warriors, the battle swelled into a vast and tumultuous clash.”

तत्रthere
तत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतत्र
अद्भुतम्wonderful
अद्भुतम्:
Karma
TypeAdjective
Rootअद्भुत
FormNeuter, Accusative, Singular
महत्great
महत्:
Karma
TypeAdjective
Rootमहत्
FormNeuter, Accusative, Singular
चक्रेdid / performed
चक्रे:
Karta
TypeVerb
Rootकृ
FormPerfect, Third, Singular, Parasmaipada
शरैःwith arrows
शरैः:
Karana
TypeNoun
Rootशर
FormMasculine, Instrumental, Plural
आर्च्छत्attacked / went against
आर्च्छत्:
Karta
TypeVerb
Rootऋच्छ्
FormImperfect, Third, Singular, Parasmaipada
रथ-उत्तमान्the best charioteers / excellent chariots (context: chariot-warriors)
रथ-उत्तमान्:
Karma
TypeNoun
Rootरथ + उत्तम
FormMasculine, Accusative, Plural
समावृणोत्covered / enveloped
समावृणोत्:
Karta
TypeVerb
Rootसम् + वृ
FormImperfect, Third, Singular, Parasmaipada
शरैःwith arrows
शरैः:
Karana
TypeNoun
Rootशर
FormMasculine, Instrumental, Plural
अर्कम्the sun
अर्कम्:
Karma
TypeNoun
Rootअर्क
FormMasculine, Accusative, Singular
अर्क-तुल्य-प्रतापवान्having prowess equal to the sun
अर्क-तुल्य-प्रतापवान्:
Karta
TypeAdjective
Rootअर्क + तुल्य + प्रतापवत्
FormMasculine, Nominative, Singular
जिघांसन्तम्wishing to kill
जिघांसन्तम्:
Karma
TypeVerb
Rootहन् (desiderative: जिघांस्)
Formशतृ (present active participle), Masculine, Accusative, Singular
युधाम्of battles / among battles
युधाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootयुध्
FormFeminine, Genitive, Plural
श्रेष्ठम्the best
श्रेष्ठम्:
Karma
TypeAdjective
Rootश्रेष्ठ
FormMasculine, Accusative, Singular
तदाthen
तदा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतदा
आसीत्was
आसीत्:
Karta
TypeVerb
Rootअस्
FormImperfect, Third, Singular, Parasmaipada
तुमुलम्tumultuous
तुमुलम्:
Karta
TypeAdjective
Rootतुमुल
FormNeuter, Nominative, Singular
महत्great
महत्:
Karta
TypeAdjective
Rootमहत्
FormNeuter, Nominative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
B
Bhīṣma
A
arka (the Sun)